Mercimek Ekim Normu, Derinliği ve Sıra Arası Hesaplaması

Ekim Normunu Belirleyen Etkenler

Mercimek yetiştiriciliğinde birim alandan alınacak tane ve biyolojik verimi en üst düzeye çıkarmak için ekim normunun doğru belirlenmesi ilk ve en kritik adımdır. Ekim normunu doğrudan etkileyen ve her ekim sezonunda mutlaka göz önünde bulundurulması gereken agronomik etkenlerin başında ekilecek mercimek çeşidinin dane iriliği, tohumluğun fiziksel kalitesi ve ekim yöntemi gelmektedir. İri taneli pul, orta taneli ve küçük taneli mercimek çeşitlerinin bin dane ağırlıkları birbirinden tamamen farklı olduğundan, tek bir standart tohum miktarı kullanmak tarlada ya aşırı seyrekleşmeye ya da aşırı sıklığa yol açmaktadır.

Bunun yanı sıra ekim zamanı da norm üzerinde belirleyicidir; sonbaharda yapılan kışlık ekimler ile ilkbaharda yapılan yazlık ekimlerde metrekareye atılması hedeflenen tohum sayıları değişiklik gösterir. Tohumluğun kalitesi, yani yabancı ot tohumlarından arındırılmış olması, kırık, kabuğu soyulmuş veya böcek yenikli taneler içermemesi ve yüksek çimlenme gücü ekim normunun hesaplanmasında hayati rol oynar. Kalitesiz ve sertifikasız tohum kullanımı çıkış oranını düşüreceği için ekim normunun zorunlu olarak artırılmasını gerektirir, bu da tohum maliyetini doğrudan yükseltir.

Kırmızı ve Yeşil Mercimekte Norm Farkı

Türkiye'de yetiştirilen kırmızı ve yeşil mercimek varyeteleri hem gelişim tabiatları hem de dane boyutları açısından belirgin farklılıklara sahiptir. Genellikle yeşil mercimekler iri taneli pul mercimek karakterindeyken, kırmızı mercimekler ise çoğunlukla orta veya küçük taneli sınıfta yer alır. Bu boyut farkı, her iki grup için dekara atılacak tohumluk miktarının farklılaşmasına neden olur:

İri Taneli Yeşil Pul Mercimek Normu: Tohum iriliği yüksek olan iri taneli yeşil mercimeklerde, kışlık ekimde dekara 14-15 kg, erken yazlık ekimde ise dekara 10-12 kg tohumluk normu uygulanır. Bu çeşitlerin bin dane ağırlığı ortalama 60 gram civarındadır.
Küçük Taneli Kırmızı Mercimek Normu: Dane boyutu daha küçük olan kırmızı mercimeklerde ise kışlık ekimde dekara 8-10 kg, yazlık ekimde ise dekara 7-8 kg tohumluk yeterli olmaktadır. Bu küçük taneli çeşitlerin bin dane ağırlığı ise 35 gram seviyesindedir.
Orta Taneli Mercimek Standartları: Bin dane ağırlığı yaklaşık 45 gram olan orta taneli mercimek sınıflarında ise ekim zamanına ve ekolojik koşullara bağlı olarak dekara 9 ile 11,25 kg arasında değişen tohum miktarları tavsiye edilmektedir.
Genel Ortalama Norm: Sıravari mibzerle yapılan ekim uygulamalarında, tohum temizliği ve çimlenme gücü yüksek olduğunda, her çeşit ve ekim zamanı için ortalama dekara 10 kg tohumluk kullanımı genel bir agronomik standart olarak kabul edilmektedir.

Metrekarede Hedeflenen Bitki Sayısı

Maksimum verim potansiyeline ulaşabilmek için ekim esnasında metrekarede hedeflenen canlı bitki sayısı, bitkilerin tarladaki yerleşim sıklığını belirler. Metrekaredeki ideal bitki sıklığı, ekilen çeşidin dane boyutuna ve ekim mevsimine göre şu şekilde planlanmalıdır:

Kışlık Ekim Küçük Taneli Çeşitler: Sonbaharda ekilen küçük taneli mercimeklerde kış şartlarındaki olası kayıplar da düşünülerek metrekarede 200-250 adet canlı bitki bulunması hedeflenir.
Kışlık Ekim Büyük Taneli Çeşitler: İri taneli kışlık mercimeklerde ise metrekarede 150-200 adet bitki sıklığı yeterli kabul edilmektedir.
Erken Yazlık Ekim Küçük Taneli Çeşitler: İlkbaharda yapılan yazlık ekimlerde vejetasyon süresi daha kısa olduğundan, bitkinin kardeşlenme açığını kapatmak üzere metrekarede 250-300 adet gibi daha sık bir tohum çıkışı istenir.
Erken Yazlık Ekim Büyük Taneli Çeşitler: Yazlık iri taneli pul mercimek ekimlerinde ise metrekarede 175-225 veya 200-250 adet arasında canlı bitki bulunması ideal gelişim için şarttır.

Ekim sıklığı ile verim arasındaki ilişkileri inceleyen araştırmalarda, ekim sıklığının gereğinden fazla artırılmasının tane verimi, bin tane ağırlığı ve hasat indeksi üzerinde olumsuz ve azaltıcı etkiler yaptığı saptanmıştır. Bu nedenle, tarlada aşırı sıklıktan kaçınarak belirtilen hedef bitki sayılarına sadık kalınması gerekmektedir.

Bin Dane Ağırlığı ve Çimlenme Gücünün Hesaba Katılması

Ekim normunun sadece teorik tohum sayısı üzerinden değil, kullanılacak tohum partisine ait bin dane ağırlığı, fiziksel safiyet ve çimlenme gücü gibi kalite parametreleri üzerinden hesaplanması şarttır. Tohumluk seçiminde dikkat edilmesi gereken kalite kriterleri şunlardır:

Tohumluk Safiyeti: Kullanılacak tohumluğun fiziksel safiyetinin en az yüzde 97-98 oranında olması istenir; yabancı ot tohumlarından, taş, toprak ve diğer yabancı maddelerden tamamen temizlenmiş olmalıdır.
Çimlenme ve Sürme Yeteneği: Tohumların çimlenme ve toprağa sürme yeteneğinin kesinlikle yüzde 80'in üzerinde olması gerekmektedir.
Dane Yapısı: Tohumların dolgun, bin dane ağırlığı yüksek, fazla yassı olmayan, yeterince kubbeli, açık renkli ve üzeri hafif puslu yapıda olması yüksek kalite göstergesidir.
Hasarlı Taneler: Tohum partisinde çimlenme yeteneğini tamamen kaybetmiş olan kırık taneler, böcek yenikli taneler veya dış kabuğu soyulmuş taneler bulunmamalıdır.

Eğer tohumluğun çimlenme gücü yüzde 80'in altındaysa veya fiziksel safiyeti düşükse, ekim esnasında mibzerden dökülecek tohum miktarının bu kayıp oranları hesaplanarak artırılması agronomik bir zorunluluktur.

Ekim Derinliğinin Çıkışa Etkisi

Mercimek tohumlarında çimlenme toprak altında gerçekleşir ve yazlık ekimlerde ekimden sonra yaklaşık 7-9 gün içerisinde ilk yeşil sürgünler toprak yüzeyine ulaşır. Bu hassas çıkış sürecinin sorunsuz tamamlanabilmesi için ekim derinliğinin doğru ayarlanması hayati önem taşır. Ekim derinliğiyle ilgili dikkat edilmesi gereken agronomik kurallar şunlardır:

İdeal Ekim Derinliği: Toprak yapısına ve nem durumuna bakılmaksızın mercimek için en uygun ekim derinliği 4-5 cm olmalıdır. Bazı pratik uygulamalarda 3-4 cm derinlik de ideal kabul edilmektedir.
Derin Ekimin Zararları: Tohumların 5 cm'den daha derine ekilmesi durumunda, zayıf gelişen mercimek fidesinin toprak yüzeyine çıkması zorlaşır; fide toprak altında enerjisini tüketerek sararır ve çıkış yapamadan çürür.
Yüzlek Ekimin Zararları: Tohumların 3 cm'den daha yüzlek ekilmesi durumunda ise tohumlar yeterli toprak nemi bulamaz ve çimlenme gecikir. Ayrıca yüzlek ekilen tohumlar kuşlar ve karıncalar tarafından kolayca taşınabilir veya erken ilkbaharda oluşabilecek don olaylarından doğrudan zarar görebilir.

Sıra Arası Mesafe ve Ot Baskısı İlişkisi

Mercimeğin ilk gelişme devresi son derece yavaş ve zayıf olduğundan, yabancı ot rekabetine karşı son derece hassastır. Bu nedenle sıra arası mesafenin optimize edilmesi, yabancı ot baskısının kırılması açısından en etkili kültürel önlemlerden biridir. Sıra arası ve ot kontrolü ilişkisi şu çerçevede değerlendirilir:

İdeal Sıra Arası Mesafe: Yapılan bilimsel araştırmalarda mercimek için en uygun ekim sıklığı sıralar arası 15-20 cm, sıra üzeri ise 2,5-5 cm olarak saptanmıştır. Sıra aralıklarının kesinlikle 15-20 cm'yi geçmemesi gerekmektedir.
Ot Rekabeti ve Sıra Aralığı: Sıra arası mesafe dar tutulduğunda, mercimek fideleri kısa sürede toprak yüzeyini kaplayarak yabancı otların ışık almasını engeller ve ot gelişimini doğal olarak baskılar. Sıra arası açıldığında ise boş kalan alanlarda yabancı otlar hızla gelişerek mercimeği gölgeler.
Verim Kaybı Riski: Yabancı ot mücadelesinin iyi yapılmadığı tarlalarda, otların mercimeği baskılaması nedeniyle tane veriminde yüzde 80-90 oranında çok büyük kayıplar yaşanabilmektedir.
Kültürel Önlemler: Yabancı ot baskısını azaltmak için sonbaharda anız bozma sürümünün derin, ilkbahardaki ikinci sürümün ise yabancı otların çimlenmeye başladığı yağış sonrası dönemde yüzlek yapılması tavsiye edilmektedir.

Mibzerle ve Serpme Ekimin Karşılaştırması

Mercimek tarımında tohumların toprağa homojen dağılması ve eşit derinlikte çimlenmesi için ekim yöntemi verimi doğrudan etkileyen bir parametredir. Günümüzde uygulanan iki temel ekim yönteminin karşılaştırması şöyledir:

Mibzerle Sıravari Ekim: Normal tahıl mibzerleri kullanılarak yapılan sıravari ekim mercimek için en uygun ve modern yöntemdir. Mibzerle ekimde tüm tohumlar 4-5 cm derinliğe ve 15-20 cm sıra aralığına homojen olarak bırakılır, bu da üniform bir çıkış sağlar. Ayrıca ekimden sonra toprağın bastırılması toprak nemini koruyarak verimi önemli ölçüde artırır.
Serpme Ekim: Günümüzde genellikle eğimli, taşlı ve mibzer girmesi zor olan engebeli arazilerde zorunlu olarak serpme ekim uygulanmaktadır. Serpme ekimde tohumların bir kısmı çok derine gidip çürürken, bir kısmı yüzeyde kalarak kurur veya kuşlar tarafından yenir. Bu durum tarlada düzensiz ve seyrek çıkışlara neden olur.
Serpme Ekimde Gübreleme: Eğer serpme ekim yapılmak zorundaysa, taban gübresi toprak yüzeyine serpilerek kazayağı veya diskaro ile mutlaka toprağa karıştırılmalıdır. Tohumların hasat döneminde makineli biçime uygun olabilmesi için serpme ekimden sonra arazideki taşların toplanması ve merdaneyle zemin düzeltilmesi şarttır.

Ekim Normu Hesabı: Örnek Uygulama

Sıravari mibzerle yapılacak bir mercimek ekiminde dekara atılacak net tohum miktarını hesaplamak için kullanılan temel agronomik formül şu şekildedir:

Dekara Tohum Miktarı (kg) = (Metrekarede Hedeflenen Tohum Sayısı × Bin Dane Ağırlığı (g)) ÷ (Safiyet (%) × Çimlenme Oranı (%) × 10)

Bu formülü iki farklı mercimek tipi (iri taneli yeşil mercimek ve küçük taneli kırmızı mercimek) üzerinde adım adım uygulayalım:

Örnek 1: İri Taneli Yeşil Pul Mercimek İçin Hesaplama

Hedeflenen Tohum Sıklığı: Metrekareye 200 adet tohum
Bin Dane Ağırlığı: 60 gram
Tohum Safiyeti: %98 (0,98)
Çimlenme Oranı: %90 (0,90)

Adım Adım Hesaplama İşlemi:

Adım (Metrekaredeki tohum ağırlığı): 200 × 60 = 12000 g
Adım (Safiyet ve çimlenme çarpımı): 0,98 × 0,90 = 0,882
Adım (Faktör bölmesi): 12000 ÷ 0,882 = 13605 g
Adım (Dekara çevirme - kg): 13605 ÷ 1000 = 13,6 kg/da

Sonuç olarak, bu yeşil mercimek çeşidi için dekara atılması gereken net tohum miktarı 13,6 kg olarak bulunur. Bu değer, iri taneli çeşitler için önerilen 10-12 kg/da ile 14-15 kg/da norm aralığıyla tamamen uyumludur.

Örnek 2: Küçük Taneli Kırmızı Mercimek İçin Hesaplama

Hedeflenen Tohum Sıklığı: Metrekareye 250 adet tohum
Bin Dane Ağırlığı: 35 gram
Tohum Safiyeti: %97 (0,97)
Çimlenme Oranı: %85 (0,85)

Adım Adım Hesaplama İşlemi:

Adım (Metrekaredeki tohum ağırlığı): 250 × 35 = 8750 g
Adım (Safiyet ve çimlenme çarpımı): 0,97 × 0,85 = 0,8245
Adım (Faktör bölmesi): 8750 ÷ 0,8245 = 10612 g
Adım (Dekara çevirme - kg): 10612 ÷ 1000 = 10,6 kg/da

Sonuç olarak, bu küçük taneli kırmızı mercimek çeşidi için dekara atılması gereken net tohum miktarı 10,6 kg olarak hesaplanır. Bu miktar da küçük taneli çeşitler için kışlık ekimde önerilen 8-10 kg/da norm değerlerine son derece yakındır.

Sıkça Sorulan Sorular

Mercimek dekara kaç kg ekilir?

Mibzerle sıravari yapılan standart ekimlerde dekara ortalama 10 kg tohumluk yeterli kabul edilmekle birlikte, bu miktar küçük taneli kırmızı mercimeklerde kışlık ekimde 8-10 kg, yazlık ekimde 7-8 kg; iri taneli yeşil mercimeklerde ise kışlık ekimde 14-15 kg, yazlık ekimde 10-12 kg arasında değişmektedir.

Mercimek kaç cm derine ekilir?

Toprak yapısına bakılmaksızın mercimek tohumlarının sağlıklı ve homojen bir şekilde çimlenip toprak yüzeyine çıkabilmesi için en ideal ekim derinliği 4-5 cm olmalıdır; tohumların daha derine veya daha yüzleğe ekilmesi çıkış kayıplarına yol açar.

Mercimekte metrekarede kaç bitki olmalı?

Metrekarede hedeflenen canlı bitki sayısı ekim zamanına göre değişir; kışlık ekilen küçük taneli çeşitlerde metrekarede 200-250, büyük tanelilerde 150-200 bitki hedeflenirken; yazlık ekimlerde bu hedef küçük tanelilerde 250-300, büyük tanelilerde ise 200-250 bitki seviyesine çıkarılmaktadır.

Mercimek serpme ekilir mi?

Evet, serpme ekim genellikle mibzerle ekim yapmanın mümkün olmadığı çok eğimli, taşlı ve engebeli arazilerde zorunlu olarak uygulanır; ancak üniform bir çıkış ve yüksek verim elde etmek için düz arazilerde her zaman mibzerle sıravari ekim yöntemi tercih edilmelidir.

Sık ekim mercimekte verimi artırır mı?

Hayır, ekim sıklığının gereğinden fazla artırılması mercimek bitkisinde vejetatif aksamı gereksiz büyüterek yatmaya ve hastalıklara davetiye çıkarır; yapılan araştırmalar ekim sıklığı arttıkça tane veriminin, bin tane ağırlığının ve hasat indeksinin azaldığını göstermektedir.