Mercimekte Toprak Hazırlığı ve Toprak İsteği

Mercimeğin Sevdiği ve Sevmediği Topraklar

Mercimek yetiştiriciliğinde yüksek birim alan verimi elde etmenin ilk şartı, bitkinin kök gelişimi ve beslenmesi için en uygun toprak yapısının seçilmesidir. Mercimek bitkisi kumlu hafif topraklardan ağır killi topraklara kadar çok geniş bir yelpazedeki toprak tiplerinde yetiştirilme mukavemetine sahiptir. Ancak bitkinin en yüksek tane ve biyolojik verim potansiyeline ulaşabilmesi için iyi havalanan, sıcak, kumlu-tınlı ve kireçli topraklar tercih edilmelidir. Mercimek bitkisi çok ağır, killi ve özellikle süzeksiz olup su tutan toprakları kesinlikle sevmez. Bu tür nemli ve ağır topraklarda bitkinin kök gelişimi zayıflamakta, havalanma yetersizliği nedeniyle simbiyotik azot fiksasyonu yapan bakterilerin faaliyeti durmaktadır. Diğer yandan, mercimek bitkisi kuruyarak taşlaşmış killi topraklarda dahi hayatta kalabilme ve gelişim gösterme yeteneğine sahip olsa da, bu tür marjinal topraklarda köklerin derine inememesi nedeniyle verim düzeyi son derece düşük kalmaktadır.

Taban Suyu ve Drenajın Önemi

Mercimek, yetiştirme periyodu boyunca aşırı su ve nemden son derece olumsuz etkilenen, fazla sudan zarar gören duyarlı bir baklagil bitkisidir. Toprak yüzeyinde veya kök bölgesinde su birikmesi, köklerin oksijensiz kalmasına ve dolayısıyla bitkinin zayıflayarak kısa sürede sararıp kurumasına yol açar. Tesviyesi düzgün yapılmamış engebeli arazilerde, su birikintisi oluşan çukur yerlerde kök boğazı çürüklüğü ve toprak kökenli fungal hastalıkların ortaya çıkma riski çok yüksektir. Kökboğazı çürümesi oluştuktan sonra bitkiyi kimyasal ilaçlama ile sağlıklı hale getirmek mümkün olmadığından, ekim öncesinde tarlada mutlak suretle su birikmesini önleyici tesviye işlemleri yapılmalıdır. Eğer tarlanın komşuluğunda sulu tarım yapılan buğday veya arpa gibi araziler bulunuyorsa, bu arazilerden sızabilecek suların mercimek tarlasına girmesini önlemek için sınır hatlarında derin drenaj kanalları oluşturulmalıdır. Çok ıslak veya su biriken alanlarda acil önlem olarak kükürt içeriğiyle toprağı ısıtan ve suyun hızlı buharlaşmasını sağlayan yüzde 21 azotlu Amonyum Sülfat şeker gübresi serpme şeklinde uygulanabilir.

Toprak pH'ı ve Kireç Durumu

Toprağın reaksiyonu, yani pH derecesi, mercimek köklerinde ortak yaşam sürdüren Rhizobium leguminosarum bakterilerinin faaliyetleri üzerinde doğrudan etkilidir. Mercimek bitkisi için en ideal toprak reaksiyonu pH 5,5-6,5 aralüğında olan hafif asidik karakterli topraklardır. Toprağın pH değerinin 9 limitini aşması durumunda köklerdeki Rhizobium bakterilerinin yumrucuk oluşturma yeteneği sekteye uğmakta ve bitkinin havadaki serbest azotu toprağa bağlama süreci tamamen durmaktadır. Mercimek bitkisi kireç yönünden zengin toprakları son derece sever ve bu topraklarda kök gelişimi daha güçlü olur. Ancak toprak tuzluluğuna karşı toleransı son derece düşüktür; tuzluluk oranı arttıkça bitkide gelişim durmakta ve tane verimi hızla düşmektedir. Özellikle Güneydoğu Anadolu gibi yarı kurak bölgelerde bilinçsiz sulamalar sonucu ortaya çıkan toprak tuzluluğu problemi, mercimek tarımında göz ardı edilemeyecek ve verimi tamamen yok edebilecek bir tehdit unsuru oluşturmaktadır.

Anız Bozma ve Sürüm Zamanlaması

Ekim öncesinde tohum yatağının keseksiz, gevşek ve yabancı otlardan arındırılmış olması için anız bozma ve sürüm zamanlaması titizlikle planlanmalıdır. Hububat hasadını takiben sonbaharda toprak gölge tavındayken soklu pulluk yardımıyla 15-20 cm derinlikte derin sürüm yapılarak anız bozma işlemi gerçekleştirilir. İlkbahara veya ekim dönemine kadar tarlada başka bir işlem yapılmadan beklenir. Sonbahar yağmurlarıyla birlikte yabancı otlar çimlenmeye başladığında ve toprak tava geldiğinde kazayağı-tırmık takımı, kültivatör veya gobledisk kültivatör kombinasyonuyla yüzlek bir sürüm yapılarak tohum yatağı ekime hazır hale getirilir. Hasat sonrasında anız bozma işlemi yapılmamışsa, sonbaharın ilk yağmurları düşüp yabancı otlar çimlenmeye başladığında ve toprak tavda iken 15-20 cm derinlikte pullukla toprak işlemesi yapılır. Bunun arkasından kültivatör tapan kombinasyonuyla toprak düzleştirilir. İlkbaharda yazlık ekim yapılacak arazilerde ise sonbahar sürümünden sonra kış boyunca tarla boş bırakılır ve erken ilkbaharda toprak tava gelir gelmez kazayağı tırmık takımıyla ikinci yüzlek sürüm yapılarak ekim tamamlanır. Ekim esnasında mibzer ayaklarının saplarla tıkanmasını önlemek amacıyla hububat hasadı sırasında anız yüksekliğinin kısa bırakılmasına dikkat edilmelidir.

Düz ve Temiz Tohum Yatağının Hasattaki Karşılığı

Mercimek bitkisinin morfolojik yapısı incelendiğinde, bitki boyunun çeşide bağlı olarak 15 ila 75 cm arasında değiştiği ve sapa kalkma döneminde gövdenin yatmaya son derece eğilimli olduğu görülür. Bitkinin bu yatık ve kısa gelişim tabiatı, hasat işlemlerinin makineli olarak yapılmasını zorlaştıran en büyük agronomik kısıttır. Makineli hasadın sorunsuz bir şekilde gerçekleştirilebilmesi, ekim öncesinde hazırlanan tohum yatağının ne kadar düz, keseksiz ve pürüzsüz olduğuna doğrudan bağlıdır. Ekimden önce veya ekim sırasında kültivatörün arkasından mutlaka tapan veya merdane çekilerek tarla yüzeyi pürüzsüz bir düzlüğe kavuşturulmalı ve toprak sıkıştırılmalıdır. Toprağın tapan ile sıkıştırılması hem tohumun toprakla temasını artırarak çimlenme kaybını önler hem de tarla zeminini dümdüz yapar. Düzgün bir zemin, hasat esnasında biçerdöverin biçici bıçağının toprak yüzeyine en yakın seviyede, yani çok alçaktan çalışmasına olanak tanır. Tarla yüzeyi düz olmadığında biçerdöver operatörü alçakta kalan baklaları biçemez, biçim yüksekliğini yukarı kaldırmak zorunda kalır ve bu durum alttaki en verimli baklaların tarlada biçilmeden kalmasına neden olarak doğrudan ve çok büyük hasat kayıpları yaratır.

Tarla Yüzeyindeki Taş ve Tümseklerin Hasat Kaybına Etkisi

Tarla yüzeyinde bırakılan irili ufaklı taşlar, toprak kesekleri ve tesviye edilmemiş tümsekler mercimekte makineli hasat verimliliğini tamamen ortadan kaldırır. Biçerdöver ile hasat sırasında biçici bıçakların taşa çarpıp kırılmasını veya makinenin içine taş kaçarak büyük mekanik arızalara yol açmasını önlemek amacıyla biçerdöver operatörü biçim yüksekliğini zorunlu olarak yukarı kaldırır. Mercimekte ilk baklaların oluştuğu yükseklik genellikle toprak seviyesine çok yakındır. Örneğin kışlık çeşitlerde ilk bakla yüksekliği 11-14 cm arasında değişmektedir. Taşlar nedeniyle biçerdöver bıçağının yukarı kaldırılması, bitkinin en dolgun ve verimli olan dip baklalarının biçilmeyerek tarlada kalmasıyla sonuçlanır. Hasat dönemindeki bu zorunlu yükseklik artışı ve biçim hataları nedeniyle tane döküm kayıpları yüzde 50'ye kadar ulaşabilmektedir. Taşları temizlemeden yapılan tırpanla veya elle yolunarak hasat uygulamalarında ise toprak ve taş parçaları doğrudan ürüne karışır. Yolunarak yapılan hasat sonrasında taş ve toprağın mercimek tanelerinden elenerek ayrılması son derece zordur, bu durum hem ürünün pazar değerini düşürür hem de kökler söküldüğü için topraktaki azot ve organik madde miktarını azaltır.

Doğrudan (Anıza) Ekim Mercimekte Uygulanır mı?

Doğrudan ekim, yani toprağı işlemeden doğrudan anız üzerine yapılan ekim yöntemi, yakıt tasarrufu sağlaması ve toprak erozyonunu önlemesi bakımından kuru tarım bölgelerinde önerilen bir yöntemdir. Ancak yapılan bilimsel araştırmalar ve tarla denemeleri, mercimek tarımında doğrudan ekimin geleneksel ekim yöntemine kıyasla verimi ve tüm gelişim parametrelerini ciddi ölçüde düşürdüğünü ortaya koymaktadır. Doğrudan ekim yönteminde verimin düşme nedenleri şunlardır:

• Geleneksel toprak hazırlığının yapılmadığı doğrudan ekim yöntemi, Kırşehir gibi kurak koşullarda dekara ortalama tane verimini 103,9 kg'dan 77,1 kg seviyesine düşürmektedir.
• Diyarbakır koşullarında yürütülen denemelerde, herbisit uygulanmış geleneksel ekimden dekara 200,9 kg verim alınırken doğrudan ekim yönteminde verimin dekara 108,9 kg düzeyine gerilemesi yöntemin verimi sınırlandırdığını göstermektedir.
• Şanlıurfa'da yapılan çalışmalarda da benzer bir verim azalışı gözlenmiş; geleneksel toprak işlemede dekara 65,62 kg verim alınırken, doğrudan işlemesiz ekimde tane verimi dekara 40,75 kg seviyesine gerilemiştir.
• Toprağın sert ve anızlı olması nedeniyle homojen bir ekim derinliği sağlanamamakta, bu durum metrekaredeki canlı bitki sayısı ve çıkış oranını düşürürken kış boyunca gelişen yoğun yabancı ot rekabetiyle verimi baltalamaktadır.

Toprak Hazırlığında Sık Yapılan Hatalar

Mercimek yetiştiriciliğinde yeni başlayan üreticiler, bitkinin toprak isteklerini ve fizyolojik yapısını tam bilmedikleri için toprak hazırlığı aşamasında verimi doğrudan düşüren bazı kritik agronomik hatalar yapmaktadır:

• Çamurda Sürüm Yapmak: Toprak henüz tam tava gelmeden, çok ıslak ve çamurlu durumdayken sürüm yapmak toprağın fiziksel yapısını tamamen bozarak büyük, sert ve parçalanması imkansız keseklerin oluşmasına neden olur.
• Tapan ve Merdane Çekilmesini İhmal Etmek: Ekim sonrasında tarla yüzeyini düzleştirmek amacıyla tapan veya merdane çekilmesinin ihmal edilmesi, tarla yüzeyinin engebeli kalmasına yol açarak biçerdöverle hasadı tamamen imkansız hale getirir ve yüksek biçim yüksekliği nedeniyle verimi yarı yarıya düşürür.
• Gübreyi Tohuma Doğrudan Temas Ettirmek: Ekim sırasında fosforlu taban gübrelerini (DAP gübresini) tohumla karıştırarak doğrudan temas edecek şekilde uygulamak, gübrenin asidik etkisiyle tohumun çimlenme ve toprağa sürme yeteneğini tamamen yok eder; gübre mutlaka tohum sırasının biraz altına ve yanına bant şeklinde verilmelidir.
• Ahır Gübresi Kullanımı: Tarlaya ahır gübresi uygulamak vejetatif gelişmeyi aşırı artırarak bitkilerin yatmasına, fungal hastalıklara yakalanmasına neden olur ve tarlaya yoğun miktarda yabancı ot tohumu taşıdığı için mercimek tarımında kesinlikle kullanılmamalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Mercimek killi toprakta yetişir mi?

Evet, mercimek ağır killi ve hatta kuruyarak taşlaşmış killi topraklarda dahi yetişebilecek yüksek mukavemet gücüne sahiptir; ancak en yüksek verim için sıcak, iyi havalanan ve killi olmayan kumlu-tınlı kireçli topraklar tercih edilmelidir.

Mercimek için ideal pH kaçtır?

Mercimek bitkisinin en sağlıklı kök gelişimini gösterebilmesi ve köklerindeki Rhizobium bakterilerinin yüksek oranda azot bağlayabilmesi için ideal toprak reaksiyonunun pH 5,5-6,5 aralığında, yani hafif asidik yapıda olması gerekmektedir.

Mercimek tarlası neden düz olmalı?

Mercimek kısa boylu ve yatmaya eğilimli bir bitki olduğundan, hasat sırasında biçerdöverin biçici bıçaklarının toprak seviyesine en yakın şekilde alçaktan biçim yapabilmesi ve dipteki dolgun baklaların hasat kaybı yaşanmadan biçilebilmesi için tarla yüzeyinin tamamen düz ve pürüzsüz olması şarttır.

Mercimek taşlı toprakta ekilir mi?

Mercimek taşlı topraklarda ekilebilir ancak tarla yüzeyinde kalan taşlar biçerdöver bıçaklarına zarar vereceği için hasat esnasında biçim yüksekliğinin yukarı kaldırılmasına yol açar; bu durum en dipteki verimli baklaların tarlada kalmasına neden olarak yüzde 50'ye varan ürün kayıpları yaratır, bu yüzden ekimden sonra merdane çekilerek taşlar toprağa gömülmeli veya toplanmalıdır.

Mercimek tuzluluğa dayanır mı?

Hayır, mercimek bitkisinin toprak tuzluluğuna karşı toleransı son derece düşüktür; toprakta tuz oranı arttıkça bitkinin gelişimi durur, Rhizobium bakterilerinin azot fiksasyon süreci sekteye uğrar ve tane veriminde çok ciddi azamalara meydana gelir.