Mercimek Ne Zaman Ekilir? Kışlık ve Yazlık Ekim Takvimi

Ekim Zamanını Belirleyen Etkenler

Mercimek tarımında ekim zamanının doğru belirlenmesi, doğrudan birim alan verimi ve ürün kalitesi üzerinde belirleyici bir rol oynamaktadır. Bu kritik kararı etkileyen en temel faktörler; bölgenin iklimsel özellikleri, ekilecek mercimek çeşidinin kışlık ya da yazlık karakterde olması, toprak sıcaklığı ve toprak nemidir. Mercimek tohumlarının sağlıklı bir şekilde çimlenebilmesi için toprak sıcaklığının 8-13 °C aralüğında olması gerekmektedir. Eğer ekim bu sıcaklık aralığından çok daha erken ya da çok daha geç yapılırsa, çimlenme süresi uzar, çıkışlar düzensizleşir ve toprak kökenli fungal patojenlerin tohumu çürütme riski artar.

Ayrıca, vejetasyon süresi boyunca bitkinin karşılaşacağı abiyotik stres faktörleri de ekim zamanını sınırlandırır. Kışlık ekimlerde en büyük risk kar örtüsünün yetersiz olduğu durumlarda aşırı düşük sıcaklıklar iken, yazlık ekimlerde ise geç kalındığında bitkinin çiçeklenme döneminde erken yaz kuraklığına yakalanmasıdır. Bu bağlamda ekim zamanını belirleyen diğer bir önemli etken de yabancı ot rekabetidir. Kışlık ekimlerde kış boyunca gelişen yabancı otlar, ilk gelişme döneminde oldukça yavaş büyüyen mercimek fidelerini gölgeleyerek baskı altına alır ve bu otların yoğunluğu ekim zamanının optimize edilmesini zorunlu kılar.

Güneydoğu'da Kışlık Ekim Aralığı

Türkiye'de mercimek üretiminin ve özellikle kırmızı mercimek ekim alanlarının yaklaşık yüzde 85'lik lider kısmı Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer almaktadır. Bölgenin iklimsel yapısı, kışları çok sert geçmeyen sıcak ve ılıman karakterde olduğundan, burada yetiştiricilik tamamen kışlık ekim esasına dayanır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi (başta Şanlıurfa, Diyarbakır, Batman ve Mardin illeri) için en ideal kışlık mercimek ekim aralığı kasım ayıdır. Bölgede ekim işlemleri genellikle kasım ayı boyunca, toprak tava geldiğinde sıravari ekim yapabilen hububat mibzerleri kullanılarak gerçekleştirilir.

Kışlık ekimde tohumların kış yağışlarından maksimum düzeyde yararlanması ve kök sistemini derinlere ulaştırabilmesi hedeflenir. Güneydoğu Anadolu'nun kurak ve yarı kurak tarım arazilerinde, sulama imkanlarının olmadığı koşullarda kışlık ekim can kurtarıcı bir role sahiptir; çünkü bitki kış ve erken ilkbahar yağışlarını depolayarak gelişimini tamamlar. Bu ekim aralığında m2'ye atılacak tohum sıklığı ve dekara düşen tohum miktarı çeşitlerin dane iriliğine göre ayarlanır. Güneydoğu ekolojisinde kasım ayında yapılan ekimlerde iri taneli kırmızı mercimekler için dekara 14-15 kg, küçük taneliler için ise dekara 8-10 kg tohum normu uygulanmaktadır.

İç Anadolu'da Yazlık Ekim Aralığı

İç Anadolu Bölgesi ve özellikle yeşil mercimek üretiminin lokomotifi olan Yozgat, Konya, Kırşehir ve Çorum gibi illerimizde yetiştiricilik ağırlıklı olarak yazlık (ilkbahar) ekim şeklinde yapılmaktadır. İç Anadolu'nun kış sıcaklıklarının çok düşük seyrettiği ve kar örtüsünün istikrarsız olduğu yüksek rakımlı alanlarında kışlık ekim don riski taşıdığından, üreticiler ilkbahar ekimine yönelmektedir. İç Anadolu'da yazlık mercimek ekimi için en uygun zaman aralığı erken ilkbaharda, toprak yatağının hazırlanabildiği en erken tarih olan şubat sonu ile mart başıdır.

Yazlık ekimlerde en kritik agronomik kural, ekimin kesinlikle nisan ayını geçmemesidir. Çünkü nisan ayından sonraya sarkan geç ekimlerde vejetasyon süresi kısalır, bitki yeterince boylanamaz ve doğrudan verim kayıpları yaşanır. Tescil edilmiş yazlık mercimek çeşitleri (Sultan-I, Malazgirt-89, Erzurum-89, Alidayı ve Meyveci-2001 gibi) İç Anadolu ekolojisinde ilkbahar yağışlarından yararlanarak hızlı bir çıkış gösterir. Yazlık ekimlerde m2'ye atılacak tohum sayısı kışlığa göre biraz daha fazla tutulur; küçük taneli yeşil mercimeklerde m2'ye 250-300 tohum (dekara 7-8 kg), iri taneli pul mercimeklerde ise m2'ye 175-225 tohum (dekara 10-12 kg) gelecek şekilde mibzer ayarı yapılır.

Kışlık Ekimin Verim Üstünlüğü

Tarımsal araştırmalar ve tarla denemeleri, kışlık mercimek yetiştiriciliğinin yazlık ekime kıyasla ortalama yüzde 50 daha fazla tane verimi sağladığını açıkça ortaya koymaktadır. Kışlık ekimin bu bariz verim üstünlüğünün temel nedenleri şu şekilde sıralanabilir:

Kışlık ekilen mercimekler, sonbahardan itibaren toprakta çimlenip kök salarak kış ve ilkbahar yağışlarından (özellikle kar sularından) maksimum düzeyde yararlanır.
Vejetatif gelişme süresi yazlık ekime göre çok daha uzun olduğu için bitki daha güçlü bir gövde yapısı oluşturur ve dal sayısı artar.
Erken ilkbaharda hızla büyüyerek çiçeklenme ve meyve bağlama dönemlerini, havalar aşırı ısınmadan ve kuraklık baskısı başlamadan önce tamamlar.
Gelişmiş kök sistemi sayesinde toprağın derinliklerindeki su ve besin elementlerini çok daha etkin bir şekilde absorbe eder.

Ancak kışlık ekimden beklenen bu yüksek verim avantajının tam olarak elde edilebilmesi için tarlada çok iyi bir yabancı ot kontrolünün yapılması şarttır. Kış boyunca mercimekle rekabet eden geniş ve dar yapraklı yabancı otlar temizlenmediğinde, kışlık ekimin verim avantajı tamamen ortadan kaldırabilir ve hatta yüzde 80'e varan ürün kayıpları yaşanabilir.

Kışlık Ekimde Don ve Kar Riski

Kışlık mercimek tarımını sınırlandıran ve özellikle İç ile Doğu Anadolu bölgelerimizde kışlık ekim yapılmasını engelleyen en büyük abiyotik risk faktörleri dondurucu soğuklar ve yetersiz kar örtüsüdür. Tescil edilmiş kışlık mercimek çeşitleri (Fırat-87, Kayı-91, Sazak-91, Seyran, Kafkas, Çiftçi ve Özbek gibi) kış soğuklarına karşı yüksek mukavemet gösterir. Ancak Doğu Anadolu Bölgesi'nin 1050 metrenin üzerindeki yüksek rakımlı platolarında kış sıcaklıkları -25 °C ve altına düştüğünde, bitkinin hayatta kalabilmesi toprak yüzeyindeki kar kalınlığına bağlıdır.

Toprak yüzeyinde en az 20 cm civarında kalın ve kesintisiz bir kar örtüsü bulunduğunda, kar tabakası doğal bir yalıtım görevi görerek mercimek fidelerini aşırı don zararlarından korur. Ancak kar örtüsünün yetersiz olduğu veya rüzgarla süpürüldüğü yıllarda, bitkiler doğrudan kuru ayaza ve dondurucu rüzgarlara maruz kalarak donar ve tamamen kurur. Ayrıca kışlık ekimlerde uzun süre kar altında kalan bitkilerde kar küfü adı verilen abiyotik kökenli ve fungal hastalıklar da gelişim kısıtlamalarına ve ölümlere yol açabilmektedir. Bu nedenle, ekolojik olarak riskli ve çok sert kış geçiren bölgelerde kışlık ekim yerine ilkbaharda yazlık ekim yapılması agronomik olarak daha güvenli bir limandır.

Geç Ekimde Sıcak Kuraklıkla Karşılaşma

İster kışlık ekimde geç kalınsın isterse yazlık ekim ilkbaharda geciktirilsin, mercimekte ekim zamanının ötelenmesi bitkiyi erken gelen yaz sıcakları ve kuraklık stresiyle karşı karşıya bırakır. Mercimek serin mevsim baklagili olduğundan, gelişiminin erken dönemlerinde serin hava koşullarını tercih eder. Geciken ekimlerde vejetatif gelişim dönemi çok kısa kalır; bitki yeterli boya ve dal sayısına ulaşamadan hızla çiçeklenme fazına geçer.

Çiçeklenme ve bakla bağlama dönemlerinde hava sıcaklığının 30-35 °C sınırını aşması ve nem oranının düşmesi, mercimek fizyolojisinde geri dönülemez zararlar yaratır. Bu aşırı sıcaklık şartlarında polen taneleri canlılığını yitirir, döllenme yeteneği sekteye uğrar ve çiçek dökümleri (çiçek silmesi) başlar. Sonuç olarak bitki yeterince bakla ve tane bağlayamaz; oluşan taneler ise cılız, soluk ve buruşuk kalır. Bu durum hem dekara tane veriminde hem de bin tane ağırlığında çok büyük kayıplara neden olmaktadır.

Bölgelere Göre Ekim Takvimi

Türkiye'nin farklı tarım havzalarındaki ekolojik koşullar göz önünde bulundurulduğunda, en yüksek verim için uygulanması gereken bölgesel ekim takvimi şu şekildedir:

Güneydoğu Anadolu ve Ege Bölgesi: Kışlık ekimler için en ideal dönem kasım ayıdır. Kasım ayı boyunca toprak tavındayken yapılan kışlık ekimler bölge ekolojisine mükemmel uyum sağlar.
İç Anadolu ve Geçit Bölgeleri (Kışlık): Kışlık ekim yapılacaksa ekim ayının ikinci yarısı (15-30 Ekim arası) tercih edilmelidir. Konya ekolojik şartlarında yapılan araştırmalar, en yüksek kışa dayanım ve tane verimi için ekimlerin 20 Ekim tarihine kadar tamamlanması gerektiğini ortaya koymuştur. Ayrıca geçit kuşağındaki bazı havzalarda en yüksek verim için 6 Ekim tarihi spesifik olarak önerilmektedir.
İç Anadolu ve Doğu Anadolu (Yazlık): Yazlık ekimler için en ideal aralık şubat sonu ile mart başıdır. Doğu Anadolu'nun yüksek rakımlı serin platolarında toprak tava gelir gelmez (iklim şartlarına göre mart sonu ya da nisan başı) ekim yapılmalı, ekim nisan ayının sonunu kesinlikle geçmemelidir.
Trakya Bölgesi: Genellikle yazlık çeşitler yetiştirilir ve en ideal ekim zamanı mart ayının başıdır.

Toprak Tavı ve Sıcaklığın Rolü

Mercimek tohumunun toprakla buluştuğu anda çimlenebilmesi ve güçlü bir çıkış yapabilmesi için toprak tavı ve sıcaklığı iki hayati parametredir. Toprak tavı, toprağın ne çok ıslak (çamur) ne de çok kuru olduğu, işlendiğinde kolayca ufalanıp keseksiz bir yapı aldığı ideal nem durumunu ifade eder. Ekim öncesinde anız bozma ve ikincil toprak işleme süreçleri mutlaka toprak tava geldiğinde yapılmalıdır; böylece mibzer ayaklarının tıkanması önlenir ve tohumlar 4-5 cm'lik ideal derinliğe homojen bir şekilde bırakılabilir.

Toprak sıcaklığının çimlenme için gerekli olan 8-13 °C aralığının altına düşmesi durumunda, tohumun toprak altında uykuda (dormansi) kaldığı süre uzar. Bu gecikme, tohumun toprakta bulunan çökerten (Pythium, Fusarium ve Rhizoctonia gibi) mantar sporlarına karşı savunmasız kalmasına ve tohum çürümelerine neden olur. Diğer yandan, toprağın alkali (pH derecesinin 9 limitinin üzerinde olması) yapıda olması da ekim sonrasındaki kök gelişimini engeller; çünkü yüksek pH, köklerde havadaki azotu fikse eden Rhizobium bakterilerinin yumrucuk oluşturma yeteneğini tamamen durdurmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Mercimek kasımda ekilir mi?

Evet, kışları çok sert geçmeyen Güneydoğu Anadolu ve Ege gibi ılıman iklim bölgelerinde kırmızı mercimek ekimleri kışlık olarak kasım ayı boyunca güvenle gerçekleştirilir.

Yazlık mercimek ne zaman ekilir?

Yazlık mercimek ekimleri, erken ilkbaharda toprak işleme tavına gelir gelmez, bölgelere göre değişmekle birlikte şubat sonu ile mart başı arasındaki dönemde yapılmaktadır.

Kışlık mercimek dona dayanır mı?

Evet, tescil edilmiş kışlık mercimek çeşitleri çok ekstrem soğuklar hariç ülkemizin pek çok yerinde kışı tarlada hasarsız atlatabilecek soğuk dayanımına sahiptir. Ancak kar örtüsünün bulunmadığı karasal alanlarda -25 °C'yi bulan kuru ayazlar don zararına neden olabilir.

Geç ekilen mercimek ne olur?

Geç ekilen mercimek, vejetatif büyüme süresi çok kısa kaldığından yeterince boylanamaz ve gelişimini tamamlayamadan erken yaz sıcakları ile kuraklığa maruz kalarak çiçek dökümü yaşar ve ciddi verim kaybına uğrar.

Mercimek ekimi kaç gün sürer?

Mercimeğin ekimden hasada kadar geçen toplam vejetasyon süresi, ekilen çeşide (kışlık/yazlık) ve iklim koşullarına bağlı olarak ortalama 180 ile 240 gün (6-7 ay) arasında değişiklik göstermektedir.