Mercimek Verimi: Dekara Kaç Kg Alınır?

Türkiye'de Ortalama Mercimek Verimi

Türkiye'de tarımsal üretimin en köklü kollarından biri olan mercimek yetiştiriciliği, gıda güvencesi ve sürdürülebilirlik açısından hayati önem taşımaktadır. Ancak mercimek tarımında üreticilerin karşılaştığı en temel soru dekar başına alınacak net tane verimidir. Türkiye genelinde mercimek verimi; iklim koşullarına, uygulanan yetiştirme tekniklerine ve ekilen çeşidin genetik potansiyeline bağlı olarak yıllar içinde ve bölgeler arasında büyük dalgalanmalar sergilemektedir.

TÜİK verilerine göre son dönemdeki genel durumu incelediğimizde, ülkemizde dekar başına ortalama kırmızı mercimek verimi 133 kg olarak gerçekleşirken, yeşil mercimek verimi ise dekara 101 kg seviyesindedir. Tarihsel gelişim sürecine bakıldığında, yürütülen ıslah çalışmaları ve tescil edilen yeni çeşitler sayesinde ortalama verim seviyelerinde dikkat çekici bir yükseliş trendi kaydedilmiştir. Örneğin, kırmızı mercimekte dekar başına verim 1991 yılında 82 kg iken, 2000 yılında 75 kg'a gerilemiş, ancak 2005 yılında 135 kg'a ve 2014 yılında ise 144 kg'a kadar ulaşmıştır. Benzer şekilde, yeşil mercimekte dekar başına ortalama verim 1991 yılında 79 kg iken, 2000 yılında 89 kg, 2005 yılında 94 kg and 2014 yılında 117 kg olarak hesaplanmıştır.

Ancak iklimsel koşullar ve özellikle yaşanan kuraklıklar bu ortalamalar üzerinde sert kırılmalara yol açmaktadır. Örneğin, İç Anadolu Bölgesi'nde yaşanan şiddetli kuraklık dönemlerinde verimler oldukça düşük seviyelere inmiştir. Kurak yıllarda yapılan tespitlerde dekar başına mercimek verimi Yozgat'ta yaklaşık 44 kg, Çorum'da ise 87 kg düzeyine kadar gerilerken, kurak şartlarda dahi Konya'da ortalama verim 160 kg olarak gerçekleşebilmiştir. Bölgesel deneme çalışmalarına bakıldığında da ekolojik farklılıkların etkisi açıkça görülür. Kırşehir ekolojik koşullarında yürütülen iki yıllık denemelerde, tescilli mercimek çeşitlerinin iki yıllık birleştirilmiş ortalama tane verimi dekara 113.58 kg olarak saptanmıştır. Bu denemelerde en yüksek ortalama tane verimi dekara 126.60 kg ile Karagül çeşidinden elde edilirken, en düşük değer ise dekara 96.68 kg ile Yusufhan yeşil mercimek çeşidinde belirlenmiştir.

Geleceğe yönelik yapılan zaman serisi analizleri ve bilimsel tahminleme modellemeleri de verimin bu dalgalı yapısını doğrulamaktadır. ARIMA modeli kullanılarak yapılan beş yıllık gelecek tahminlerine göre, Türkiye'de mercimek verim değerlerinin sırasıyla 2022 yılında dekara 111.21 kg, 2023 yılında 129.80 kg, 2024 yılında 118.09 kg, 2025 yılında 126.88 kg ve 2026 yılında ise dekara 121.80 kg seviyelerinde gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu veriler, tarla hazırlığından hasat aşamasına kadar tüm kültürel önlemlerin hassasiyetle uygulanmasının ortalama verimi korumada ne denli önemli olduğunu kanıtlamaktadır.

Kırmızı ve Yeşil Mercimekte Verim Farkı

Ülkemizde yetiştirilen mercimekler temelde kırmızı ve yeşil mercimek olmak üzere iki farklı kategoride değerlendirilmektedir. Bu iki tür arasında hem yetiştirildikleri ekolojik bölgeler hem de gösterdikleri verim kapasiteleri bakımından belirgin farklar bulunmaktadır. Kırmızı mercimek sıcak ve yarı kurak iklim özelliklerine sahip olan Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yoğun bir şekilde üretilirken, yeşil mercimek ise daha serin ve karasal iklim yapısına sahip olan İç Anadolu Bölgesi'nde yaygın olarak yetiştirilir.

Genel bir kıyaslama yapıldığında kırmızı mercimeğin ortalama dekar veriminin yeşil mercimeğe kıyasla daha yüksek olduğu görülmektedir. TÜİK verilerindeki dekara 133 kg kırmızı mercimek ve dekara 101 kg yeşil mercimek ortalamaları bu farkı net bir şekilde ortaya koymaktadır. Ancak yeşil mercimekte de doğru ekoloji ve yer seçimi yapıldığında son derece yüksek verimler elde edilebilmektedir. Örneğin, 2014 yılı verilerine göre yeşil mercimek yetiştiriciliğinde Gaziantep'te hektar başına 2.100 kg (dekar başına 210 kg) ve Hakkâri'de ise hektar başına 2.000 kg (dekar başına 200 kg) seviyesinde yüksek verim değerlerine ulaşılmıştır. Kırmızı mercimeğin ana üretim üssü olan Şanlıurfa ve Diyarbakır gibi illerde ise uygun yetiştirme şartlarında dekar başına verim 225 kg ile 290 kg aralığına kadar çıkabilmektedir.

Verim kapasitesindeki bu farklılıklar, tanelerin büyüklüğüne ve bin tane ağırlıklarına göre de değişkenlik gösterir. Küçük taneli mercimek çeşitlerinde normal koşullarda dekara 100 ile 140 kg arasında tane verimi ve dekara 80 ile 110 kg arasında saman verimi elde edilirken; iri taneli pul mercimek çeşitlerinde ise dekar başına tane verimi 110 ile 130 kg, saman verimi ise 90 ile 120 kg arasında değişmektedir. Bu durum, yetiştiricilik yapılacak bölgenin toprak ve su olanaklarına göre doğru çeşit seçiminin verim farklılıklarını kapatmada ne denli belirleyici olduğunu göstermektedir.

Kışlık ve Yazlık Ekimin Verime Etkisi

Ekim zamanı, mercimekte bitki gelişimini ve doğrudan dekar verimini belirleyen en kritik yönetim kararlarından biridir. Mercimek hem kışlık hem de yazlık olarak ekilebilen esnek bir baklagil bitkisi olmasına rağmen, yüksek tane verimi elde edebilmek için kışlık ekim yapılması adeta bir zorunluluktur. Güneydoğu Anadolu, kıyı bölgeleri, geçit bölgeleri ve İç Anadolu'nun büyük bir bölümünde kışlık ekim yapılır. Kışlık ekimler genellikle ekolojik koşullara ve çeşide göre değişmekle birlikte İç Anadolu'da Ekim ayının ikinci yarısında, Güneydoğu Anadolu ve Ege bölgelerinde ise Kasım ayında gerçekleştirilir.

Kışlık ekimin yazlık ekime kıyasla verimi çok ciddi oranda artırmasının temel nedenleri şunlardır:

• Kışlık ekilen mercimeklerin toprak altında kök gelişimini çok daha güçlü tamamlaması ve kış yağışlarından maksimum düzeyde yararlanması.
• Kışlık mercimeklerin vejetatif gelişim süresinin 170 ile 260 gün gibi uzun bir döneme yayılması, buna karşın yazlık ekimlerin gelişimini 90 ile 110 günde tamamlaması.
• Kışlık ekimde yabancı ot mücadelesinin iyi yapıldığı şartlarda, yazlık ekime kıyasla en az yüzde 50 oranında verim artışı sağlanabilmesi.
• Bitkilerin ilkbahar kuraklıkları başlamadan önce çiçeklenme ve bakla bağlama dönemine girerek sıcaklık stresinden daha az etkilenmesi.

Yazlık ekimler ise kış koşullarının son derece sert geçtiği yüksek rakımlı Doğu Anadolu ve bazı geçit bölgelerinde tercih edilir. Yazlık ekimlerin erken ilkbaharda, Şubat sonu veya Mart başında yapılması gerekir ve ekimin kesinlikle Nisan ayını geçmemesi şarttır. Çünkü yazlık ekimlerde gecikilen her gün, bitkinin vejetatif gelişimini kısaltarak doğrudan verim kaybına yol açmaktadır. Ayrıca, yazlık çeşitlerin kışlık olarak ekilmesi durumunda bitkiler soğuktan tamamen zarar görecek ve hiç verim alınamayacaktır. Kışlık tescil edilmiş çeşitler ise kış soğuklarına son derece dayanıklı olup, yapılan araştırmalarda eksi 26.8 dereceye kadar olan dondurucu soğukları başarıyla atlatabildikleri kanıtlanmıştır.

Kuru ve Tamamlayıcı Sulamalı Şartlarda Verim

Mercimek kuraklığa dayanıklılığı ile bilinen ve geleneksel olarak kuru tarım alanlarında yetiştirilen bir kültür bitkisidir. Ancak sanılanın aksine, mercimek bitkisinin suya olan ihtiyacı vejetasyon süresi boyunca oldukça belirgindir. Yetişme süresi boyunca toplam 200 ile 400 mm arasında suya ihtiyaç duyan mercimekte, nemli bölgelerde 1 kg kuru madde üretimi için 200 ile 500 litre su gerekirken, yarı kurak bölgelerde bu miktar 800 ile 1500 litreye kadar çıkmaktadır.

Kuru koşullarda ve kışlık ekimde normal şartlarda sulama yapılmadan dekara ortalama 120 ile 150 kg arasında verim alınması mümkündür. Ancak kurak geçen yıllarda veya ilkbahar yağışlarının yetersiz kaldığı dönemlerde bitkiler yeterince boylanamaz, bakla bağlayamaz ve verim dramatik bir şekilde düşer. İlkbahar yağışlarının eksikliği aynı zamanda bitki boyunu çok kısa bırakarak biçerdöverle makineli hasadı tamamen imkansız hale getirir.

Sulamalı şartlarda ise mercimeğin verim potansiyeli katlanarak artar. Tamamlayıcı sulama altında dekar başına 200 kg ve üzerinde verim almak mümkündür. Özellikle bakla bağlama döneminde ve kurak geçen periyotlarda yapılacak sadece bir kerelik sulama verimde kayda değer artışlar sağlar. Örneğin, GAP bölgesinde kışlık ekimde kritik dönemde yapılacak tek bir sulama ile çeşide bağlı olarak hektar başına verimin 1.380 kg ile 1.530 kg (dekar başına 138-153 kg) seviyelerine kadar yükseltilebildiği bilimsel çalışmalarla saptanmıştır. Benzer şekilde, yeşil mercimek üretim merkezlerinde kışlık ve yazlık ekimler için ilkbahar yağışlarının yetersiz kaldığı nisan ve mayıs aylarında yapılacak tamamlayıcı sulamalar verimi doğrudan garanti altına almaktadır.

Verimi En Çok Düşüren Beş Etken

Mercimek yetiştiriciliğinde potansiyel verime ulaşmayı engelleyen ve üreticiyi ciddi kayba uğratan many sınırlayıcı faktör bulunmaktadır. Tarlalarda verimi en çok düşüren beş temel etken şu şekildedir:

• Kuraklık ve Düzensiz Yağışlar: Özellikle çiçeklenme ve meyve bağlama dönemlerinde meydana gelen aşırı kuraklık ve yüksek sıcaklıklar, bakla sayısını azaltarak verimde büyük kırılmalara neden olur.
• Yabancı Ot İstilası: İlk gelişme dönemi son derece yavaş olan mercimek bitkisinin yabancı otlarla rekabet gücü zayıftır; kontrol edilmeyen otlar tarladaki besin ve suya ortak olarak verimi neredeyse tamamen yok eder.
• Hastalıklar ve Fungal Etmenler: Toprak kökenli Fusarium, Pythium ve Rhizoctonia türü mantarların yol açtığı kök ve kökboğazı çürüklükleri, pas hastalığı, külleme ve antraknoz bitkiyi kurutarak verimi sıfırlayabilir.
• Hasat ve Harman Kayıpları: Bitkinin yatma eğiliminde olması ve ilk bakla yüksekliğinin toprak yüzeyine çok yakın bulunması sebebiyle, biçerdöver tabla ayarlarının yanlış yapılması veya geciken hasat nedeniyle baklaların çatlaması yüzde 20'lere varan ürün kaybına yol açar.
• Toprak Tuzluluğu ve Uygunsuz Arazi Seçimi: Tuzlu topraklara tahammülü olmayan mercimekte tuzluluk arttıkça verim hızla düşer; ayrıca kireçli ve ağır killi topraklarda bitkinin tek dal yapması bakla sayısını dolayısıyla verimi azaltır.

Yabancı Otun Verim Kaybındaki Payı

Yemeklik tane baklagiller içerisinde yabancı otlara karşı rekabet gücü en zayıf olan kültür bitkisi mercimektir. Bunun temel nedeni, mercimek tohumlarının çimlenme sonrasındaki ilk gelişim evresinin son derece yavaş olması ve toprak yüzeyini hızlı bir şekilde kapatamamasıdır. İlk gelişme döneminde yabancı otların hızla boy atarak tarlayı kaplaması, mercimek bitkisinin güneş ışığından, topraktaki besin elementlerinden ve sudan yararlanmasını neredeyse tamamen engeller.

Yabancı ot mücadelesinin yetersiz yapıldığı tarlalarda, yabancı otların neden olduğu verim kaybı yüzde 80 ile yüzde 90 gibi yıkıcı seviyelere ulaşabilmektedir. Özellikle asalak bir ot olan canavarotu (Orobanş), mercimek köklerine tutunarak bitkinin tüm besinine ortak olur ve tarlayı tamamen kurutabilir. Geçmiş yıllarda yapılan bölgesel tespitlerde, yetersiz yabancı ot kontrolü nedeniyle Diyarbakır'da yüzde 25, Mardin'de ise yüzde 45 oranında doğrudan net verim kayıpları yaşandığı rapor edilmiştir. Kışlık ekimde yabancı ot kontrolünün tam olarak sağlanması durumunda, yazlık ekime kıyasla verimde en az yüzde 50'lik bir artış elde edilmektedir. Bu nedenle verimli bir üretim için toprak hazırlığından itibaren ekim sıklığı, ekim zamanı ve kimyasal ya da mekanik ot mücadelesi entegre bir şekilde uygulanmalıdır.

Tarla Bazında Verim Nasıl Ölçülür?

Tarladaki gelişim durumunu incelemek, hasat kayıplarını saptamak ve dekar başına elde edilecek net ürün miktarını belirlemek için tarla bazında verim ölçümlerinin yapılması gerekir. Bilimsel ve pratik olarak en yaygın kullanılan yöntem çerçeve ile örnekleme yapılmasıdır. Tarla bazında net verim ölçüm süreci şu adımlarla gerçekleştirilir:

• Hasat işlemine başlamadan hemen önce, tarlanın genel durumunu temsil edecek şekilde rastgele belirlenen 3 veya 4 farklı noktası seçilir.
• This noktalara 50 cm × 50 cm ebatlarında (toplam 0.25 metrekarelik) veya üç çeyrek metrekarelik standart ölçüm çerçeveleri atılır.
• Çerçevenin sınırları içinde kalan tüm mercimek bitkileri köklenerek veya dikkatlice biçilerek toplanır.
• Toplanan bitkilerin üzerindeki baklalar temizlenir, taneler çıkartılır ve hassas terazilerde tartılarak o noktadaki dane ağırlığı saptanır.

Elde edilen ağırlık değerleri, 1 dekarlık (1000 metrekare) üretim alanı değerine dönüştürülerek tarlanın tahmini dekar verimi hesaplanır. Biçerdöverle hasatta tarlada kalan anız yüksekliği ve dökülen daneler üzerinden toplam dane kaybını hesaplamak için ise şu matematiksel eşitlik kullanılır: Toplam Dane Kaybı Yüzdesi = 1333 × Toplam Çerçeve Kaybı ÷ Parsel Verimi ×

Bu formül sayesinde üreticiler hem tarlanın ham verim potansiyelini hem de hasat esnasında yaşanan dane kaybının boyutunu net olarak görebilmektedir.

Verimi Artırmanın Maliyeti En Düşük Yolları

Mercimek tarımında dekar verimini yükseltmek her zaman yüksek maliyetli gübre ve ilaç girdisi kullanmak anlamına gelmez. Üretim maliyetlerini artırmadan, sadece doğru agronomik uygulamalar ve pratik yöntemlerle verimi ciddi oranda yükseltmek mümkündür. Maliyeti en düşük ve etkisi en yüksek yöntemler şunlardır:

• Bakteri Aşılama (Rhizobium Aşısı): Mercimek bir baklagil bitkisi olarak, gelişim süresi boyunca ihtiyaç duyduğu toplam azotun yaklaşık üçte ikisini (2/3) Rhizobium leguminosorum bakterileri aracılığıyla hava azotunu toprağa bağlayarak ortak yaşamdan karşılar. Mercimek ekiminin ilk kez yapılacağı tarlalarda tohumların bu bakteriyle aşılanması, dekara ek bir azotlu gübre maliyeti getirmeden verimde doğrudan yüzde 10 ile yüzde 15 oranında artış sağlar.
• Sertifikalı ve Yenilenmiş Tohumluk Kullanımı: Eski ve yerel tohumların sürekli kullanılması genetik verim potansiyelinin düşmesine yol açar. En geç 3 yılda bir tohumların sertifikalı ve bölgeye uyumlu yüksek verimli çeşitlerle değiştirilmesi verimi dekar başına 250 kg'ın üzerine çıkarabilmektedir.
• Ekim Sonrası Merdane Çekilmesi: Ekimi buğday mibzeriyle sıravari yaptıktan hemen sonra tarladan merdane geçirilerek toprağın bastırılması, tohumların toprakla temasını güçlendirerek çimlenme oranını artırır. Ayrıca merdane, toprak yüzeyindeki taş ve kesekleri bastırarak biçerdöverin çok daha alçaktan biçim yapmasını sağlar ve hasat esnasındaki dane kayıplarını en aza indirerek doğrudan net verimi korur.
• Zamanında ve Doğru Gübreleme: Mercimek azotlu gübrelere fazla reaksiyon göstermediğinden, aşırı azot kullanımından kaçınılmalıdır. Fazla azot vejetatif aksamı aşırı artırarak dane verimini düşürür. Ekimle birlikte sadece simbiyotik yaşam başlayana kadar yetecek düzeyde az miktarda azot ve kök gelişimini hızlandırmak amacıyla dekara 10-12 kg DAP gübresi uygulamak en ekonomik gübreleme yöntemidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Mercimek dekara kaç kg verir?

Yağışa dayalı kuru tarım koşullarında mercimek dekara ortalama 120 ile 150 kg arasında dane verir. Ancak kışlık ekimde, etkili bakım, doğru çeşit seçimi ve merdane kullanımıyla bu verim seviyeleri dekar başına 200 kg'ın üzerine çıkabilmekte, tescilli çeşitlerle yürütülen denemelerde ise 250 ile 290 kg seviyelerine ulaşabilmektedir.

Kırmızı mercimek ne kadar verir?

Kırmızı mercimek, Türkiye'de genellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde kışlık olarak yetiştirilir ve ortalama verim dekar başına 133 kg olarak gerçekleşmektedir. Ancak Şanlıurfa ve Diyarbakır gibi illerde sertifikalı tohumlarla ve iyi tarım teknikleriyle üreticiler dekar başına 225 ile 290 kg arasında net ürün elde edebilmektedir.

Mercimek verimi neden düşük?

Mercimek veriminin düşük olmasının temel sebepleri arasında kontrol altına alınamayan yabancı ot istilası, vejetasyon dönemindeki yetersiz ilkbahar yağışları veya aşırı kuraklık yer alır. Bununla birlikte, toprak kökenli fungal kök çürüklüğü hastalıkları, kireçli/ağır killi topraklarda yetiştiricilik yapılması ve biçerdöver tabla ayarlarının ilk bakla yüksekliğine uygun yapılmamasından doğan yüksek hasat kayıpları da verimi önemli ölçüde düşürür.

Sulama mercimekte verimi artırır mı?

Evet, mercimek kuraklığa dayanıklı olsa da özellikle çiçeklenme ve bakla bağlama dönemlerinde yapılacak bir kerelik tamamlayıcı sulama verimi çok önemli oranda artırır. GAP bölgesinde yapılan araştırmalar, kritik dönemde uygulanan tek sulamanın mercimek verimini hektar başına 1.380 kg ile 1.530 kg (dekar başına 138-153 kg) seviyelerine kadar çıkartabildiğini ortaya koymuştur.

Mercimekte yüksek verim için ne yapılmalı?

Yüksek verim için kışlık ekim tercih edilmeli, tescilli ve sertifikalı tohumluklar kullanılmalıdır. Ekim öncesinde tohumlar mutlaka Rhizobium bakterisiyle aşılanmalı, toprak hazırlığında merdane çekilerek tarla yüzeyi düzleştirilmeli, gübrelemede aşırı azottan kaçınılarak fosforlu gübrelere ağırlık verilmeli ve yabancı ot mücadelesi zamanında ve eksiksiz yapılmalıdır.