Mercimekte Yabancı Ot Mücadelesi

Yabancı Ot Neden Mercimeğin En Büyük Sorunu?

Tarım alanlarında kültür bitkilerinin gelişimini engelleyen, topraktaki kaynakları sömüren ve verim kaybına yol açan en önemli etkenlerin başında yabancı otlar gelir. Mercimek yetiştiriciliğinde de durum farklı değildir; hatta mercimekte yabancı ot problemi diğer birçok tarla bitkisine kıyasla çok daha yıkıcı sonuçlar doğurabilmektedir. Yabancı otlar, tarladaki mercimek bitkileriyle mineral besin maddeleri, su, ışık, oksijen ve yaşam alanı bakımından amansız bir rekabete girerler. Bu rekabet sadece bitkinin zayıf kalmasına neden olmakla kalmaz, aynı zamanda hasat ve harman işlemlerini de son derece zorlaştırır.

Bazen yabancı otların yoğunluğu tarlada o kadar yüksek seviyelere ulaşır ki, üreticiler elle yolmanın ya da kimyasal müdahalenin ekonomik olarak mümkün olmadığını görerek tarlayı tamamen sürmek ve yeniden başka bir ürün ekmek zorunda kalabilirler. Bu durum, üretici için hem tohum hem de emek kaybı anlamına gelmektedir. Doğrudan verim kayıplarının yanı sıra, bazı yabancı ot tohumlarının şekil ve ağırlık bakımından mercimek tanelerine çok benzemesi, hasat sonrasında ürünün temizlenmesini imkansız hale getirebilir. Ürünün içine karışan yabancı tohumlar pazar fiyatını doğrudan düşürerek birim alandan elde edilen net geliri azaltır. Ayrıca, tarladaki ot varlığı dolaylı olarak bitki hastalıklarına ve zararlı böceklere de konukçuluk ederek mercimek ekim alanlarında zincirleme bir risk faktörü oluşturur. Dolayısıyla, verimli bir üretim sezonu geçirmek isteyen üreticiler için mercimekte ot mücadelesi hayati bir zorunluluktur.

Alçak Boylu Bitkinin Rekabet Zayıflığı

Mercimek, morfolojik yapısı ve büyüme alışkanlıkları nedeniyle yabancı otlarla doğal olarak rekabet etme gücü en zayıf olan kültür bitkilerinden biridir. Tek yıllık bir baklagil olan mercimek, çeşidine ve iklim koşullarına bağlı olarak genellikle 15 ile 75 santimetre arasında boylanabilen, nispeten alçak boylu ve hassas bir habitusa sahiptir. Kök sistemi sığ olup toprak altında derinlere inemez, bu da onun su ve besin elementlerini derin toprak katmanlarından almasını zorlaştırır.

Mercimeğin rekabet gücünü zayıflatan temel faktörler şunlardır:

• Bitkinin alçak boylu ve narin bir gövde yapısına sahip olması, yüksek boylu otların gölgesinde kalmasına neden olur ve ışık almasını engeller.
• İlk gelişme dönemlerinde büyüme hızının çok yavaş olması ve toprak yüzeyini kapatma yeteneğinin zayıf kalması, otların hızlıca öne geçmesine zemin hazırlar.
• Seyrek ve geniş sıralar halinde ekim yapılması nedeniyle bitki sıraları arasında kalan boş alanlar yabancı otların çimlenmesi için ideal ortamlar oluşturur.
• Sığ kök sistemi nedeniyle, toprak yüzeyine yakın katmanlardaki su ve besin maddeleri için yabancı otlarla doğrudan ve dezavantajlı bir mücadeleye girmek zorunda kalır.

Bu zayıf rekabet gücü nedeniyle, tarlada kendi haline bırakılan mercimek bitkisi çok kısa sürede yabancı otların baskısı altında kalır. Yabancı ot yoğunluğu kontrol edilmediğinde, mercimek bitkileri görünmez hale gelerek tamamen baskılanabilir ve hasat edilmeyecek duruma gelebilir.

Kritik Dönem: Çıkıştan Sonraki İlk Haftalar

Yabancı otlarla mücadelede her aşama önemli olsa da, mercimek bitkisinin gelişiminde verimi doğrudan etkileyen belirli bir zaman dilimi bulunur. Bilimsel araştırmalar ve saha gözlemleri, mercimek tarlalarında yabancı ot mücadelesinin en yüksek başarıya ulaşması için bitki çıkışından itibaren ilk 1 ila 8 haftalık sürenin kritik periyot olduğunu göstermektedir. Bu sekiz haftalık dönemde tarlanın temiz tutulması, bitkinin gelecekteki verim potansiyelini garanti altına alır.

Çıkıştan sonraki ilk haftalarda mercimek fideleri henüz çok küçüktür ve kökleri toprağa yeni tutunmaktadır. Bu sırada çimlenen yabancı otlar ise hızla büyüyerek mercimeğin ihtiyaç duyduğu ışığı ve suyu kesmeye başlar. Eğer bu dönemde müdahale edilmezse, otlar baskın hale gelir ve daha sonra yapılacak ilaçlamalar ya da mekanik mücadeleler verim kaybını önlemede yetersiz kalır. Bu kritik dönem geçtikten sonra, yani sekizinci haftadan itibaren mercimek bitkisi belirli bir büyüklüğe ulaşıp dallandığı için sonraki ot çıkışlarından daha az etkilenir. Bu nedenle tüm kültürel ve kimyasal önlemler, bitkiyi bu hassas ilk haftalarda koruyacak şekilde planlanmalıdır.

En Sık Görülen Yabancı Otlar

Mercimek tarımı yapılan alanlarda coğrafi bölgelere, iklim özelliklerine ve toprak yapısına göre farklı yabancı ot türleri baskınlık gösterebilir. Ülkemizde özellikle kışlık mercimek ekilişlerinde çok sayıda dar ve geniş yapraklı ot türüyle karşılaşılmaktadır. Yapılan sürveylerde mercimek alanlarında en sık rastlanan ve yoğunluk oluşturan başlıca yabancı otlar şunlardır:

• Yabani hardal (Sinapis arvensis): Brassicaceae familyasından sarı çiçekli, geniş yapraklı ve çok hızlı büyüyen bu ot, mercimek tarlalarında en sık görülen ve rekabet gücü en yüksek olan türlerdendir.
• Yabani yulaf (Avena sterilis): Poaceae familyasından dar yapraklı otlar grubunda yer alan, kardeşlenme kapasitesi yüksek ve kontrolü zor olan tek yıllık bir yabancı ottur.
• Dilkanatan (Galium aparine): Kancalı tüyleriyle mercimek bitkisine sarılarak onu aşağıya çeken, tohumları hasat sırasında mercimekten ayrılmayan ve pazar değerini düşüren bir ottur.
• Pelemir (Cephalaria syriaca): Tohumları ürüne karıştığında pazar fiyatını doğrudan etkileyen ve hububat alanlarında da yaygın olan geniş yapraklı bir yabancı ottur.
• Kendi gelen buğday ve arpa (Triticum aestivum ve Hordeum vulgare): Bir önceki sezon hasat edilen hububattan dökülen tohumların çimlenmesiyle oluşan ve mercimek sıraları arasında ciddi rekabet yaratan bitkilerdir.
• Canavar otu (Orobanche spp.): Köksüz ve tam parazit olan bu bitki, mercimeğin köküne emeçleriyle bağlanarak bitkiyi tamamen sömürür ve ciddi verim kayıplarına neden olur. Canavar otu kontrolüyle ilgili detaylı bilgiye Baklagil Ortak dizisindeki canavar otu yazımızdan ulaşabilirsiniz.

Ekim Öncesi ve Çıkış Öncesi Uygulamalar

Yabancı ot mücadelesi henüz tohumlar toprakla buluşmadan önce başlar. İyi bir tohum yatağı hazırlığı, toprağın yapısına uygun şekilde işlenmesi ve keseksiz, düzgün bir yüzey oluşturulması başarılı bir mücadelenin temelidir. Toprak işlemesi homojen yapıldığında, daha sonra uygulanacak ilaçların toprak yüzeyine eşit şekilde dağılması sağlanır. Ekimden önce yapılan yüzlek toprak işlemesi de erken çimlenen yabancı ot fidelerinin ortadan kaldırılmasına katkı sağlar.

Ekim yapıldıktan sonraki bir hafta içinde, ancak mercimek tohumları ve yabancı otlar henüz toprak yüzeyine çıkmadan önce yapılan herbisit uygulamalarına "çıkış öncesi uygulamalar" denir. Bu dönemde toprağa uygulanan seçici herbisitler, toprak yüzeyinde ince bir film tabakası oluşturarak çimlenmekte olan yabancı ot tohumlarının büyümesini engeller. Çıkış öncesi uygulamaların başarısı toprak nemine doğrudan bağlıdır; kurak dönemlerde bu ilaçların etkinliği azalabilir. Bu dönemde kullanılacak mercimek yabancı ot ilacı seçiminde, tarlada daha önceki yıllarda sorun olmuş ot türleri göz önünde bulundurulmalı ve mutlaka uzman bir ziraat mühendisinin reçetesine uygun hareket edilmelidir.

Çıkış Sonrası Uygulamaların Sınırları

Mercimek bitkileri ve yabancı otlar toprak yüzeyine çıktıktan sonra yapılan kimyasal müdahaleler "çıkış sonrası uygulamalar" olarak adlandırılır. Genellikle mercimeğin 6-8 santimetre boyda olduğu, dar yapraklı yabancı otların ise 3-5 yapraklı veya kardeşlenme öncesi dönemde bulunduğu evre en uygun ilaçlama zamanıdır. Ancak çıkış sonrası kimyasal mücadelenin ciddi sınırları ve zorlukları bulunmaktadır.

Bu sınırların ve üreticilerin karşılaştığı engellerin başlıcaları şunlardır:

• Geniş yapraklı yabancı otlara karşı kullanılabilecek ruhsatlı etkili maddelerin son derece sınırlı olması,
• Geçmişte kullanılan bazı geniş spektrumlu ve etkili aktif maddelerin kullanımının resmi otoriteler tarafından sonlandırılmış olması nedeniyle yaşanan seçenek azlığı,
• Dar yapraklı yabancı otlara karşı sürekli aynı gruptan herbisitlerin (özellikle ACCase grubu herbisitler) kullanılması sonucu yabani yulaf ve delice gibi otlarda dayanıklılık gelişiminin başlaması,
• İlaçlama sırasında hava sıcaklığı, nem oranı ve rüzgar hızı gibi faktörlerin dar bir sınırda etki göstermesi, yüksek sıcaklıklarda bitki toksisitesi riskinin artması.

Bu kısıtlamalar nedeniyle, çıkış sonrası uygulamalarda tavsiye edilen dozların üzerine kesinlikle çıkılmamalı, sabah ve akşam serin saatlerde uygulama yapılmalı ve tarlada herbisit direnci oluşmasını engellemek için farklı etki mekanizmalarına sahip ürünlerin dönüşümlü kullanımını içeren reçetelere başvurulmalıdır.

Elle Yolma ve Çapanın Hâlâ Kullanıldığı Durumlar

Gelişen tarım teknolojilerine ve kimyasal ilaç seçeneklerine rağmen, bazı özel durumlarda geleneksel yöntemler olan elle yolma ve mercimek çapası önemini korumaktadır. Özellikle kimyasal ilaçların etkisiz kaldığı, ruhsatlı ilaç seçeneğinin bulunmadığı veya tarlada aşırı yoğunluk gösteren dirençli otların temizlenmesinde bu yöntemlere başvurulur.

Elle yolma ve çapalama işlemlerinin tercih edildiği durumlar şunlardır:

• Kimyasal mücadelenin ardından tarlada tek tük kalan ve tohum bağlama aşamasına gelen yabani hardal gibi otların gelecek yıllara tohum bırakmasını engellemek amacıyla,
• Kimyasal ilacı bulunmayan parazit küsküt veya canavar otlarının tohum dökmeden önce tarladan tamamen uzaklaştırılması gerektiğinde,
• Hasat olgunluğuna yaklaşan tarlalarda yeşil kalan yabancı otların biçerdöverin çalışmasını engellemesini ve hasat sırasında dane dökümünü artırmasını önlemek için,
• Küçük aile işletmelerinde ve ilaç kullanımının sınırlandırılmak istendiği organik tarım alanlarında.

Elle ot alma işlemi her ne kadar kesin çözüm sunsa da, yüksek iş gücü gerektirmesi ve maliyetli olması nedeniyle büyük üretim alanlarında tek başına uygulanması ekonomik değildir. Ancak entegre mücadelenin bir parçası olarak kimyasal uygulamaları tamamlayıcı rol oynar.

Münavebe ve Temiz Tohumun Ot Baskısına Etkisi

Mercimekte ot sorunu ile kökten başa çıkabilmek için sadece üretim sezonundaki ilaçlamalara güvenmek yeterli değildir. Uzun vadeli ve sürdürülebilir bir yabancı ot kontrolü için kültürel önlemlerin en başında ekim nöbeti (münavebe) ve temiz tohum kullanımı gelir.

Ekim nöbeti uygulaması, yabancı otların yaşam döngüsünü kesintiye uğratan en etkili yöntemdir. Üst üste baklagil ekilen tarlalarda o aileye özgü yabancı otların popülasyonu hızla artar. Mercimeğin ardından buğday veya arpa gibi hububat ürünlerinin ekilmesi, hem farklı herbisit gruplarının kullanılmasına imkan tanır hem de topraktaki yabancı ot tohumu rezervini ciddi oranda azaltır.

Ekimde kullanılacak tohumluğun yabancı ot tohumlarından tamamen arındırılmış olması da bir diğer kritik husustur. Elenmemiş, selektörden geçirilmemiş yerel tohumların kullanılması durumunda üreticiler kendi elleriyle tarlalarına binlerce yabancı ot tohumu ekmiş olurlar. Özellikle arap baklası, pelemir ve dilkanatan gibi tohum boyutu mercimeğe yakın olan yabancı otlar temiz tohumluk kullanılmadığında tarlaya kolayca taşınır. Sertifikalı ve temiz tohumluk kullanımı, tarlaya yeni ot tohumlarının bulaşmasını önleyerek ot baskısını en baştan sınırlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Mercimekte yabancı ot nasıl temizlenir?

Mercimekte yabancı otları temizlemek için tek bir yöntem yerine kültürel, mekanik ve kimyasal yöntemlerin bir arada uygulandığı entegre bir mücadele yürütülmelidir. Bu kapsamda ekim öncesi derin sürüm ve iyi bir toprak hazırlığı yapılmalı, temiz ve elenmiş tohumluk kullanılmalı, çıkış öncesi veya çıkış sonrası dönemde tarladaki ot türlerine uygun ruhsatlı seçici herbisitler tercih edilmeli ve ilaçlamanın yetersiz kaldığı lokal alanlarda elle yolma yöntemi uygulanmalıdır.

Mercimekte ot ilacı ne zaman atılır?

Ekimden sonra, mercimek bitkileri ve yabancı otlar henüz toprak yüzeyine çıkmadan önceki ilk bir haftalık sürede çıkış öncesi ilaçlama yapılır. Bitkiler toprak yüzeyine çıktıktan sonra ise mercimeğin 6-8 santimetre boya ulaştığı, yabancı otların ise 3-5 yapraklı olduğu genç dönemde çıkış sonrası ilaçlama gerçekleştirilir.

Yabancı ot mercimekte verimi ne kadar düşürür?

Mercimek bitkisi narin gövdesi ve yavaş gelişimi nedeniyle yabancı ot rekabetine karşı son derece hassastır. Zamanında ve etkili bir yabancı ot mücadelesi yapılmadığı takdirde, yabancı ot yoğunluğuna ve türüne bağlı olarak mercimek tarlalarında yüzde 20 ile yüzde 80 arasında çok ciddi verim kayıpları meydana gelebilir.

Mercimekte elle yolma gerekir mi?

Kimyasal ilaçların ruhsat kısıtlılığı nedeniyle kontrol edemediği geniş yapraklı yabancı otların varlığında veya herbisit uygulamalarından sonra hayatta kalan dirençli yabancı otların tohum bağlamasını önlemek amacıyla mercimek tarlalarında elle yolma yapılması gereklidir. Özellikle hasat öncesi biçerdöverin çalışmasını zorlaştıracak yeşil otların temizlenmesi için elle yolma kritik bir öneme sahiptir.

Temiz tohum ot sorununu azaltır mı?

Sertifikalı ve yabancı ot tohumlarından tamamen arındırılmış temiz tohumluk kullanılması, tarlaya yeni yabancı ot tohumlarının taşınmasını ve bulaşmasını engellediği için ot baskısını çok büyük oranda azaltır. Temizlenmeden yapılan ekimlerde dekara binlerce yabancı ot tohumu taşınarak tarladaki ot sorunu her yıl daha da ağırlaşır.