Kırmızı Mercimek ve Yeşil Mercimek Farkları ve Bölgeleri

İki Mercimek Aynı Bitkinin Farklı Tipi mi?

Hem kırmızı hem de yeşil mercimek, botanik sınıflandırmada baklagiller familyasına ait olan ve bilimsel adı Lens culinaris Medik. olarak tanımlanan aynı bitki türünün farklı varyeteleridir. Her iki mercimek tipi de tek yıllık, otsu, kendi kendine döllenen ve serin mevsimlerde yetiştirilen tarım bitkileridir. Bitkinin köklerinde Rhizobium leguminosarum adı verilen bakteriler simbiyotik bir ilişki kurarak havanın serbest azotunu toprağa bağlar ve bu sayede toprak verimliliğini doğal yoldan artırır. Besinsel açıdan her iki mercimek türü de insan beslenmesinde hayati önem taşıyan mükemmel protein kaynaklarıdır; kırmızı mercimek kuru tanelerinde ortalama yüzde 25,1 oranında bitkisel protein bulundururken, yeşil mercimek tanelerinde protein oranı yüzde 23 ile 25 arasında değişmektedir. Köklerindeki bakteriler sayesinde yeşil mercimek toprağa yılda dekara 5-19 kg azot bağlayarak ekim nöbetine girdiği kendisinden sonraki ekinlerin gübre ihtiyacını azaltmaktadır.

Dane Yapısı ve Kabuk Farkı

Yeşil mercimek ile kırmızı mercimek arasındaki en temel fiziksel ayrım, danelerin üzerinde bulunan dış kabuk tabakası ve tanenin iç yapısıdır. Yeşil mercimek taneleri genellikle kabuklu ve bütün olarak tüketilir, bu sayede pişme esnasında şeklini ve bütünlüğünü koruma eğilimindedir. Kırmızı mercimek ise genellikle işleme tesislerinde dış kabuğu soyulmuş ve kırılmış iç mercimek şeklinde satışa sunulur. Kabuk yapısındaki bu fiziksel farklılık lif oranlarına doğrudan yansımaktadır:

Yeşil mercimek, kabuklu yapısı sayesinde kırmızı mercimeğe göre daha fazla diyet lifi barındırır.
Yeşil mercimek ununun yüzde 6,83'ü kabuk diyet lifi, yüzde 1,78'i çözünür olmayan kotiledon diyet lifi, yüzde 8,00'i ise çözünür kotiledon diyet lifi olarak izole edilmektedir.
Kırmızı mercimek ununda ise kabuk diyet lifi oranı yüzde 5,16, çözünür olmayan kotiledon diyet lifi yüzde 0,62, çözünür kotiledon diyet lifi ise yüzde 7,08 seviyesindedir.
Çözünür olmayan kotiledon liflerindeki toplam diyet lifi oranı yeşil mercimekte yüzde 72,81 iken, kırmızı mercimekte bu değer yüzde 43,68'e kadar gerilemektedir.
Mineral bileşiminde ise kırmızı mercimek, yeşil mercimeğe göre daha yüksek oranda demir minerali barındırarak demir eksikliği anemisi riski olan bireylerin beslenmesinde öne çıkmaktadır.

Yetiştirildiği Bölgeler ve İklim Tercihi

Türkiye'de mercimek üretimi coğrafi bölgelerin ekolojik koşullarına göre belirgin bir dağılım göstermektedir. Ülkemizde üretilen toplam mercimeğin yaklaşık yüzde 85'ini kırmızı mercimek, yüzde 15'ini ise yeşil mercimek oluşturmaktadır. Bölgelere göre yetiştiricilik şartları şöyledir:

Kırmızı Mercimek Bölgeleri: Kırmızı mercimek üretiminin ana merkezi sıcak ve yarı kurak iklim özelliklerine sahip olan Güneydoğu Anadolu Bölgesi'dir. Üretimin yaklaşık yüzde 76'sı Şanlıurfa (yüzde 43,5), Diyarbakır (yüzde 28,2) ve Mardin (yüzde 2,3) illerinden karşılanır.
Doğu Anadolu Kırmızı Mercimek Alanları: Doğu Anadolu Bölgesi kırmızı mercimek üretiminde yüzde 3,1'lik küçük bir paya sahip olmakla birlikte, üretim Şırnak (41 bin dekar ile en fazla), Elazığ, Tunceli, Malatya, Erzincan ve Muş (10 dekar ile en az) illerinde yapılmaktadır.
Yeşil Mercimek Bölgeleri: Yeşil mercimek üretimi ise ağırlıklı olarak İç Anadolu Bölgesi ve Geçit Bölgelerinde yoğunlaşmaktadır.
Yeşil Mercimek Ekilişleri: Yozgat ili, Türkiye yeşil mercimek ekim alanlarının yüzde 31,8'ine tek başına sahip olarak lider konumdadır; onu Konya, Kırşehir, Çorum ve Ankara illeri izlemektedir. Doğu Anadolu'da ise yeşil mercimek üretimi çok kısıtlı alanlarda Ağrı, Erzurum, Van, Bingöl ve Kars illerinde gerçekleştirilmektedir.

Vejetasyon Süresi ve Hasat Zamanı Farkı

Mercimekte ekimden hasada kadar geçen vejetasyon süresi iklim koşullarına ve çeşide bağlı olarak genellikle 6 ile 7 ay arasında değişmektedir. Kışlık kırmızı mercimek ekimleri Güneydoğu Anadolu'da kasım ayında, Orta Anadolu ve Geçit bölgelerinde ise ekim ayının ikinci yarısında gerçekleştirilir. Yazlık yeşil mercimek ekimleri ise erken ilkbaharda, tohum yatağının hazırlanabildiği en erken tarih olan şubat sonu ve mart başında yapılmaktadır; bu ekimlerin nisan ayını geçmemesi gerekir. Hasat zamanı belirtileri şunlardır:

Bitkilerin sarımsı yeşil bir renk alması hasat olgunluğuna gelindiğini gösterir.
Meyvelerin (baklaların) üçte ikisinin limon sarısı rengine dönmesi gerekir.
Taneler iki parmak arasında sıkıldığında ezilmeyecek sertliğe ulaşmalıdır.
Tane dökümünü en aza indirmek amacıyla hasadın mutlaka sabahın erken saatlerinde, çiğ kalkmadan yapılması zorunludur.
Hasatta geç kalınması durumunda kırmızı mercimekte aşırı kurumaya bağlı çatlama ve tane dökümü nedeniyle yüzde 50'ye varan ürün kayıpları yaşanmaktadır.

Verim ve Pazar Fiyatı Karşılaştırması

Kışlık olarak ekilen kırmızı mercimek çeşitleri, yazlık ekilen yeşil mercimeğe göre ortalama yüzde 50 oranında daha fazla verim potansiyeline sahiptir. Kuru tarım koşullarında normal taneli mercimek çeşitlerinde dekara 100-140 kg tane verimi alınırken, iri taneli pul mercimek çeşitlerinde bu verim dekara 110-130 kg arasında değişmektedir. İyi hazırlanmış arazilerde sulu tarım yapıldığında veya yağışlar ideal gittiğinde ise dekara tane verimi 200 kg seviyelerine kadar ulaşabilmektedir. İl bazında verim düzeylerine bakıldığında yeşil mercimekte Ağrı'da dekara 148 kg verim alınırken, kırmızı mercimekte en fazla ekim alanına sahip Doğu Anadolu ili olan Şırnak'ta dekara 132 kg verim elde edilmiştir. 2026 yılı ilk 5 ay ortalamalarına göre Türkiye genelinde kırmızı mercimek borsa fiyatı 52,83 TL/kg, üretici fiyatı ise 47,38 TL/kg seviyesinde gerçekleşmiştir. 2019 yılı borsa verilerine göre kırmızı mercimek üretici fiyatı 2,37 TL/kg iken yeşil mercimek üretici fiyatı 3,35 TL/kg olarak kaydedilmiştir. Lezzet, aroma ve mikro element içeriği bakımından zengin olan yerli mercimeğimiz, uluslararası piyasalarda ithal ürünlere kıyasla daha yüksek fiyatlarla alıcı bulmaktadır.

İşleme Farkı: Kabuk Soyma ve Bulgurluk Kullanım

Hasat sonrası kırmızı ve yeşil mercimeğin tabi tutulduğu endüstriyel süreçler ile mutfaktaki kullanım alanları tamamen farklılaşmaktadır. Kırmızı mercimek hasat edildikten sonra doğrudan tüketilmek yerine fabrikalarda işlenerek dış kabuğu soyulur ve genellikle sıvı yağla parlatılarak kırmızı iç mercimek haline getirilir. Bu kabuk soyma işlemi esnasında kırmızı mercimekten elde edilen diyet lifi verimi yeşil mercimeğe göre daha düşüktür; çünkü kırmızı kotiledon unundan çözünür olmayan lif eldesi yeşil mercimeğe kıyasla daha zordur. Yeşil mercimek ise kabuğu soyulmadan, bütün dane yapısıyla temizlenip selektörden geçirilerek doğrudan paketlenir ve tüketiciye sunulur. Kullanım alanları ve yemeklik özellikleri şu şekildedir:

Kırmızı mercimek piştiğinde kolayca yumuşayıp püre haline geldiği için çorbalarda, ezmelerde ve soslarda tercih edilmektedir.
Yeşil mercimek pişme esnasında şeklini koruduğu için salatalarda, mezelerde ve ana yemeklerde bütün olarak kullanılır.
Yeşil mercimek, bulgur veya pirinçle karıştırılarak tam bir aminoasit profili oluşturan mercimek pilavı yapımında yaygın olarak değerlendirilir.
Kırmızı mercimek ise un haline getirilerek veya bulgurla karıştırılarak Türk mutfağının vazgeçilmez lezzetlerinden olan mercimek köftesi yapımında kullanılır.

Hangi Şartta Hangisi Tercih Edilir?

Mercimek yetiştiriciliğinde hangi türün seçileceği, arazinin bulunduğu bölgenin iklim koşullarına, rakımına ve toprağın yapısına göre belirlenmelidir. Üreticilerin tercih yaparken dikkat etmesi gereken agronomik kurallar şunlardır:

Eğer bölgenin kış sıcaklıkları -25 derecenin altına düşmüyorsa ve kış boyunca yeterli kar örtüsü varsa, yüksek verim elde etmek amacıyla kışlık kırmızı mercimek ekimi tercih edilmelidir.
Doğu Anadolu'nun 1050 metrenin üzerindeki yüksek rakımlı soğuk platolarında yetersiz kar örtüsü durumunda kışlık ekimler don riski taşıdığından, bu alanlarda erken ilkbaharda yazlık yeşil mercimek ekimi agronomik olarak daha güvenlidir.
Toprak pH derecesi 5,5-6,5 aralığında olan hafif asidik ve iyi havalanan kumlu-tınlı topraklarda her iki mercimek türü de yüksek verimle yetiştirilebilir.
Beslenme planlamasında yüksek lif ve düşük glisemik indeks (yeşil mercimek için GI: 28-32) hedefleniyorsa yeşil mercimek; yüksek demir ve hızlı pişme (15-20 dakika) avantajı aranıyorsa kırmızı mercimek tercih edilmelidir.

Çeşit Seçiminde Bakılacak Özellikler

Yüksek tane verimi ve kaliteli ürün elde edebilmek için tohumluk seçiminde bölge şartlarına uygun agronomik ve morfolojik kriterlerin göz önünde bulundurulması şarttır. Tohumluk seçiminde dikkat edilecek agronomik esaslar şunlardır:

Ekilecek çeşidin bölgenin ekolojik koşullarına uyum sağlayabilecek geniş adaptasyon yeteneğine ve yüksek biyolojik verim potansiyeline sahip olması gerekir.
Makineli hasada uygunluk açısından bitki boyunun uzun, dik büyüyen yapıda ve yatmaya dayanıklı olması işçilik maliyetlerini düşürmek için kritik bir kriterdir.
Bölgede yaygın görülen kökboğazı çürüklüğü, mildiyö, antraknoz ve pas gibi fungal hastalıklara karşı yüksek direnç gösteren tescilli çeşitler seçilmelidir.
Tohum böceği (Bruchus) ve Apion gibi mercimeğin en önemli zararlılarına karşı mukavemet gücü yüksek veya mücadeleye uygun çeşitler tercih edilmelidir.
Tohumluğun çimlenme gücünün yüzde 80'in üzerinde, dolgun taneli, temiz, kırık veya böcek yenikli tanelerden arındırılmış sertifikalı tohum olması verimi doğrudan artıracaktır.

Ekim sırasında sıravari ekim mibzerleri kullanıldığında dekara atılacak tohum miktarı şu sade formülle hesaplanır: Tohumluk miktarı (kg/da) = Metrekareye atılacak tohum sayısı × 1000 tane ağırlığı (g) ÷ 10000

Sıkça Sorulan Sorular

Kırmızı mercimek ile yeşil mercimek arasındaki fark nedir?

Kırmızı mercimek kabuksuz olup daha hızlı pişer, yüksek demir içerir ve çorbalarda püre kıvamı alır; yeşil mercimek ise kabuklu tüketilir, lif oranı daha yüksektir, daha uzun sürede pişer ve salata ile pilavlarda şeklini korur.

Kırmızı mercimek nerede yetişir?

Kırmızı mercimek Türkiye'de en yoğun Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde (Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin, Siirt, Batman) yetiştirilmekle birlikte, Doğu Anadolu'da Şırnak, Elazığ, Tunceli, Malatya ve Erzincan gibi illerde de kısıtlı ekimi yapılır.

Yeşil mercimek hangi ilde ekilir?

Yeşil mercimek Türkiye'de en fazla Yozgat ilinde ekilmekte olup, Yozgat toplam ekim alanlarının yüzde 31,8'ine sahiptir; ayrıca Konya, Kırşehir, Çorum ve Ankara illeri yeşil mercimek ekiminde öne çıkmaktadır.

Hangi mercimek daha çok verir?

Kışlık olarak ekilen kırmızı mercimek çeşitleri, vejetasyon süresini tarlada daha uzun geçirip kış yağışlarından maksimum yararlandığı için yazlık ekilen yeşil mercimeğe göre ortalama yüzde 50 daha fazla verim sağlamaktadır.

Kırmızı mercimek yeşil mercimekten mi yapılır?

Hayır, kırmızı ve yeşil mercimek aynı botanik türe ait olsalar da genetik özellikleri, dane renkleri ve gelişim tabiatları farklı olan tamamen ayrı tescilli bitki çeşitlerinden elde edilirler.