Nohut Verimi: Dekara Kaç Kg Alınır?

Türkiye'de Ortalama Nohut Verimi

Türkiye, yemeklik tane baklagil tarımında ve özellikle nohut üretiminde dünya genelinde ikinci veya üçüncü sıralarda yer alan son derece köklü bir üretici ülkedir. Ülke genelinde nohudun ortalama verim seviyesi, yıllar içinde uygulanan tarım tekniklerinin gelişmesi, sertifikalı tohum kullanımının yaygınlaşması ve iklim koşullarının seyrine göre değişkenlik göstermektedir. Türkiye İstatistik Kurumu ve bakanlık verileri incelendiğinde, nohut verim ortalamasının geçmiş yıllarda dekar başına daha düşük seviyelerde seyrederken kademeli bir artış eğiliminde olduğu görülür. Örneğin, 2005 yılında dekar başına ortalama 108 kilogram olan nohut verimi, 2010 yılında 119 kilograma, 2015 yılında ise 129 kilogram seviyelerine yükselmiştir. 2020 yılındaki geniş kapsamlı üretim verilerine göre ise ülke genelinde 511.561 hektar alanda gerçekleştirilen ekim sonucunda 630.000 ton üretim yapılmış ve Türkiye geneli ortalama nohut verimi 123 kilogram olarak kayıtlara geçmiştir.

Bölgesel bazda incelendiğinde ise toprak yapısı ve iklimsel avantajlar sayesinde bu ortalamaların çok üzerine çıkan yöreler mevcuttur. Örneğin, Türkiye nohut üretiminin yaklaşık yüzde 12'sini tek başına karşılayan Kırşehir ilinde 2020 yılı ortalama verimi dekar başına 145 kilogram düzeyinde gerçekleşmiştir. Benzer şekilde, Konya ili genelinde 2015 yılı verilerine göre ortalama verim dekar başına 150 kilogram seviyesinde seyretmektedir. Sahada çiftçi şartlarında elde edilen verimler ise mevsimsel yağış durumuna göre dekar başına 50 kilogram ile 200 kilogram gibi oldukça geniş bir makasta dalgalanmaktadır. Örneğin, yağışların oldukça elverişli gittiği 2022 yılı hasat sezonunda Kırşehir genelinde ortalama verim dekar başına 120 kilogram olarak gerçekleşirken; Merkez, Dulkadirli ve Boztepe ovalarındaki verimli tarlalarda dekar başına 150 kilogram ile 200 kilogram arasında değişen yüksek verimler kaydedilmiştir. Kurak geçen ve mevsimsel kısıtların yaşandığı kötü sezonlarda ise bazı tarlalarda verim dekar başına 20 ile 40 kilogram seviyelerine kadar gerileyebilmektedir. Buna karşın, Güneydoğu Anadolu Bölgesi gibi derin topraklara sahip alanlarda normal şartlarda dekar başına ortalama 200-250 kilogram ürün alınırken, yüksek verimli tescilli çeşitlerle dekar başına 450 kilograma kadar ulaşan rekor sonuçlar da bildirilmektedir.

Kuru ve Sulu Şartlarda Verim Farkı

Nohut bitkisi kurağa yüksek tolerans gösteren kanaatkar bir kök yapısına sahip olsa da, gelişme dönemlerinde toprağa verilecek kontrollü su miktarı verim potansiyelini doğrudan katlamaktadır. Ülkemizde nohut tarımı çok büyük oranda yağışa dayalı kuru tarım alanlarında yürütülmektedir. Ancak kuru ve sulu şartlar altında yapılan üretimlerin verim değerleri karşılaştırıldığında, tamamlayıcı veya tam sulamanın önemi bilimsel çalışmalarla açıkça ortaya konmaktadır.

Van ekolojik koşullarında yürütülen iki yıllık bir araştırmada, Er-99 ve Aziziye-94 nohut çeşitlerinde kuru ve sulu koşullardaki verim farkı net şekilde belgelenmiştir. Bu çalışmada:

• Sulu şartlarda (çiçeklenme ve bakla dolum dönemlerinde iki kez yağmurlama sulama yapılan parsellerde) 2003 ve 2004 yıllarında sırasıyla dekar başına 95.4 kilogram ve 92.5 kilogram tane verimi elde edilmiştir.
• Kuru şartlarda (hiç sulama yapılmayan parsellerde) ise tane verimi 2003 yılında dekar başına 58.7 kilogram, 2004 yılında ise dekar başına 52.6 kilogram seviyesinde kalmıştır.

Benzer şekilde Konya Sarayönü koşullarında Azkan nohut çeşidiyle yürütülen bir diğer çalışmada, damla sulama yöntemiyle yapılan sulamaların verim parametrelerini çok güçlü etkilediği saptanmıştır. Hiç sulanmayan kuru kontrol parsellerinden dekar başına 207.6 kilogram tane verimi alınırken; çiçeklenme ve bakla dolum dönemlerinde su ihtiyacı tam karşılanan sulu parsellerden dekar başına 351.1 kilogram tane verimi elde edilmiştir. Aynı iki kritik dönemde yüzde 50 kısıntılı sulama uygulanan parsellerde ise dekar başına 280.7 kilogram verim alınmıştır.

Erciyes Üniversitesi Tarımsal Araştırma ve Uygulama Merkezi (ERÜTAM) bünyesinde yapılan modern sulama araştırmalarında da çarpıcı sonuçlar saptanmıştır. Kayseri ekolojik şartlarında Azkan çeşidi kullanılarak yüzey altı damla sulama sistemiyle yürütülen denemede, tam sulama (%100) uygulanan konudan dekar başına 387 kilogram (hektara 3870 kg) gibi mükemmel bir tane verimi alınırken, orta su stresine maruz bırakılan (%50 sulama yapılan) parselde verim dekar başına 206 kilogram (hektara 2060 kg) seviyesinde kalmıştır. Yine Kayseri'de Aksu nohut çeşidiyle yapılan bir başka çalışmada ise, kuru şartlarda tane verimi yıllara göre dekar başına 89.68 kilogram ile 146.01 kilogram arasında değişirken; bitkinin yüzde 50 bakla oluşum döneminde uygulanan tek bir tamamlayıcı sulama ile tane verimi dekar başına 209.23 kilogram ile 273.44 kilogram seviyelerine kadar yükselmiştir. Bu veriler, su kısıtının olduğu bölgelerde bile doğru zamanda yapılacak tek bir tamamlayıcı sulamanın nohut rekoltesi üzerinde ne denli büyük bir fark yarattığını kanıtlamaktadır.

Kışlık ve Yazlık Ekimin Verime Etkisi

Nohut yetiştiriciliğinde ekim zamanı, bitkinin vejetasyon (gelişme) süresini ve dolayısıyla verim unsurlarını belirleyen en kritik yönetim kararlarından biridir. Ülkemizde nohut geleneksel olarak ilkbaharda ekilen yazlık bir ürün olarak bilinse de, kışlık ekim yapılması verim artışı sağlamada devrim niteliğinde sonuçlar sunmaktadır.

Yazlık ekimlerde nohut tohumları ilkbaharda toprak sıcaklığı belirli bir dereceye ulaştığında (Desi tipleri için minimum 5 °C, Kabuli tipleri için 10 °C) toprakla buluşturulur. Yazlık ekilen nohudun ekimden hasada kadar geçen gelişme ve olgunlaşma süresi bölgeye ve çeşide göre 90 ile 120 gün arasında değişmektedir. Yazlık ekimde bitki, ömrünün önemli bir kısmını sıcak ve kurak yaz aylarına denk getirdiği için terminal kuraklık baskısına maruz kalır, bitki boyu kısa kalır ve verim potansiyeli sınırlanır.

Kışların sert geçmediği ılıman sahil şeritlerinde ve geçit bölgelerinde ise nohut kışlık olarak ekilebilmektedir. Kışlık ekimlerde vejetasyon süresi 160 ile 180 gün arasına kadar uzamaktadır. Bu uzun dönem boyunca bitki, kış ve erken ilkbahar yağışlarından maksimum düzeyde yararlanır, güçlü bir kök sistemi kurar, daha fazla boylanır ve vejetatif aksamını tamamlayarak çiçeklenme dönemine çok daha güçlü girer. Kışlık ekimin verimde çok ciddi artışlar sağladığı araştırmalarla ispatlanmıştır. Ancak kışlık ekimin başarılı olabilmesi için ekilecek çeşidin hem soğuk şartlara hem de kışlık ekimlerde en büyük tehdit olan nohut antraknozu hastalığına karşı yüksek derecede dayanıklı olması şarttır. Samsun ekolojik şartlarında yürütülen kışlık nohut çalışmalarında, kışlık ekimde yabancı ot kontrolü tam yapıldığında en yüksek tane verimleri elde edilmiş; yabancı ot mücadelesi yapılmayan kışlık tarlalarda ise verim kayıplarının yüzde 20.97 ile yüzde 72.08 gibi çok yüksek oranlarda gerçekleştiği saptanmıştır. Bu nedenle kışlık ekim yüksek verim vaat etmekle birlikte, çok sıkı bir yabancı ot kontrolü ve hastalık yönetimi gerektirmektedir.

Verimi En Çok Düşüren Beş Etken

Nohut tarımında üreticilerin hedeflediği yüksek rekolteye ulaşmasını engelleyen ve tarlada doğrudan verim kaybına yol açan en önemli beş biyotik ve abiyotik stres faktörü şunlardır:

• Yabancı Ot Rekabeti: İlk gelişme aşamalarında son derece yavaş büyüyen ve zayıf bir toprak örtücülüğüne sahip olan nohut, yabancı otlarla rekabet edemez. Tarlayı saran yabancı otlar nohudun besinine, ışığına ve suyuna ortak olarak verimi yüzde 40 ile yüzde 90 oranında düşürür; çok yoğun istila durumlarında bu kayıp yüzde 97 ile yüzde 98 seviyelerine kadar ulaşabilir.
• Nohut Antraknozu Hastalığı (Ascochyta rabiei): Çiftçilerin "bulut çaldı", "ülker" veya "yanıklık" adını verdiği bu fungal hastalık, nohudun sap, yaprak ve kapsüllerinde lekeler oluşturup dal kırılmalarına yol açar. Epidemi yaptığı yağışlı ve nemli yıllarda tarlada ocaklar halinde kurumalara sebep olarak yüzde 100'e yakın komple ürün kaybına yol açabilir.
• Terminal Kuraklık ve Su Stresi: Çiçeklenme ve bakla dolum gibi nohudun suya en hassas olduğu kritik generatif evrelerde yaşanan şiddetli kuraklık, polen canlılığını yok eder. Bu durum kısır çiçek yüzdesini, bakla dökülmesini ve içi boş yassı bakla oluşumunu en az iki kat artırarak verimi yarı yarıya düşürür.
• Yüksek Sıcaklık Stresi: Çiçeklenme öncesi ve tam çiçeklenme evrelerinde 9 gün gibi kısa bir süre dahi olsa maruz kalınan yüksek sıcaklık stresi (32 °C gündüz / 29 °C gece), polenlerin stigma üzerinde çimlenmesini engeller. Bu döllenme yetersizliği, nohut tane veriminde doğrudan yüzde 55.76 oranında azalmaya neden olur.
• Hatalı Hasat Zamanı ve Teknikleri: Nohut hasadının olgunluk zamanından itibaren iki hafta gibi bir süre geciktirilmesi tarlada çatlama ve dökülmelere yol açarak doğrudan yüzde 30'a varan verim kayıplarına sebep olur. Ayrıca makineli hasada uygun olmayan kısa boylu yerel çeşitlerin ekilmesi durumunda, biçme tablası toprağa yakın çalışmak zorunda kaldığından yüzde 8.72 ile yüzde 10.46 arasında değişen biçerdöver dane kayıpları yaşanır.

Bitki Sıklığı ile Verim İlişkisi

Dekara alınacak nohut miktarını doğrudan belirleyen temel kültürel uygulamalardan biri de birim alandaki bitki sıklığı, yani sıra arası ve sıra üzeri ekim mesafeleridir. Tarlaya atılan tohum miktarının çok az veya gereğinden çok fazla olması verim parametrelerini olumsuz etkiler.

Van ekolojik şartlarında Er-99 ve Aziziye-94 çeşitleriyle yapılan çalışmada m2'de 30, 45, 60 ve 75 tohum sıklıkları test edilmiştir:

• En yüksek tane verimleri her iki deneme yılında da dekar başına sırasıyla 86.9 kilogram ve 83.2 kilogram ile m2'ye 60 tohum atılan parsellerden elde edilmiştir.
• En düşük verimler ise m2'ye 30 tohum atılan seyrek parsellerde saptanmıştır. Bitki sıklığı maksimum seviyeye (75 tohum/m2) çıktığında ise bitkiler boy uzatmak için rekabete girerek cılızlaşmış, bitki başına bakla ve tane sayısı azaldığı için birim alan verimi düşmüştür.

Şırnak Cizre ekolojik şartlarında Diyar-95 nohut çeşidiyle yürütülen bir ekim sıklığı araştırmasında ise dört farklı sıra arası (15, 30, 45 ve 60 cm) ve üç farklı sıra üzeri (5, 10 ve 15 cm) mesafeleri incelenmiştir. Araştırma sonuçlarına göre:

• Sıra üzeri mesafelerin ortalaması alındığında, en yüksek tane verimi dekar başına 187.56 kilogram ile 30 cm sıra aralığında ekilen parsellerden alınmıştır. Sıra aralığı 60 cm'ye çıktığında bitkiler tarlayı kapatamadığı için yabancı ot istilası yaşanmış ve verim dekar başına 52.54 kilograma kadar çakılmıştır.
• Sıra arası mesafelerin ortalaması alındığında ise en yüksek verim dekar başına 149.47 kilogram ile 10 cm sıra üzeri mesafeden elde edilmiştir.
• Denemedeki en yüksek tane verimi ise dekar başına 236.98 kilogram ile 30 × 10 cm ekim sıklığı kombinasyonundan alınmıştır.

Genel bir kural olarak, metrekareye sığması gereken optimum bitki sayısı Orta Anadolu bölgesi için 100 bitki, Güney Marmara için 40 bitki, Ege Bölgesi için ise 50-75 bitki arasında değişmektedir. Mibzerle yapılacak sıraya ekimlerde sıra arasının ot kontrolü çapa makinesiyle yapılacaksa 45 cm, el ile yapılacaksa 30-35 cm, ekim derinliğinin ise 5-6 cm olması verim başarısını garanti eder.

Çeşit Seçiminin Verimdeki Payı

Nohut üretiminde iklim ve bakım şartları ne kadar mükemmel olursa olsun, ekilen çeşidin genetik verim potansiyeli dekara alınacak kg miktarının sınırlarını çizer. Tarım ve Orman Bakanlığı tescil denemelerinde farklı nohut çeşitlerinin ortalama ve en yüksek verim potansiyelleri kayıt altına alınmıştır. Bu tescilli çeşitlerin tarımsal özellikleri şunlardır:

• Çiftçi Çeşidi: Yazlık ekime uygun, yarı dik gelişim gösteren tescilli bir çeşittir. Tescil denemelerindeki ortalama verimi dekar başına 206.2 kilogram olup, ulaşılan en yüksek verim dekar başına 331.7 kilogramdır.
• Kahraman Çeşidi: Kışlık ekime uygun, dik gelişim gösteren ve makineli hasada son derece elverişli bir çeşittir. Ortalama verimi dekar başına 262.5 kilogram düzeyinde olup, en yüksek verim potansiyeli dekar başına 390.6 kilogram olarak saptanmıştır.
• Ozan Çeşidi: Kışlık ekilen, dik gelişim gösteren tescilli bir çeşittir. Ortalama verimi dekar başına 253.4 kilogram iken, en yüksek verimi dekar başına 356.0 kilogramdır.
• Aydoğan Çeşidi: Yazlık ekime uygun, yarı dik çeşittir. Ortalama verimi dekar başına 203.3 kilogram, en yüksek verimi ise dekar başına 317.7 kilogramdır.
• Gökhöyük Çeşidi: Ortalama verimi dekar başına 198.1 kilogram, en yüksek verimi dekar başına 293.8 kilogramdır.
• Karlı Çeşidi: Ortalama verimi dekar başına 195.4 kilogram, en yüksek verimi dekar başına 283.0 kilogramdır.
• Ayaslı Çeşidi: Ortalama verimi dekar başına 190.7 kilogram, en yüksek verimi dekar başına 361.1 kilogramdır.
• TG 350 Çeşidi: Ortalama verimi dekar başına 176.0 kilogram, en yüksek verimi dekar başına 312.5 kilogramdır.
• Azkan Çeşidi: Koçbaşı tane tipinde krem renkli, orta erkenci, kuraklığa ve yatmaya toleranslı çok popüler bir çeşittir. Tane verimi iklim ve toprak koşullarına bağlı olarak dekar başına 131.0 ile 190.3 kilogram arasında değişir.
• Ubet Çeşidi: Dik gelişim gösteren, hastalıklara toleranslı, optimum şartlarda ortalama verimi dekar başına 300 kilogram olan ve verim potansiyeli dekar başına 400 kilograma kadar çıkabilen çok verimli bir çeşittir.

Tarla Bazında Verim Nasıl Ölçülür?

Hasat dönemi yaklaşan bir nohut tarlasında biçerdöveri sokmadan veya el işçilerini işe başlatmadan önce dekara tahmini kaç kilogram ürün alınacağını ölçmek son derece basittir. Tarla bazında tahmini verim tayini yapmak için şu bilimsel örnekleme metodu uygulanır:

• İlk olarak çubuk demirden yapılmış 50 cm x 50 cm ölçülerinde, yani 0.25 metrekarelik alana sahip kare şeklinde bir çerçeve hazırlanır.
• Tarlanın genel karakterini temsil eden, kenar tesirlerinden uzak (tarlanın sınırlarından iç kısımlarda) rastgele seçilen en az 5-10 farklı noktaya bu çerçeve atılır.
• Çerçevenin içinde kalan tüm nohut bitkileri köklenerek veya kesilerek toplanır. Örnekleme yapılan noktalardaki bitkiler sayılarak metrekaredeki ortalama bitki sayısı belirlenir.
• Toplanan nohut bitkilerinin üzerindeki baklalar elle soyularak daneleri çıkarılır. Elde edilen yaş daneler güneş altında iyice kurutularak nem oranı yüzde 13-14 seviyelerine düşürülür.
• Kuruyan bu net tane örnekleri 0.05 gram hassasiyete sahip elektronik bir terazide tartılarak gram cinsinden net ağırlığı saptanır.

Elde edilen bu veriler üzerinden dekara verim hesabı şu plain text formülü ile gerçekleştirilir:

Dekara Tahmini Verim (kg/da) = 1 metrekaredeki kuru tane ağırlığı (g) ×

Bu hesaplamada, 0.25 metrekarelik çerçeveden elde edilen kuru tane ağırlığı 4 ile çarpılarak 1 metrekaredeki kuru tane ağırlığı (g) bulunur. Bulunan bu gram değeri doğrudan dekar başına kilogram verimine eşittir; çünkü tarladaki 1 metrekarelik alanın verimi ile 1 dekar (1000 metrekare) arasındaki oran 1000 kat olup, gramın kilograma çevrimindeki 1000 katlık bölme işlemiyle birbirini nötrler. Bu sayede tarlanın ortalama verim potansiyeli hasat öncesinde hassasiyetle belirlenmiş olur.

Verimi Artırmanın Maliyeti En Düşük Yolları

Nohut tarımında büyük yatırımlar yapmadan, sadece doğru kültürel yönetim kararlarıyla verimi en ucuz şekilde artırmanın yolları şunlardır:

• Bakteri Aşılaması (Rhizobium ciceri): Nohut köklerindeki nodüller vasıtasıyla havanın serbest azotunu bağlar. İlk defa ekilecek tarlalarda tohumların ekim öncesinde özel bakteri kültürüyle aşılanması çok ucuz bir yöntemdir. Aşılanmış nohutlar azot ihtiyacının yüzde 42-70'ini havadan karşılayarak kimyasal gübre masrafını sıfırlar ve tane tutumunu artırır.
• Sıfır Toprak İşlemeli Doğrudan Ekim: Pullukla derin sürüm yapıp tarlayı defalarca kazayağı ve diskaro ile işlemek hem yakıt tüketimini artırır hem de toprak nemini buharlaştırır. Kuru tarım yapılan Yozgat gibi bölgelerde uygulanan toprak sürümü yapmaksızın doğrudan anıza mibzerle yapılan doğrudan ekimler, toprak nemini koruyarak verimi artırırken, dekar başına önemli bir yakıt tasarrufu sağlamaktadır.
• Doğru Ekim Derinliği ve Zamanı: Tohumları 10 cm ve daha derine ekmek filizlenmeyi geciktirir, çiçeklenmeyi azaltır ve verimi düşürür. Ekim derinliğini tam 5-6 cm olarak ayarlamak ve ilkbahar son donlarından 10 gün önce ekimi tamamlamak tamamen bedelsiz bir verim artırma yöntemidir.
• Münavebe (Ekim Nöbeti): Üst üste nohut ekmek yerine tarlayı buğday veya arpa gibi tahıllarla ekim nöbetine sokmak, yabancı ot tohum bankasını ve antraknoz sporlarını doğal yoldan kırarak ek gübre ve ilaç maliyeti gerektirmeden sonraki yılların verimini yükseltir.

Sıkça Sorulan Sorular

Nohut dekara kaç kg verir?

Nohut kuru şartlarda yetiştirildiğinde toprak verimine ve sezon yağışlarına bağlı olarak dekara ortalama 50 ile 200 kilogram arasında tane verimi sağlar. Ancak mibzerle sıraya ekim yapılan, bakteri aşılaması uygulanan ve sertifikalı tescilli çeşitlerin (Ubet veya Azkan gibi) kullanıldığı iyi hazırlanmış tarlalarda bu verim kuru şartlarda bile dekara 250 ile 300 kilogram seviyelerine çıkabilmektedir.

Sulu nohut ne kadar verir?

Sulu şartlarda nohut verimi kuru şartlara göre yaklaşık iki kat artış gösterir. Konya Sarayönü koşullarında çiçeklenme ve bakla dolum dönemlerinde tam sulanan nohuttan dekara 351.1 kilogram tane verimi alınırken; Kayseri ekolojik koşullarında yüzey altı damla sulama sistemiyle tam sulanan parsellerden dekara 387 kilograma varan yüksek tane verimleri elde edilmiştir.

Nohut verimi neden düşük?

Nohut veriminin düşük olmasının en temel nedenleri; tohumların mibzer yerine tarlaya el ile düzensiz saçılması, ekimde dekar başına 6-8 kg gibi yetersiz tohum kullanılması nedeniyle metrekaredeki bitki sayısının az kalması, yabancı otlarla kritik dönemde mücadele edilmemesi, taze yanmamış hayvan gübresiyle tarlaya ot tohumu taşınması ve antraknoz hastalığına karşı hassas yerel çeşitlerin ekilmesidir.

Nohutta yüksek verim için ne yapılmalı?

Yüksek verim için mutlaka antraknoza dayanıklı ve dik gelişen Hisar-08, Azkan veya Ubet gibi sertifikalı tohumlar seçilmeli; ekim serpme yerine mibzerle 30 cm sıra arası ve 10 cm sıra üzeri sıklığında yapılmalı; ekimden önce tohumlar Rhizobium bakterisiyle aşılanmalı ve imkan varsa çiçeklenme ile bakla dolum başlangıcı dönemlerinde damla sulama yöntemiyle tamamlayıcı sulama yapılmalıdır.

Nohut verimi hangi yıllarda düşer?

Nohut verimi, özellikle ilkbahar döneminin aşırı kurak geçtiği ve bitkinin gelişimini tamamlayamadığı yıllarda; çiçeklenme döneminde sıcaklığın 32 °C'yi aşarak polenleri kuruttuğu kavurucu sezonlarda ve çiçeklenme döneminde aşırı yağış alıp yüksek neme maruz kalarak nohut antraknozu hastalığının tarlada epidemi yaptığı aşırı sulak/nemli yıllarda ciddi oranda düşer.