Nohut Ne Zaman Ekilir? Kışlık ve Yazlık Ekim Zamanı

Nohut (Cicer arietinum L.), asırlardır insan beslenmesinde bitkisel protein deposu olarak çok stratejik bir rol üstlenmektedir. Ülkemizde yemeklik tane baklagiller içerisinde kuru fasulye ve mercimekten sonra en fazla yetiştirilen ürün olan nohut, kuraklığa ve sıcağa toleransı sayesinde yarı kurak bölgelerimizin tarımsal deseninde kendine geniş yer bulmuştur. Ancak başarılı ve yüksek verimli bir nohut tarımı için atılacak en kritik adım, şüphesiz doğru ekim zamanının seçilmesidir. Ekim zamanı; bitkinin çimlenme hızını, vejetatif gelişimini, hastalıklara yakalanma olasılığını ve nihayetinde dekar başına elde edilecek tane verimini doğrudan belirleyen temel agronomik karardır. Üreticiler arasında her dönem tartışma konusu olan "kışlık ekim mi, yazlık ekim mi?" sorusunun yanıtı, iklim dengesinin ve bölgeye has hastalık risklerinin titizlikle analiz edilmesini gerektirir.

Nohutta Ekim Zamanını Belirleyen Etkenler

Nohut yetiştiriciliğinde ekim tarihini seçerken tek bir takvime bağlı kalmak büyük bir agronomik hatadır. Ekim zamanının belirlenmesinde rol oynayan birincil etkenler; toprak sıcaklığı, toprak nem içeriği, don riski, vejetasyon süresi ve bölgelerin antraknoz (Ascochyta rabiei) hastalığı baskısıdır. Nohut yazlık karakterli bir bitki olarak bilinse de, çimlenme ve ilk gelişim evresinde belirli bir asgari sıcaklığa ihtiyaç duyar. Çimlenme için gerekli olan bu eşik sıcaklık, tohumun tipine göre farklılık göstermektedir. Küçük taneli "Desi" tipi nohut çeşitleri soğuğa daha dayanıklı olduğundan minimum 5 °C toprak sıcaklığında çimlenebilirken; ülkemizde pazar değeri daha yüksek olan iri taneli "Kabuli" tipi nohut çeşitlerinde minimum toprak sıcaklığının en az 10 °C olması gerekmektedir.

Bitkinin gelişme dönemi boyunca arzuladığı optimum sıcaklık ise 18-26 °C veya 18-30 °C arasındadır. Çiçeklenme ve bakla oluşumu gibi kritik generatif dönemlerde havanın aşırı sıcak ve kurak gitmesi (33 °C ve üzeri), çiçeklerin döllenemeden dökülmesine ve dolayısıyla ciddi verim kayıplarına yol açar. Bu nedenle, ekim zamanının bu hassas generatif evreyi yaz sıcaklarından önceye denk getirecek şekilde planlanması şarttır.

Kışlık Ekim İçin Uygun Aralık ve Şartlar

Kışlık nohut yetiştiriciliği, kış mevsiminin çok sert geçmediği geçit kuşaklarında ve Akdeniz iklimine sahip ılıman bölgelerde başarıyla uygulanabilmektedir. Ülkemizde kışlık ekimler için en uygun aralık genellikle Kasım ayının ortası ile sonu arasıdır. Örneğin yapılan bilimsel araştırmalarda kışlık ekimler Diyarbakır'da 20 Kasım, Mardin Kızıltepe'de ise 22 Kasım tarihlerinde gerçekleştirilmiştir. Kışlık ekimin başarılı olabilmesi için bazı temel şartların yerine getirilmesi zorunludur:

• Bölgenin iklim koşullarına tam uyum sağlayan, soğuğa ve antraknoz hastalığına karşı yüksek düzeyde dayanıklı veya tolerant tescilli çeşitler seçilmelidir.
• Tohumlar ekimden önce mutlaka antraknoza karşı uygun fungisitlerle (Mancozeb, Thiram veya Boscalid+Pyraclostrobin gibi etkili maddelerle) ilaçlanmalıdır.
• Toprağın kış yağışlarını en iyi şekilde depolayabilmesi için sonbaharda pullukla 15-20 cm derinlikte derin sürüm yapılmış olması gerekmektedir.
• Tohum yatağının çok ince toz haline getirilmemesi, hafif kaba ve kesekli yapıda bırakılması çıkış başarısını artıracaktır.

Nohut bitkisi kar örtüsü altında -29 °C'ye kadar dondurucu soğuklara dayanabilirken, kar örtüsü bulunmadığında -13 °C (genel olarak -10 °C) seviyelerine kadar mukavemet gösterebilir. Ancak ani sıcaklık dalgalanmalarının yaşandığı, bitkinin soğuğa hazırlıksız yakalandığı durumlarda fidelerde ciddi soğuk zararı ve şok oluşabilmektedir.

Yazlık Ekim Ne Zaman Yapılır?

Yazlık nohut ekimi, geleneksel olarak ilkbahar donlarının sona erdiği ve toprağın ısınmaya başladığı dönemde gerçekleştirilir. Türkiye şartlarında genel yazlık ekim takvimi 15 Mart ile 30 Nisan arasındaki dönemi kapsamaktadır. Ancak ekim zamanı, kullanılacak nohut çeşidinin antraknoza karşı duyarlılık derecesine göre esnetilebilir. Antraknoz hastalığına karşı hassas olan eski veya yerel çeşitlerde (örneğin İspanyol ve Canıtez gibi) yağışlı ve nemli ilkbahar aylarının getirdiği hastalık riskinden kaçınmak amacıyla ekimler Mayıs ayının ortasına kadar sarkıtılabilmektedir.

Buna karşın, ekimin çok geciktirilmesi vejetasyon süresini kısaltarak bitkinin bodur kalmasına ve verimin düşmesine yol açtığı için risklidir. Ilıman ve kışları yumuşak geçen bölgelerde ise yazlık ekimler çok daha erken, Şubat ayının ortasından itibaren toprağın tavda olduğu her an yapılabilmektedir.

Bölgelere Göre Ekim Takvimi

Türkiye'nin coğrafi ve iklimsel çeşitliliği, nohut ekim takviminin bölgeler arasında büyük farklılıklar göstermesine neden olur. Ülkemizdeki ana nohut üretim bölgelerine göre ekim zamanı şu çerçevede planlanmaktadır:

• İç Anadolu Bölgesi: Karasal iklimin hakim olduğu bu bölgede ekimler, ilkbahar donlarının hafiflemesi ve toprak sıcaklığının yükselmesiyle birlikte 15 Mart ile 15 Nisan (veya Nisan ayı ortası) arasında gerçekleştirilir.
• Doğu Anadolu Bölgesi: Kışın uzun sürdüğü ve ilkbaharın geç geldiği Doğu Anadolu'da nohut ekim tarihi Nisan ayının ortasından başlayarak Mayıs ayının ilk haftasına kadar devam eder.
• Güneydoğu Anadolu Bölgesi: Bölgede kış neminden azami düzeyde faydalanmak için son yıllarda kışlık ekimler Kasım ayı içerisinde (20-22 Kasım) yoğunlaşmıştır. Yazlık ekimler ise Şubat ayı ortasından itibaren havaların müsaade ettiği en erken dönemde tamamlanır.
• Ege ve Akdeniz Bölgeleri: Kıyı ve geçit kuşaklarındaki ılıman şartlar sayesinde ekim işlemleri Şubat ayının başından itibaren tavlı toprağa güvenle yapılabilmektedir.

Kışlık Ekimin Verim Avantajı

Kışlık nohut ekiminin en çarpıcı yönü, yazlık ekime kıyasla sağladığı muazzam verim artışıdır. Kışlık ekilen nohut bitkisi, kış ve erken ilkbahar aylarında toprağa düşen yağışlardan en üst düzeyde yararlanma şansı bulur. Serin ve nemli koşullarda gelişimini sürdüren bitki, derinlere inen çok daha güçlü bir kazık kök sistemi ve bol dallı, kuvvetli bir yeşil aksam oluşturur. Bu güçlü vejetatif yapı, bitkinin daha fazla generatif aksamı (çiçek ve bakla) desteklemesini sağlayarak verimi doğrudan artırır.

Bilimsel araştırmalar, kışlık yapılan nohut ekimlerinin yazlık ekimlere oranla %20 ila %60 arasında daha yüksek tane verimi sağladığını kanıtlamıştır. Diyarbakır ve Kızıltepe lokasyonlarında yürütülen iki yıllık deneme sonuçlarına göre; tane verimi kışlık ekimlerde dekar başına ortalama 157.9 kg (bazı parsel ve çeşitlerde 195.4 kg/da ile 211.5 kg/da aralığında) olarak gerçekleşirken, erken ilkbahar ekimlerinde bu ortalama dekar başına 122.0 kg (81.0 kg/da ile 140.3 kg/da aralığında) seviyesinde kalmıştır. Ayrıca, tescil denemelerinde kışlık ekilen Kahraman gibi dik gelişen çeşitlerin ortalama verimi 262.5 kg/da, en yüksek verimi ise 390.6 kg/da olarak saptanmıştır.

Kışlık Ekimin Antraknoz Riski

Kışlık nohut tarımının önündeki en büyük engel ve risk faktörü, nohut antraknozu (Ascochyta rabiei) hastalığıdır. Halk arasında "bulut çaldı" veya "san vurdu" olarak da bilinen bu fungal hastalık, özellikle nemli, kapalı, yağışlı ve nispi nemin yüksek olduğu ılık havalarda salgına dönüşür. Yağmur damlaları, hastalığın tarlada yayılmasındaki en önemli mekanik etkendir. Patojen bitkinin yaprak, sap, dal ve kapsüllerinde koyu kahverengi dairesel lekeler oluşturur; bu lekelerin bulunduğu noktalardan dallar kırılarak bitki kısa sürede kurur.

Kışlık ekim yapılan tarlalarda, iklim koşullarının hastalık lehine geliştiği yıllarda %100'e varan ürün kayıpları yaşanabilir ve üretici hiçbir hasat elde edemez. Yapılan çalışmalarda, kışlık ekimlerde melez hatların tamamının antraknoza karşı son derece hassas olduğu saptanmıştır. Uzun yıllar hastalıktan etkilenmeyen Gökçe gibi standart çeşitlerde dahi kışlık ekimlerde yüksek oranda antraknoz zararı tespit edilmiştir. Bu riskle başa çıkabilmek için kışlık ekimde kesinlikle yerel veya hassas tohum kullanılmamalı, Azkan ve Arda gibi antraknoza karşı yüksek düzeyde toleranslı tescilli standart çeşitler tercih edilmelidir. Ayrıca tohumlar ekimden önce ilaçlanmalı, ilkbaharda günlük ortalama sıcaklık 10 °C'ye ulaştığında ve nem en az %80 olduğunda yeşil aksam ilaçlamasına başlanmalıdır.

Geç Ekimin Kuraklıkla Karşılaşma Riski

Kışlık ekimin getirdiği antraknoz riskinden tamamen kaçınmak isteyen üreticiler, ekim tarihini ilkbaharın sonuna, hatta Mayıs ayının ortalarına kadar geciktirme eğilimindedirler. Ancak bu geç ekim stratejisi, bitkiyi çok daha yıkıcı bir abiyotik stres olan kuraklık ve aşırı sıcaklık dalgası ile karşı karşıya bırakmaktadır. Özellikle İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu gibi kuraklığa eğilimli bölgelerde, Mayıs ayı itibariyle yağışların kesilmesi ve ani sıcaklık artışları nohut bitkisini strese sokar.

Geç ekilen nohutların çıkış gün sayısı uzar, vejetatif ve generatif gelişim dönemleri kısalır. Bitki yeterli boya ulaşamayıp kısa kalır, daha az dallanır ve çiçeklenme dönemi aşırı sıcaklara denk geldiği için döllenme başarısız olur. Çiçeklerin bakla bağlayamadan kuruması, bitki başına bakla ve tane sayısını azaltarak dekar verimini feci şekilde düşürür. Ayrıca geç gelen yaz yağışları bitkiyi kurtarmadığı gibi, yüksek nem yaratarak gecikmiş bitkinin yine de antraknoza yakalanmasına yol açabilir.

Toprak Sıcaklığı ve Tav Kararı

Nohutta başarılı bir tarla çıkışı ve homojen bir bitki sıklığı elde etmenin altın kuralı, ekim kararını takvim günlerine göre değil, doğrudan toprak sıcaklığı ve toprak tavına göre vermektir. Tohumların nemli toprak tabakasıyla buluşarak sağlıklı çimlenebilmesi için toprak sıcaklığının en az 10 °C (optimum çimlenme için ise 13-15 °C) olması gerekmektedir. 13 °C'nin altındaki soğuk topraklarda tohumlar çürüyebilir veya çimlenme süresi aşırı uzayabilir.

Daha da önemlisi, nohut köklerinde nodül oluşturarak havanın serbest azotunu bağlayan yararlı Rhizobium ciceri bakterileri, 13-15 °C'nin altındaki toprak sıcaklıklarında aktif olarak çalışamazlar. Bu durum bitkinin erken gelişim evresinde azotsuz kalarak sararmasına yol açar. Ekim mutlaka toprağın tavda olduğu, yani tohumun çimlenmesi için yeterli neme sahip olduğu derinlikte (ideal olarak 5-6 cm) yapılmalıdır. Ekimden hemen sonra tarlaya merdane (silindir) çekilmesi, tohum yatağını sıkıştırıp alttaki nemin buharlaşmasını önleyerek yeknesak ve hızlı bir çıkışı garanti altına alır.

Sıkça Sorulan Sorular

Nohut şubatta ekilir mi?

Evet, kış mevsiminin çok sert geçmediği ve don riskinin azaldığı ılıman iklim bölgelerinde nohut tohumları Şubat ayı ortasından itibaren tavlı toprağa güvenle ekilebilir. Erken yapılan bu ekimler, bitkinin kış neminden maksimum düzeyde faydalanarak güçlü bir gelişim göstermesini ve yüksek verim vermesini sağlar.

Kışlık nohut ekimi riskli mi?

Kışlık nohut ekimi yüksek verim potansiyeli taşımasına rağmen antraknoz hastalığı ve ani kış donları nedeniyle yüksek risk barındırır. Eğer antraknoza hassas genotipler veya yerel tohumlar rastgele kışlık olarak ekilirse, nemli kış şartlarında hastalık tüm tarlayı kurutarak %100'e varan ürün kayıplarına yol açabilir. Bu risk, mutlaka Azkan ve Arda gibi antraknoza dayanıklı çeşitler seçilerek ve koruyucu fungisit ilaçlamaları yapılarak minimize edilmelidir.

Nohut ekimi için toprak sıcaklığı kaç derece olmalı?

Nohut tohumlarının toprak altında sağlıklı bir şekilde çimlenmeye başlayabilmesi için toprak sıcaklığının minimum 10 °C olması gerekir. Ancak tohumların köklerinde ortak yaşam sürerek toprağa azot bağlayacak olan Rhizobium bakterilerinin aktifleşmesi ve nodül oluşturması için toprak sıcaklığının 13-15 °C aralığına ulaşması beklenmelidir.

Geç ekilen nohut ne olur?

Ekim zamanı Mayıs ayına kadar geciktirilen nohut bitkisi, vejetatif gelişimini tamamlayamadan ani bastıran yaz sıcaklıkları ve kuraklık stresiyle karşılaşır. Sıcaklık şoku nedeniyle bitki boyu kısa kalır, dallanma azalır ve çiçekler bakla bağlayamadan dökülür; bu durum dekar başına tane verimini ve kalitesini çok büyük oranda düşürür.

Nohut kasımda ekilebilir mi?

Evet, kışlık nohut tarımının yaygınlaştığı Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz geçit kuşağı gibi bölgelerde kışlık ekimler genellikle Kasım ayı ortasında veya sonuna doğru (20-22 Kasım tarihlerinde) gerçekleştirilir. Kasım ekimi sayesinde nohut, kış yağışlarını toprakta en iyi şekilde değerlendirerek ilkbahara güçlü yeşil aksamla girer.