Nohut Ekim Normu: Dekara Kaç Kg Tohum Atılır?

Nohut yetiştiriciliğinde karlı ve yüksek verimli bir sezon geçirmenin en temel adımlarından biri, ekim döneminde tarlaya atılacak tohum miktarını doğru hesaplamaktır. Tarım literatüründe "ekim normu" olarak adlandırılan dekar başına tohumluk miktarı, yalnızca basit bir ağırlık birimi olmayıp agronomik parametrelerin bir arada değerlendirildiği hassas bir mühendislik hesabıdır. Gereğinden az tohum ekilmesi tarlada boşluklara ve yabancı ot istilasına zemin hazırlayarak verim potansiyelini düşürürken, aşırı yoğun tohum kullanılması ise bitkilerin birbiriyle rekabete girmesine, cılızlaşmasına ve mantari hastalıkların hızla yayılmasına neden olmaktadır. Bu kapsamda, doğru ekim normunun belirlenmesi ve tarlada optimum bitki popülasyonunun oluşturulması sürdürülebilir nohut tarımının anahtarıdır.

Ekim Normunu Belirleyen Etkenler

Nohut tarımında dekara atılacak tohumluk miktarını (ekim normunu) belirleyen ve her işletmede değişkenlik gösteren çok sayıda agronomik unsur bulunmaktadır. Ekim normunun saptanmasında; ekim yöntemi (serpme ekim ya da mibzerle sıraya ekim), ekim yapılacak sıra arası ve sıra üzeri mesafeler, ekilecek nohut çeşidinin bin tane ağırlığı ve tohum partisine ait çimlenme gücü birincil derecede etkilidir.

Geleneksel olarak uygulanan serpme ekim yöntemlerinde tohumların bir kısmı yüzeyde kaldığı veya çok derine düştüğü için çıkış oranı düşmekte, bu kaybı telafi etmek amacıyla serpme ekimde çok daha yüksek miktarda tohum kullanılmaktadır. Buna karşın, modern tarım ekipmanları ve mibzer kullanılarak yapılan sıraya ekimlerde her tohum uygun derinliğe homojen bir şekilde bırakıldığı için tohum sarfiyatı minimize edilir. Ayrıca, nohut çeşidinin genetik yapısına bağlı olarak tanelerin iri veya ufak olması, tohumluk ağırlık ihtiyacını doğrudan değiştiren ve kesinlikle göz ardı edilmemesi gereken fizyolojik bir etkendir.

Metrekarede Hedeflenen Bitki Sayısı

Nohutta yüksek birim alan tane verimi elde edebilmek için her çeşit ve her üretim bölgesi için en uygun bitki sıklığının saptanması agronomik bir zorunluluktur. Farklı ekolojik bölgelerde yapılan bilimsel araştırmalar, metrekarede hedeflenen ideal bitki sayısının çevre şartlarına göre değiştiğini ortaya koymaktadır:

• Orta Anadolu Bölgesi koşullarında en uygun ekim sıklığı metrekareye 100 bitki sığacak şekilde planlanmaktadır.
• Güney Marmara Bölgesi'ndeki nemli ve ılıman koşullarda metrekareye 40 bitki sığması yeterli kabul edilmektedir.
• Ege Bölgesi'nin ekolojik yapısı kapsamında metrekarede 50 ile 75 arasında bitki sıklığı hedeflenmektedir.
• Doğu Anadolu geçit kuşağında yürütülen çalışmalarda (örneğin Van ve çevresinde) hem kuru hem de sulu tarım koşullarında en yüksek birim alan tane verimini alabilmek için metrekareye 60 tohum uygulanması önerilmektedir.

Tarımsal araştırma enstitülerinin yürüttüğü ekim sıklığı denemelerinde ise dik, yarı dik ve yatık karakterdeki farklı nohut tipleri için genel anlamda metrekareye 45 tohum (veya bitki) gelecek şekilde yapılacak bir ekimin verim ve bitki gelişimi açısından en dengeli sonucu verdiği saptanmıştır.

İri Daneli ve Küçük Daneli Çeşitlerde Fark

Tarımı yapılan nohut çeşitleri fizyolojik, morfolojik ve tane özelliklerine göre temelde "Desi" ve "Kabuli" olmak üzere iki ana kategoride incelenmektedir. Bu iki grubun tane irilikleri arasındaki belirgin uçurum, ekim normunun doğrudan değişmesine yol açar:

• Desi Tipi Nohutlar: Genellikle küçük taneli, koyu renkli, kalın kabuklu ve düzensiz şekilli çeşitlerdir. Bin tane ağırlığı düşük olan bu çeşitlerde, aynı bitki sıklığını elde etmek için dekar başına ihtiyaç duyulan tohum ağırlığı (kg cinsinden) oldukça az olmaktadır.
• Kabuli Tipi Nohutlar: Ülkemizde ticari değeri çok yüksek olan, koçbaşı şeklinde, ince kabuklu, beyaz veya krem renkli iri taneli çeşitlerdir. Taneleri oldukça büyük olduğundan bin tane ağırlığı yüksektir ve bu durum dekara atılacak kg bazındaki tohum miktarını ciddi şekilde artırır.

Tohum iriliğinin ekim normuna etkisi sayısal olarak incelendiğinde fark daha net anlaşılmaktadır. Sıraya ekim sisteminde, eğer ekilecek nohut çeşidinin bin tane ağırlığı 300 gram ise dekara 10 ila 18 kg arasında tohum atılması yeterli olmaktadır. Ancak bin tane ağırlığı 400 gram olan standart koçbaşı çeşitlerde bu ihtiyaç dekara 14-24 kg seviyesine yükselir. Eğer bin tane ağırlığı 500-550 gram arasında değişen çok iri taneli ithal ya da tescilli kabuli çeşitler ekilecekse, metrekaredeki hedef bitki sıklığını koruyabilmek için dekara atılması gereken tohum miktarı 18 ila 30 kg aralığına kadar çıkmaktadır.

Bin Dane Ağırlığı ve Çimlenme Gücü Hesaba Nasıl Katılır?

Nohut tarımında sadece çiftçi alışkanlıklarına ya da bölge ortalamalarına bakarak dekar başına sabit bir kilogram belirlemek homojen bir tarla çıkışını garanti etmez. Sağlıklı bir ekim normu hesabı yapabilmek için ekilecek tohum partisinin bin dane ağırlığı (BDA) ve laboratuvar koşullarında saptanan çimlenme gücü (çimlenme oranı) değerleri mutlaka bilinmelidir.

Bin dane ağırlığı, tohumun iriliğini ve dolayısıyla ağırlık hacmini temsil eder; BDA yükseldikçe aynı sayıda bitki elde etmek için gereken tohum kütlesi de artar. Çimlenme gücü ise tarlaya ekilen tohumların yüzde kaçının çimlenerek toprak yüzeyine çıkabileceğini gösteren hayati bir kalite göstergesidir. Sertifikalı kaliteli tohumluklarda çimlenme oranı %90'ın üzerinde olduğundan tohum firesi az olur ve ekim normu düşük tutulabilir. Ancak çimlenme gücü düşük, kırık ya da kalitesiz tohumluklarda tarladaki bitki kaybını telafi edebilmek amacıyla ekim normu matematiksel olarak artırılmak zorundadır; aksi takdirde tarlada seyrek ve düzensiz bir bitki çıkışı meydana gelecektir.

Sıra Arası ve Sıra Üzeri Mesafe

Mibzerle sıraya ekim yönteminde sıra arası ve sıra üzeri mesafelerin doğru ayarlanması, nohut bitkilerinin vegetatif dönemde topraktan ve güneş ışığından dengeli şekilde faydalanmasını sağlar. Dünyada ve ülkemizde nohut tarımında mekanizasyon imkanlarına ve bakım koşullarına bağlı olarak çok farklı mesafeler kullanılmaktadır. Ülkemiz koşullarında en yaygın ve en yüksek verim başarısı gösteren ideal aralıklar şu çerçevede belirlenmiştir:

• Sıra arası mesafe (en ideal aralık): 25 - 35 cm
• Sıra üzeri mesafe (en uygun aralık): 5 - 8 cm
• Çapa makinesi ile mekanik ot kontrolü yapılacaksa sıra arası mesafe: 45 cm
• Elle yabancı ot kontrolü veya dar sıralı mibzer ekimi yapılacaksa sıra arası mesafe: 30 - 35 cm
• Ekim derinliği (ideal çimlenme derinliği): 5 - 8 cm

Nohut yetiştiriciliğinde sıra arası mesafesinin dar tutulması (25-35 cm), sıra aralarının erken gelişim döneminde nohut bitkileri tarafından hızlıca kapatılmasını sağlar. Bu sayede yabancı otların güneş ışığı alması engellenir, gelişimleri baskılanır ve ek bir kimyasal ya da mekanik ot mücadelesine gerek kalmaz. Geniş sıra aralıklarında (45-70 cm) ise yabancı ot problemi daha fazla görülür; bu sıraların arası traktör çapasıyla temizlenebilse de elde edilen birim alan tane verimi dar sıralara göre daha düşük kalmaktadır.

Makineli Hasat İçin Ekim Sıklığının Önemi

Nohut tarımının geniş alanlarda yaygınlaşabilmesi ve işçilik maliyetlerinin düşürülebilmesi için hasadın hububat biçerdöverleriyle makineli olarak yapılması modern üretimin en büyük gerekliliğidir. Hasat sırasında biçerdöverin nohut baklalarını dökmeden ve bitkiyi kırmadan biçebilmesi için ekim sıklığının agronomik olarak doğru ayarlanması gerekir.

Nohut bitkisinin sıklığı arttıkça, bitkiler gün ışığından daha fazla yararlanmak amacıyla dikey olarak büyür ve birbirine destek vererek dik gelişme eğilimi gösterirler. Bu sık ekim düzeni, bitki boyunu uzattığı gibi biçerdöver hasat tablasının biçme yüksekliğini belirleyen "ilk bakla yüksekliğini" de topraktan daha yukarıya taşır. Seyrek ekilen alanlarda nohut bitkileri dallanıp yana doğru yatar ve ilk baklalar toprağa çok yakın (10-15 cm) oluşur; bu durum biçerdöverin baklaları kesemeyerek tarlada bırakmasına ve yüksek dane kaybına neden olur. Makineli hasada uygun tescilli çeşitlerin (Hisar-08, Nihatbey vb.) metrekareye 45-60 bitki gelecek optimum sıklıkta ve sıraya mibzerle ekilmesi, ilk bakla yüksekliğini en az 20 cm'nin üzerine çıkararak makineli hasatta dane kaybını tamamen önler.

Sık ve Seyrek Ekimin Verime Etkisi

Tarladaki bitki yoğunluğunun gereğinden az (seyrek) veya gereğinden fazla (sık) olması, nohudun verim bileşenlerini doğrudan bozarak ekonomik kayıplara yol açar. Agronomik açıdan sık ve seyrek ekimin bitki fizyolojisi üzerindeki etkileri şu şekildedir:

• Seyrek Ekimin Etkileri: Metrekarede bitki sayısının çok az olduğu durumlarda (örneğin üreticilerin geleneksel olarak dekara sadece 8-10 kg tohum atması gibi), her bir nohut bitkisi geniş bir alana sahip olur. Bitki başına düşen dal sayısı, meyve (bakla) sayısı ve bitki başına tane ağırlığı artış gösterir. Ancak metrekaredeki toplam bitki sayısı çok düşük kaldığından, bitki bazındaki bu artış dekar bazındaki toplam verim açığını kapatamaz ve birim alan tane verimi oldukça düşük kalır.
• Sık Ekimin Etkileri: Bitki sıklığı tavsiye edilen sınırların üzerine çıkarıldığında (metrekarede 75-100 bitki üzeri), bitkiler arasında su, besin elementleri ve ışık yönünden çok şiddetli bir rekabet başlar. Rekabet nedeniyle bitkiler aşırı boylanır ancak gövdeleri cılız kalır. Bitki başına oluşan bakla sayısı, bitkideki tane sayısı ve dane iriliği (yüz tane ağırlığı) dramatik şekilde geriler. Nemli dönemlerde sık yaprak aksamı hava sirkülasyonunu engelleyerek antraknoz hastalığının tarlada hızla yayılmasına ve tüm ürünün kurumasına davetiye çıkarır.

Bu nedenle, yapılan araştırmalarda optimum nokta olarak saptanan metrekareye 45-60 tohum aralığı, hem yabancı otları baskılayacak hem de bitki başına bakla verimini maksimize edecek en dengeli agronomik sınırdır.

Ekim Normu Hesabı: Örnek Uygulama

Nohut ekiminde dekar başına atılacak tohum miktarını tam olarak hesaplayabilmek için agronomide standart olarak kabul edilen matematiksel formül şu şekildedir:

Ekim Normu (kg/da) = Metrekaredeki Hedef Bitki Sayısı × Bin Dane Ağırlığı ÷ Çimlenme Oranı ÷

Bu formülün nohut üreticileri tarafından tarlada adım adım nasıl uygulanacağını bir örnek üzerinden gösterelim:

• 1. Adım (Hedef Popülasyonu Saptama): Tarla koşullarımızda metrekarede 45 adet sağlıklı nohut bitkisinin çıkış yapmasını hedefliyoruz.
• 2. Adım (Bin Dane Ağırlığını Belirleme): Ekimi yapılacak iri taneli kabuli tipi nohut tohumunun laboratuvar analiz raporunda 1000 tane ağırlığını (bin dane ağırlığı) 400 gram olarak görüyoruz.
• 3. Adım (Çimlenme Gücünü Ölçme): Kullanacağımız sertifikalı tohumluğun çimlenme oranının analiz raporunda %90 olduğunu tespit ediyoruz (Formülde 90 değerini esas alacağız).
• 4. Adım (Matematiksel İşlem): Elde ettiğimiz bu agronomik verileri adım adım formüle yerleştiriyoruz:İşlem: 45 × 400 ÷ 90 ÷ 10Adım A (Hedef bitki sayısı ile bin dane ağırlığının çarpılması): 45 × 400 = 18.000 (Bu değer, %100 çimlenme oranında metrekareye atılması gereken tohum ağırlığıdır)Adım B (Bulunan sonucun tohumun çimlenme oranına bölünmesi): 18.000 ÷ 90 = 200 (Çimlenmeyecek olan %10'luk fire payının hesaba dahil edilmesi)Adım C (Metrekareden dekara geçiş ve gram biriminin kilograma çevrilmesi için 10 değerine bölünmesi): 200 ÷ 10 =
• İşlem: 45 × 400 ÷ 90 ÷
• Adım A (Hedef bitki sayısı ile bin dane ağırlığının çarpılması): 45 × 400 = 18.000 (Bu değer, %100 çimlenme oranında metrekareye atılması gereken tohum ağırlığıdır)
• Adım B (Bulunan sonucun tohumun çimlenme oranına bölünmesi): 18.000 ÷ 90 = 200 (Çimlenmeyecek olan %10'luk fire payının hesaba dahil edilmesi)
• Adım C (Metrekareden dekara geçiş ve gram biriminin kilograma çevrilmesi için 10 değerine bölünmesi): 200 ÷ 10 =

Bu agronomik hesaplama sonucunda, tarlamızda metrekareye 45 adet bitki sıklığını homojen olarak elde edebilmek için dekar başına tam olarak 20 kg nohut tohumu ekmemiz gerektiği ortaya çıkmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Nohut dekara kaç kg ekilir?

Nohut ekiminde kullanılacak tohum miktarı ekim yöntemine göre değişir; mibzerle sıraya ekimde dekara ortalama 10-12 kg veya 12-14 kg tohum yeterli olurken, serpme ekimlerde bu miktar dekara 15-18 kg veya 15-25 kg seviyesine kadar yükselmektedir.

Nohutta metrekarede kaç bitki olmalı?

Nohut yetiştiriciliğinde en yüksek verim için metrekarede ideal olarak 45 ila 60 adet bitki (tohum) bulunması önerilmektedir; ancak bu sıklık Orta Anadolu gibi bazı bölgelerde metrekareye 100 bitkiye kadar çıkabilir.

Nohut sıra arası kaç cm olmalı?

Sıraya ekimde en uygun sıra arası mesafe 25-35 cm olarak kabul edilir; ancak tarlada mekanik çapa makinesi ile yabancı ot kontrolü yapılması planlanıyorsa sıra arası mesafenin 45 cm olarak ayarlanması tavsiye edilir.

Nohut serpme ekilir mi?

Evet, nohut serpme olarak ekilebilir ancak serpme ekimde daha fazla tohum harcanır, tohumlar eşit derinliğe düşmediğinden çıkışlarda yeknesaklık sağlanamaz ve düzensiz tarla gelişimi görüldüğü için modern tarımda pek tercih edilmez.

İri daneli nohutta tohum miktarı değişir mi?

Evet, kesinlikle değişir; çeşidin tane iriliği (bin tane ağırlığı) arttıkça dekara atılması gereken tohum miktarı da artar; örneğin bin dane ağırlığı 300 gram olan bir çeşitte dekara 10-18 kg tohum yeterliyken, bin dane ağırlığı 500-550 gram olan çok iri çeşitlerde bu miktar dekara 18-30 kg'a kadar çıkmaktadır.