Nohut Sulanır mı? Çiçeklenme ve Bakla Bağlama Dönemi Sulama

Nohut Kuraklığa Ne Kadar Dayanıklı?

Nohut, derinlere inebilen kök yapısı ve kurağa dayanması nedeniyle, toprak seçiciliği olmayan son derece kanaatkar bir bitkidir. Yemeklik tane baklagiller içerisinde mercimekten sonra kuraklığa ve sıcaklığa en çok dayanan bitki olması, nohut bitkisini yarı-kurak ve kurak alanların en önemli tarım ürünlerinden birisi haline getirmiştir. Kök sistemi toprakta 2 metre derinliğe kadar inebilen bu bitki, toprak altındaki kısıtlı nemi bile son derece aksatmadan ve etkin bir şekilde kullanabilmektedir. Bu üstün özellikleri nedeniyle nohudun büyük bir kısmı ülkemizde ve dünyada yağışa dayalı olarak, yani nohut kuru tarım sistemleri altında yetiştirilmektedir. Ancak her ne kadar kuraklığa yüksek düzeyde adapte olmuş olsa da, iklim ve toprak koşullarının elverdiği ölçüde yapılacak olan kontrollü sulama uygulamaları verimi ciddi oranda artırmaktadır.

Nohut tohumlarının çimlenebilmesi için toprak sıcaklığının belirli bir eşiğe ulaşması gerekir. Küçük taneli "Desi" tipi nohut çeşitleri, soğuk koşullara daha dayanıklı oldukları için ortalama 5 °C toprak sıcaklığında çimlenebilirken, iri taneli "Kabuli" tipi nohut çeşitleri çimlenmek için en az 10 °C toprak sıcaklığına ihtiyaç duyar. Tohumların en uygun çimlenme sıcaklığı ise 15-30 °C aralığında, özellikle de 20 °C civarında gerçekleşmektedir. Vejetatif gelişmenin erken döneminde bitki, geceleri 21-24 °C, gündüzleri ise 29-30 °C sıcaklık arayışındadır. Gelişme ilerleyip çiçeklenme dönemine girildiğinde ise sıcaklık isteği geceleri 18-21 °C, gündüzleri ise 26-29 °C seviyelerine iner. Ayrıca nohut çeşitleri morfolojik yapılarına göre kar örtüsü altında -29 °C'ye, kar örtüsü bulunmadığında ise -13 °C'ye kadar olan düşük sıcaklıklara dayanabilmektedir. Toprak isteği bakımından ise oldukça geniş bir adaptasyon yeteneğine sahiptir; pH değeri 6 ile 9 arasında olan killi, tınlı veya killi-tınlı bünyeye sahip topraklarda başarıyla yetişebilir. Bitki besleme ve gelişim açısından kireçli topraklarda yetiştirildiğinde taneleri sertleşebilmekte ve yüksek kalsiyumlu topraklarda yetişen nohutların pişmesi zorlaşmaktadır. Bunun yanı sıra, tuzlu topraklara karşı diğer baklagillere göre çok daha yüksek bir tolerans sergileyerek tuzlu alanların ıslahında da tercih edilmektedir. Ancak nohut, çok fazla su tutan ağır killi veya kum oranı aşırı yüksek olan topraklarda iyi bir gelişim gösteremez. Bu nedenle nohudun fizyolojik sınırlarını bilmek, nohut su isteği hususunun doğru yönetilmesi açısından hayati bir önem taşımaktadır.

Kritik Dönemler: Çiçeklenme ve Bakla Bağlama

Nohut tarımında yüksek verim elde etmek için bitkinin vejetasyon süreci boyunca su stresine en hassas olduğu kritik gelişim aşamalarının bilinmesi şarttır. Bu hassas dönemlerin başında çiçeklenme ve bakla dolum dönemleri gelmektedir. Nohut bitkisinin çiçeklenme ve bakla oluşum dönemi çok sıcak ve kurak bir periyoda denk gelirse, bitki fizyolojik bir savunma mekanizması olarak çiçek ve bakla döküm oranını hızla artırır. Bu durum, tarlada doğrudan doğruya tane tutumunun azalmasına ve telafi edilemez bir verim kaybına yol açar. Bu nedenle, kurak geçen yetiştirme sezonlarında bu kritik dönemlerde yapılacak olan nohut sulama hamleleri üretimin en büyük güvencesidir.

Yapılan bilimsel çalışmalar, nohudun gelişim periyodunda belirli dönemlerde sulanmasının tane verimini katlanarak artırdığını doğrulamaktadır. Optimum bir verim için sulama imkanına sahip üreticilerin bitkiyi 3 farklı dönemde sulaması önerilmektedir. Bu sulama zamanları; çiçeklenme başlangıcında, bakla bağlama başlangıcında ve tane doldurma evresinde gerçekleştirilmelidir. Erciyes Üniversitesi Tarımsal Araştırma ve Uygulama Merkezi bünyesinde yapılan araştırmalarda, Aksu nohut çeşidinde farklı gelişim dönemlerinde (susuz, çiçeklenme öncesi tek sulama, çiçeklenme başlangıcında tek sulama, %50 bakla oluşum döneminde tek sulama, %50 çiçeklenme + %50 tane dolum dönemlerinde iki sulama, çiçeklenme öncesi + %50 bakla döneminde iki sulama ve tam sulama) sulamalar test edilmiştir. Bu kapsamda elde edilen iki yıllık bulgulara göre, %50 bakla oluşum döneminde uygulanan tek bir tamamlayıcı sulamanın hem her iki yılda da en yüksek tane verim değerlerini sunduğu hem de suyun kısıtlı olduğu koşullarda en yüksek su kullanım etkinliğini sağladığı saptanmıştır. Konya koşullarında yürütülen bir diğer çalışmada ise, nohudun özellikle çiçeklenme ve bakla dolumu dönemlerinde eksiksiz olarak sulanması gerektiği, su kısıtı bulunması durumunda ise bu iki dönemde %50 kısıntılı sulama yapılmasının en rasyonel yaklaşım olduğu ortaya konulmuştur. Bu doğrultuda çiçeklenme ve bakla bağlama evrelerindeki su yönetiminin verim potansiyelini doğrudan belirlediği açıktır.

Tamamlayıcı Sulamanın Verime Etkisi

Geleneksel olarak yağışa dayalı kıraç şartlarda yetiştirilen nohutta, kritik evrelerde yapılacak olan nohutta tamamlayıcı sulama uygulamalarının verim ve kalite parametreleri üzerindeki olumlu etkisi yadsınamaz bir gerçektir. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Ziraat Fakültesi deneme tarlalarında Nihal Kayan tarafından yürütülen iki yıllık bir araştırmada, dört farklı nohut çeşidinin (Gökçe, Akçin, Işık ve Yaşa) sulamaya verdiği fenolojik ve agronomik tepkiler incelenmiştir. Araştırma sonucunda, sulama uygulamalarının nohudun fenolojik devrelerini uzattığı saptanmıştır. Bununla birlikte, sulama yapılan parsellerde bitki boyu ve ilk bakla yüksekliği gibi vejetatif parametreler ile bitkide bakla sayısı ve birim alan tane verimi gibi verim unsurları çok önemli düzeyde artış göstermiştir. Çalışmada, en yüksek agronomik değerlerin ve tane veriminin çıkış zamanı + çiçeklenme dönemi + bakla bağlama döneminde üç kez sulanan parsellerden elde edildiği bildirilmiştir. Ancak çiçeklenme döneminde uygulanan sulama ile çiçeklenme ve bakla bağlama sürelerinin uzadığı, fizyolojik olgunluk süresinin ise geciktiği saptanmıştır. İki sulama (çıkış zamanı + çiçeklenme dönemi) yapılan parseller ile üç sulama yapılan parsellerin agronomik özelliklerinin çoğunda aynı istatistiki grupta yer alması sebebiyle, sulama suyunun kısıtlı olduğu yörelerde iki kez tamamlayıcı sulama yapılması tavsiye edilmiştir.

Kayseri ekolojik koşullarında ERÜTAM Yıldırım Beyazıt deneme alanında yürütülen modern sulama çalışmalarında da benzer verim artışları belgelenmiştir. Azkan nohut çeşidi kullanılarak yüzey altı damla sulama sistemiyle yürütülen araştırmada, bitki tam sulama (%100), hafif su stresi (%75) ve orta su stresi (%50) koşullarında izlenmiştir. Sezon boyunca uygulanan sulama suyu miktarı 136.6 mm ile 273.2 mm arasında değişirken, mevevsimlik bitki su tüketimi ise 262.1 mm ile 378.8 mm arasında saptanmıştır. Tam sulama yapılan konudan elde edilen tane verimi hektara 3870 kg olarak belirlenirken, orta su stresine maruz bırakılan parselde verim hektara 2060 kg seviyesine gerilemiştir. Bu bulgular ışığında, yüksek verim elde edebilmek için tam sulama yapılması önerilmiştir. Benzer şekilde, Konya Sarayönü koşullarında Azkan çeşidiyle yapılan bir çalışmada, çiçeklenme ve bakla dolum dönemlerinde tam sulanan parselden dekara 351.1 kg tane verimi alınırken, yağışa dayalı (susuz) yetiştirilen parselde verim dekara 207.6 kg seviyesinde kalmıştır.

Sulamalar sadece verimi değil, ürünün kalitesini de doğrudan şekillendirir. ERÜTAM'da Aksu çeşidi üzerinde yapılan analizlerde, %50 çiçeklenme ve %50 bakla dolum döneminde yapılan toplam iki sulamanın kuru nohut tanelerindeki ham yağ içeriğini %7.91, ham kül içeriğini ise %3.56 ile en yüksek seviyeye çıkardığı gözlemlenmiştir. Hiç sulanmayan susuz konuda ise ham yağ içeriği %3.83 ile en düşük seviyede saptanmıştır. Ham protein içeriğinde ise sulama uygulamaları önemli farklılıklar yaratmış, en yüksek protein oranı %28.84 ile tam sulama konusundan, en düşük protein ise %25.82 ile çiçeklenme öncesi + %50 bakla döneminde iki kez sulanan parselden elde edilmiştir. Tane iriliği ve pazarlama kalitesi açısından da sulamanın etkisi büyüktür; Konya koşullarında yapılan elek analizlerinde, bakla dolumu döneminde sulanan parsellerde 8 mm ve 9 mm elek üstü tane oranlarının sırasıyla %89.1 ve %46.9 gibi en yüksek değerlere ulaştığı saptanmıştır. Bu durum, kontrollü sulamanın nohudun hem pazar değerini hem de besinsel kalitesini yükselttiğini ispatlamaktadır.

Aşırı Sulamanın Riskleri: Kök Çürüklüğü ve Aşırı Vejetatif Gelişme

Nohut tarımında sulama yapmak her ne kadar verimi artıran en önemli unsurlardan biri olsa da, sulama suyunun kontrolsüzce ve aşırı miktarda verilmesi bitki için felaketle sonuçlanabilir. Nohut bitkisi doğası gereği aşırı yağıştan ve aşırı sulak koşullardan hoşlanmayan bir yapıya sahiptir. Sulama programı hazırlanırken toprağın tarla su kapasitesinin üzerine çıkmamasına azami özen gösterilmelidir. Toprakta aşırı su birikmesi ve tarla kapasitesinin aşılması, bitki köklerinin oksijensiz kalmasına neden olarak bitkilerde solmayı ve kurumayı son derece hızlandırır.

Özellikle ağır bünyeli topraklarda tarla yüzeyinde kısa süreli de olsa yaşanacak bir su göllenmesi, nohudun toprak üstü gelişimini yavaşlatarak kök ve sap çürüklüğü gibi tehlikeli toprak kökenli hastalıkların tarlada hızla yayılmasına zemin hazırlar. Bunun yanı sıra, aşırı ve dengesiz sulamalar bitkinin generatif (meyve ve tane oluşturma) faza geçmesini geciktirerek aşırı yeşil aksam (vejetatif gelişim) yapmasına neden olur. Aşırı azotlu gübrelemeyle de birleşen fazla su, bitkiyi boylandırır ancak çiçek tutumunu düşürerek meyvesiz boş dalların oluşmasına yol açar.

Fazla suun nohut tarımındaki en büyük dolaylı riski ise mantari (fungal) hastalıkları, özellikle de "bulut aldı" veya "bulut çaldı" olarak bilinen ünlü nohut antraknozu hastalığını tetiklemesidir. Antraknoz etmeni, nohut bitkisinin sap, yaprak ve kapsüllerinde dairesel lekeler oluşturarak bitkinin aniden kurumasına, kırılmasına ve tarlada ocaklar halinde boşlukların meydana gelmesine sebep olur. Nemli, yağışlı ve aşırı sulanan kapalı vadiler ile taban arazilerde antraknoz hızla epidemi yapma yeteneğine sahiptir ve temiz tohumluk kullanılmadığında tarlada %100'e yakın ürün kaybına yol açabilir. Bu nedenle tarla su bütçesi hassas ayarlanmalı, aşırı sulamadan mutlak surette kaçınılmalıdır.

Yağmurlama ve Damla Sulamanın Karşılaştırması

Nohut tarımında sulama yöntemi seçimi, sadece suyun kullanım etkinliğini değil, tarlanın genel sağlık durumunu ve hastalıklara yakalanma riskini de doğrudan belirler. Üreticilerin sıklıkla sorduğu nohut sulanır mı sorusunun cevabı evet olsa da, "hangi yöntemle sulanır" sorusunun cevabı çok daha kritiktir. Günümüzde nohut yetiştiriciliğinde iki ana sulama yöntemi öne çıkmaktadır: yağmurlama sulama ve damla sulama.

Yağmurlama sulama yönteminde su, bitkinin üzerine tıpkı doğal bir yağış gibi yukarıdan püskürtülür. Bu durum, nohut tarımı açısından son derece büyük riskler barındırır. Yağmurlama esnasında su damlacıkları nohudun sap, yaprak ve çiçek gibi tüm yeşil aksamını doğrudan ıslatır. Islanan yeşil aksam ve tarla içinde oluşan yüksek nemli mikro klima, nohut antraknozuna neden olan fungusun pikniosporlarının su damlacıkları ve rüzgar aracılığıyla çevreye hızla yayılmasına neden olur. Bulaşmalar genellikle yaprak altlarından başladığı için yeşil aksamın sürekli ıslak kalması hastalığın tarlayı sarmasını kolaylaştırır. Bu nedenle generatif dönemde yağmurlama sulama yapılması kesinlikle tavsiye edilmez.

Buna karşın damla sulama yöntemi (yüzey damla ve yüzey altı damla sulama sistemleri) nohut yetiştiriciliğinde en güvenli ve en etkili sulama metodudur. Damla sulamanın sağladığı avantajlar şunlardır:

Su doğrudan toprağa ve bitkinin etkili kök bölgesine verildiği için yeşil aksam kesinlikle ıslanmaz ve nem kaynaklı mantari hastalıklerin yayılma riski en aza iner.
Su kaybı (buharlaşma ve sızma) minimum düzeyde olduğu için kısıtlı su kaynakları son derece verimli kullanılır ve su kullanım etkinliği maksimuma ulaşır.
Toprak yüzeyinde kaymak tabakası oluşumu engellenerek toprak gözenekliliği ve havalanması korunur.
Bitki besin elementleri suyla birlikte doğrudan kök bölgesine ulaştırılabildiği için gübreleme başarısı artar.

Sulama Kararında Toprak Nemi Nasıl Ölçülür?

Nohut tarlasında ne zaman ve ne kadar sulama yapılacağına karar vermek, göz kararı yapılamayacak kadar hassas bilimsel kriterlere dayanır. Sulama zamanını belirlemede en temel ölçüt toprak neminin takibidir. Bilimsel araştırma istasyonlarında ve modern işletmelerde toprak nemini ölçmek amacıyla çeşitli gelişmiş yöntemler kullanılmaktadır:

Gravimetrik yöntem: Topraktan alınan örneklerin laboratuvarda kurutularak nem oranının ağırlık esasına göre saptanmasıdır. ERÜTAM Yıldırım Beyazıt deneme alanındaki çalışmalarda toprak nemi gravimetrik olarak hassasiyetle takip edilmiştir.
TDR (Time Domain Reflectometry) aleti: Toprağın dielektrik özelliğinden yararlanarak hacimsel su içeriğini anlık olarak ölçen modern bir cihazdır. ERÜTAM'daki araştırmalarda 60 cm uzunluğundaki TDR probları toprak profiline yerleştirilerek nem değişimleri kesintisiz izlenmiştir.
Nötronmetre yöntemi: Toprak profiline yerleştirilen tüpler vasıtasıyla nötron saçılımı esasına göre nem tayini yapan ve özellikle derin köklü bitkilerin su tüketimini izlemede kullanılan son derece hassas bir yöntemdir.

Nohut bitkisinin etkili kök derinliği sulama hesaplamalarında genellikle 60 cm olarak kabul edilir. Sulama kararı verilirken bu 60 cm'lik etkili kök derinliğindeki toplam kullanılabilir nem esas alınır. Toprakta bulunan faydalı su kapasitesi yaklaşık %45-50 seviyelerine düştüğünde veya bu katmandaki toplam kullanılabilir nemin %50'si tüketilmeden önce sulama uygulamaları gerçekleştirilmelidir. Tohum ekimi öncesinde ise toprak neminin (tarla kapasitesinin) %15'in altında olması, sağlıklı bir çimlenme ortamı için gereklidir.

Kuru Tarımda Nem Biriktirme Yöntemleri

Su kaynaklarının kısıtlı olduğu veya sulama imkanının hiç bulunmadığı kıraç alanlarda, kış ve ilkbahar yağışlarının toprakta biriktirilerek muhafaza edilmesi üretimin temel taşıdır. Bu doğrultuda nohut kuru tarım yetiştiriciliğinde nem biriktirme ve su hasadı yöntemleri uygulanmaktadır.

Kuru tarım koşullarında nohudun su kullanım etkinliğini ve verimliliğini artırmak amacıyla geliştirilen en yenilikçi yöntemlerden biri Sırt-Karık Mikro Havza Yağmur Suyu Hasadı (SKMYH) tekniğidir. Bu sistemde, traktör tekerlek genişlikleri ve yetiştirilecek nohut sırası dikkate alınarak 500 mm genişliğinde, üzeri polietilen siyah malç ile örtülü sırtlar oluşturulur ve bu sırtlar arasında yine 500 mm genişliğinde karıklar bırakılır. Yağan yağmur suları polietilen örtülü sırtlardan süzülerek doğrudan nohut bitkilerinin ekili olduğu nemli karıklara akar. Böylece su, doğrudan bitkinin kök bölgesinde hasat edilmiş olur. SKMYH tekniğinin kuru tarım şartlarında nohut üretimini %60’ın üzerinde artırması, sulu tarım şartlarında ise su kullanım etkinliğini %40’ın üzerinde yükseltmesi beklenmektedir.

Ayrıca geleneksel kuru tarımda nem muhafazası için toprak işleme derinliğine ve zamanına çok dikkat edilmelidir. Sonbaharda hasattan sonra toprak 15-20 cm derinlikte pullukla sürülerek kış yağışlarını emmeye hazır hale getirilir. İlkbaharda ekim öncesinde ise derin sürümden kesinlikle kaçınılmalıdır. Toprağı gereksiz yere derinden veya çok sayıda işlemek, toprak altında birikmiş olan değerli nemin rüzgar ve sıcaklıkla buharlaşarak kaybolmasına neden olur. Bunun yerine kazayağı veya diskaro gibi aletlerle sadece 10-15 cm derinlikte sığ bir tohum yatağı hazırlanmalı ve ardından tırmık geçilerek toprak yüzeyi düzlenmelidir.

Sulamada Sık Yapılan Hatalar

Nohut yetiştiriciliğinde verim artışı sağlamak amacıyla yapılan sulamalarda, bilinçsizce uygulanan bazı yöntemler nohudun verimini artırmak yerine bitkiyi tamamen kurutabilir. Sahada üreticilerin en sık yaptığı sulama hataları şunlardır:

Aşırı ve kontrolsüz sulama yapmak: Toprağın tarla su kapasitesinin üzerinde, tarlada su göllenmelerine yol açacak şekilde sulanması kök çürüklüğü hastalıklarını tetikler ve bitkiyi hızla soldurur.
Düzensiz sulama aralıkları uygulamak: Toprakta ani nem değişimleri ve şoklar yaratmak köklerin besin alımını bozarak çiçek dökümünü hızlandırır.
Çiçeklenme döneminde yağmurlama sulama tercih etmek: Yeşil aksamın tamamen ıslanması antraknoz hastalığının tarlada çok hızlı bir şekilde yayılmasına ve mahsulün tamamen elden çıkmasına zemin hazırlar.
Toprak nemini ve gelişim dönemlerini kontrol etmeden sulamak: Toprak nem durumunu gravimetrik veya TDR gibi ölçümlerle kontrol etmeden, sırf takvime bakarak veya göz kararı sulama yapmak bitkinin su stresine girmesine veya aşırı suya maruz kalmasına yol açar.
Yüksek tuzluluğa veya yüksek EC değerine sahip sularla sulamak: Tuzlu ve kalitesiz sular köklerin su ve besin alımını engelleyerek nohudun generatif gelişimini durdurur ve verimi düşürür.

Sıkça Sorulan Sorular

Nohut kaç kez sulanır?

Nohut genellikle kuru tarım şartlarında yetiştirilse de, sulama imkanı olan yerlerde 3 kez sulanması (çiçeklenme başlangıcı, bakla bağlama başlangıcı ve tane doldurma evresi) tane verimini önemli ölçüde artırır. Ancak sulama suyunun kısıtlı olduğu yörelerde çıkış zamanı ve çiçeklenme dönemi olmak üzere 2 kez sulama yapılması da Eskişehir koşullarında başarılı bulunmuştur. Kayseri ekolojik koşullarında ise %50 bakla döneminde tek bir tamamlayıcı sulama yapılması agronomik ve ekonomik açıdan yeterli görülmektedir.

Nohut sulanmazsa verim ne kadar düşer?

Nohut tamamen susuz bırakıldığında ekolojik bölgeye bağlı olarak dekara verim yarı yarıya veya daha fazla düşebilir. Örneğin, Konya Sarayönü koşullarında yapılan araştırmalarda tam sulanan parsellerde tane verimi dekara 351.1 kg olurken, susuz parsellerde bu verim dekara 207.6 kg seviyesinde kalmıştır. Kayseri koşullarında yürütülen iki yıllık denemelerde ise Aksu çeşidi sulandığında dekara 273.44 kg tane verimi verirken, susuz bırakıldığında bu verim dekara 89.68 kg ile 146.01 kg seviyelerine kadar gerilemiştir.

Nohuta yağmurlama sulama zarar verir mi?

Evet, nohuda yağmurlama sulama yapılması bitki sağlığı açısından oldukça zararlıdır ve antraknoz hastalığı riskini büyük oranda artırır. Yağmurlama sulama esnasında nohudun yeşil aksamının sürekli ıslanması, fungal sporların su damlalarıyla yaprak altlarına ve çevre bitkilere hızla yayılmasına sebep olur. Bu durum, tarlada yer yer boşluklar oluşturan ve antraknoz kurumalarına yol açarak verimi tamamen yok edebilir. Bu yüzden damla sulama her zaman ilk tercih olmalıdır.

Çiçeklenmede sulama şart mı?

Hayır, çiçeklenme döneminde sulama yapılması mutlak bir şart değildir; ancak kurak geçen sezonlarda tane tutumunu korumak için kontrollü bir tamamlayıcı sulama faydalı olur. Çiçeklenmedeki aşırı kuraklık ve yüksek sıcaklık çiçek dökümünü artırırken, aşırı sulama da vejetatif aksamın kontrolsüz büyümesine yol açabilir. Ekolojik koşullara bağlı olarak çiçeklenme yerine bakla oluşum döneminde tek bir sulama yapılması da yüksek verim artışı sağlayabilmektedir.

Nohut susuz kaç kg verir?

Nohudun susuz koşullardaki verimi yetiştirme sezonundaki yağış miktarına, toprak yapısına ve çeşide göre değişir. Konya'daki yağışa dayalı killi deneme topraklarında nohut dekara ortalama 207.6 kg tane verimi sağlamıştır. Kayseri'deki tınlı deneme alanlarında yürütülen çalışmalarda ise susuz parsellerdeki tane verimi yıllara göre dekara 89.68 kg ile 146.01 kg arasında gerçekleşmiştir. Türkiye genelinde kuru tarım şartlarında susuz nohut verimi genellikle dekara 78.9 kg ile 129 kg arasında seyretmektedir.