Sussex Sığırı (Sussex)

Sussex Sığırı, İngiltere'nin güneydoğusundaki Sussex bölgesine özgü, köklü geçmişi ve yüksek et kalitesiyle tanınan yerli bir etçi sığır ırkıdır. Kökenleri yüzyıllar öncesine dayanan bu ırk, geçmişte uzun yıllar boyunca ağır tarım arazilerinde çeki gücü sağlayan güçlü öküzler yetiştirmek amacıyla kullanılmıştır. Günümüzde ise mükemmel kas yapısı, yüksek karkas randımanı ve zorlu iklim ile mera koşullarına gösterdiği olağanüstü uyum yeteneğiyle dünya genelinde aranan bir et sığırı haline gelmiştir.

Kökeni ve Tarihçesi

Sussex sığırının kökenleri, güney İngiltere'nin Sussex, Kent ve Surrey eyaletlerinin ormanlık Weald bölgesinde yaşayan boynuzlu kırmızı ineklere dayanır. Adı ilk kez 1066 yılındaki Norman istilası dönemine ait belgelerde geçen bu ırk, başlangıçta saban çekme, araba çekme ve tomruk taşıma gibi ağır tarla işlerinde çeki gücü sağlamak amacıyla öküz olarak kullanılmıştır. Ağır ve killi topraklarda gösterdikleri dayanıklılık, güç ve çeki performansı sayesinde büyük ün kazanan Sussex öküzleri, genellikle 6 veya 7 yaşına kadar çalıştırıldıktan sonra kaliteli et üretimi için semirtilirdi. 1797 yılında, 86 Sussex öküzünün bir değirmen binasını Brighton'daki Regency Meydanı'ndan Dyke Yolu üzerindeki yeni yerine yaklaşık 3 kilometre (2 mil) boyunca başarıyla taşıması, ırkın tarihsel gücünü gösteren en önemli olaylardan biridir.

Safkan Sussex sığırlarına yönelik en eski yazılı kaynaklardan biri, Arthur Young'ın 1793 tarihli "Agriculture of Sussex" (Sussex'te Tarım) kitabıdır. Yazar Young, bu sığırların koyu kırmızı rengini, ince derilerini, etinin kalitesini ve sıkılığını övgüyle anlatmış; Petworth Park'ta kurulan ve günümüzde de varlığını sürdüren meşhur Sussex sürüsünü incelemiştir. Ayrıca 1823 yılında William Cobbett, "Rural Rides" adlı eserinde Romney Marsh bölgesindeki Sussex sürülerinden övgüyle bahsetmiştir. Tarımda makineleşme ve atların kullanımının artmasıyla birlikte 1800'lü yıllardan itibaren yetiştiriciler seleksiyon çalışmalarını tamamen kırmızı renk tonuna ve et kalitesini geliştirmeye yöneltmişlerdir. 18 Kasım 1878'de Sussex Sığır Cemiyeti (Sussex Cattle Society) kurulmuş ve 1879'da 1855-1875 yılları arasındaki kayıtları içeren ilk sürü defteri yayımlanmıştır. Kayıtlı boğaların ilk yıllık satışı ise 16 Şubat 1888'de gerçekleştirilmiştir.

Zamanla bu dayanıklı ırk dünya genelinde popülerlik kazanarak ihraç edilmiştir. 1884 yılında damızlık yetiştiricisi John Overton tarafından Amerika Birleşik Devletleri'ne ihraç edilen ırk için orada bir cemiyet kurulmuş ve bu cemiyet 1966 yılında yeniden aktif hale getirilmiştir. 1903 yılında ise Alec Holm tarafından Güney Afrika'daki Potchefstroom Tarım Koleji'ne 20 inek ithal edilerek ırkın bu ülkedeki temelleri atılmıştır. Mayıs 1920'de Güney Afrika Sussex Sığır Yetiştiricileri Cemiyeti kurulmuş ve günümüzde en büyük Sussex popülasyonu yarım milyon baş ile Güney Afrika'da bulunmaktadır. Bunun yanı sıra 1904'ten itibaren Yeni Zelanda'ya, ilerleyen dönemlerde ise Avustralya, Kanada ve Namibya gibi pek çok ülkeye ihraç edilmiştir. 1970 ve 1980'lerde büyüme hızını artırmak için Limousin ve Salers melezlemelerine izin verilmiş, 1988'e kadar 400 günlük boğa ağırlığı %3 artmıştır. Ancak geleneksel özellikleri korumak isteyen yetiştiriciler "Geleneksel Sussex" hattını korumuştur. Sürünün hamiliğini ise günümüzde de Kral III. Charles sürdürmektedir.

Fiziksel Özellikleri

Sussex sığırı, kaslı ve uzun gövdeli, orta büyüklükte bir etçi sığır ırkıdır. Zorlu iklim şartlarında postunu kalınlaştırıp kıvırcık tüyler çıkararak soğuktan korunurken, sıcak havalarda ise postu ince bir yapıya bürünür. Irkın başlıca fiziksel özellikleri şunlardır:

• Postu pürüzsüz koyu kırmızı (mahogany/kızıl) renktedir ve kuyruk ucunda krem-beyaz renkli belirgin bir püskül bulunur.
• Derisi oldukça ince, esnek ve dokunulduğunda yumuşak bir yapıya sahiptir.
• Doğal olarak beyaz veya sarımsı renkte uzun ve sağlam boynuzlara sahiptir fakat günümüzde kırmızı Aberdeen Angus melezlemesiyle elde edilen boynuzsuz (polled) genetiğe sahip varyantları da yaygındır.
• Ayak ve bacakları engebeli arazilerde uzun mesafeler kat etmeye elverişli şekilde güçlü ve dirençlidir.
• Canlı ağırlık olarak yetişkin erkekler (boğalar) ortalama 950 ile 1002 kg arasındayken, yetişkin dişiler (inekler) ise ortalama 550 ile 677 kg (bazı verilerde 585 kg) ağırlığa ulaşır.
• Cidago yüksekliği boğalarda ortalama 145 cm, ineklerde ise 135 cm'dir.
• Yeni doğan buzağıların doğum ağırlığı ortalama 30 ile 40 kg (bazı kayıtlarda 34-37 kg) arasındadır.

Verim Özellikleri

Kaliteli, lezzetli ve ince lifli kırmızı et üretimiyle bilinen Sussex sığırları, yemden yararlanma kabiliyeti yüksek hayvanlardır. Etçi bir ırk olmasının yanında, verim özellikleri şu şekilde özetlenebilir:

• Karkas randımanı genel olarak karkas ağırlığının %60'ı ile %65'i arasında değişmektedir.
• Yoğun besi koşullarında günlük canlı ağırlık artışı ortalama 1700 gramdır (1,7 kg/gün).
• Karkas Randımanı Formülü: (Karkas Ağırlığı ÷ Canlı Ağırlık) × 100 şeklinde hesaplanmaktadır.
• Genç hayvanlar yoğun besiye alındıklarında silaj beslemesi ile 600-630 kg ağırlıkta kesilebilir veya meralarda 24 aylık yaşta kesim olgunluğuna erişebilirler.
• İneklerin günlük süt verimi ortalama 5 galonu geçmemekte olup, bu miktar kendi buzağılarını sütten kesim dönemine kadar sağlıklı bir şekilde büyütmek için fazlasıyla yeterlidir.

Mizacı ve Yönetim Kolaylığı

Sussex sığırları, uysal, sakin ve placid (barışçıl) mizaçlarıyla bilinirler ve bu özellikleri nedeniyle yetiştiriciler arasında "sorunsuz bir ırk" olarak ün kazanmışlardır. Kolay yönetilebilir olmaları, tartım, aşılama ve sevk işlemlerinde bakıcılar için yaralanma risklerini ve hayvanlar üzerindeki stresi en aza indirir. Zaman zaman hafif bir inatçılık gösterebilseler de genel olarak uysallıkları sürü yönetimini çok kolaylaştırır. İneklerin annelik içgüdüsü mükemmel düzeyde olup, buzağılarını meralarda koruma ve büyütme konusunda başarılı ve düzenli damızlıklardır.

Bakım, Besleme ve Barınak İhtiyacı

Sussex sığırı, düşük girdili ve meralara dayalı ekstansif sistemler için kanaatkar bir hayvandır. Otlaklarda seçici olmayan otlama alışkanlığı sayesinde kalitesiz kaba yemleri ve zayıf meralardaki otları yüksek verimle ete dönüştürebilirler. Güçlü ayak yapıları engebeli arazilerde uzun mesafeler yürümesini kolaylaştırır; nitekim Zambiya'da çalınan ineklerin 24 saatte 55 km yol kat ederek kendi başlarına geri döndükleri bildirilmiştir. Soğuk havalarda kalınlaşan kış postları sayesinde korumasız sulak meralarda dahi barınak ihtiyacı olmadan dışarıda kışlayabilirler (out-wintered). Bu durum barınak ve işçilik maliyetlerini büyük ölçüde düşürür.

Hastalık ve Dayanıklılık Durumu

Irkın hastalıklara ve zorlu iklim koşullarına karşı direnci oldukça yüksektir. Pigmentli ciltleri ve santimetrekarede 900 adedi aşan yoğun ter bezleri sayesinde sıcağa ve kuraklığa karşı yüksek tolerans gösterirler. Ayrıca kene kaynaklı hastalıklara karşı mükemmel dirençleri vardır; sinek, böcek ve haşerelere karşı dayanıklıdırlar. Her ne kadar hastalıklara dirençli ve sağlam yapılı olsalar da, sürünün genel sağlık durumunu izlemek, parazit mücadelelerini yürütmek ve bölgesel aşı programlarını planlamak için her zaman uzman bir veteriner hekime danışın.

Türkiye'deki Durumu

Sussex sığırı ülkemizde yaygın bir yetiştiriciliğe sahip olmasa da sahip olduğu dirençli ayak yapısı, sıcak ve soğuğa dayanıklılığı ile kolay doğum özellikleri nedeniyle önemli bir melezleme potansiyeli taşımaktadır. Yerli ırklarımızın Sussex boğaları ile melezlenmesi durumunda doğacak F1 melezlerinin, yüksek karkas verimi ve adaptasyon kabiliyetiyle üreticilere ve ülke ekonomisine önemli bir gelir getireceği öngörülmektedir.

İlgili Rehberler

• Besi Sığırı Beslemesi: Günlük Canlı Ağırlık Artışı ve Rasyon
• Merada Sığır Otlatma: Otlatma Planı ve Mera Yönetimi
• Damızlık İnek ve Düve Alırken Nelere Dikkat Edilir?
• Sığırlarda Aşı Takvimi: Hangi Aşı Ne Zaman Yapılır
• Sığır Irkları: Süt, Et ve Kombine Irkların Karşılaştırması

Sıkça Sorulan Sorular

Sussex sığırının anavatanı neresidir?

Bu ırk İngiltere'nin güneydoğusundaki Sussex bölgesine özgüdür ve adını buradaki Horsted Keynes ormanlık alanından almıştır. Tarihsel kökenleri 1066 yılındaki Norman istilasına kadar uzanan ırk, Weald ormanlarında şekillenmiştir.

Boynuzsuz Sussex sığırları nasıl elde edilmiştir?

Sussex sığırları doğal olarak beyaz renkli uzun boynuzlara sahiptir. Ancak modern hayvancılıkta, bu ırkın kırmızı Aberdeen Angus boğalarıyla melezlenmesi sonucunda boynuzsuz (polled) genetiğe sahip varyantları başarıyla üretilmiştir.

Bu ırkın sıcak iklimlere uyum yeteneği nasıldır?

Sussex, koyu pigmentli derisi ve santimetrekarede 900 adedi aşan yoğun ter bezleri sayesinde sıcağa ve güneş ışınlarına karşı dayanıklıdır. Bu özellikleri sayesinde Güney Afrika ve Zambiya gibi sıcak iklimlerde yüksek verim performansıyla yetiştirilebilmektedir.

Doğum kolaylığı yetiştiriciye ne gibi avantajlar sağlar?

İneklerin kolay doğum yapma özelliği ve buzağıların 30-40 kg arasında değişen küçük doğum ağırlıkları, doğum sırasındaki insan müdahalesi ihtiyacını en aza indirir. Bu durum buzağı kayıplarını önler ve veterinerlik masraflarını düşürerek yetiştiriciye önemli bir ekonomik kazanç sağlar.

Sussex sığırının beslenmedeki en büyük avantajı nedir?

Hayvanlar otlak alanlarında seçici değildir ve kalitesiz kaba yemler ile zayıf meralardaki otları dahi yüksek verimlilikle değerlendirebilirler. Düşük girdili sistemlerde sadece otla beslenerek dahi kondisyonlarını koruyabilmeleri yem maliyetlerini düşürür.