Besi Sığırı Rasyonu ve Günlük Canlı Ağırlık Artışı Hedefi

Besi sığırcılığı, damızlık değeri bulunmayan genç erkek sığırların veya verim dışı kalmış ergin sığırların kesim öncesinde belirli bir süre boyunca yoğun ve dengeli bir besleme programına tabi tutularak karkas ağırlıklarının, et verimlerinin ve et kalitelerinin artırılması faaliyetidir. Bütün hayvansal üretim kollarında olduğu gibi, besicilikte de başarının ve kârlılığın temel şartı, hayvanların genetik kapasitelerini en üst düzeyde sergileyebilecekleri ideal bakım ve besleme koşullarının sağlanmasıdır. Türkiye'de hayvancılık işletmelerinin sürdürülebilirliği, yem kaynaklarının verimli kullanılmasına ve hayvanların günlük canlı ağırlık artışlarının bilimsel rasyon prensipleriyle optimize edilmesine doğrudan bağlıdır.

Besiye Alınacak Hayvanın Seçimi

Besi sığırı işletmelerinde kârlı bir üretimin ilk adımı, besiye alınacak hayvan materyalinin doğru ve seçici bir şekilde belirlenmesidir. Besiye alınacak hayvanların; besi kabiliyeti yüksek olan etçi veya kombine verimli sığır ırklarından (örneğin Simental, Limousin veya bunların melezleri) seçilmesi büyük bir gelişim avantajı sağlar. Sütçü ırk sığırların erkekleri (örneğin Holstein) besi performansları, yemden yararlanma kabiliyetleri, karkas randımanları ve et/kemik oranları bakımından etçi ırklara kıyasla daha dezavantajlıdır. Sütçü ırklar, etçi ırklara göre yaklaşık %25 oranında daha fazla bakım ve besleme giderine sahip olsalar da besilik materyal olarak piyasadan çok daha ucuza satın alınabilme avantajına sahip oldukları takdirde besileri kazançlı bir alternatife dönüşebilir.

Hayvan seçimi yapılırken dış görünüşte tüy rengine veya alacalığına değil; vücut yapısının etçi tipte olup olmadığına, uysallığına, kas ve iskelet gelişim potansiyeline bakılmalıdır. Besiye alınacak hayvanlar mutlaka genç ve gelişimini tamamlamamış olmalıdır. Genç hayvanlarda büyüme hızlı olup tüketilen yeme karşılık canlı ağırlık artışı son derece yüksektir. Yaş ilerledikçe ve gelişim tamamlandıkça hayvanın tükettiği yem et sentezinden ziyade yağ sentezine kayar. Yağ depolayan hayvanlar, 1 kg canlı ağırlık artışı sağlamak için et sentezleyen genç hayvanlara göre çok daha yüksek miktarda enerji tüketmek zorunda kaldıklarından, ergin hayvanların besisi ekonomik olmaktan hızla uzaklaşır.

Sürü yönetimini kolaylaştırmak ve grup içi sosyal hiyerarşiden doğan kavgaları önlemek için besiye alınacak hayvanlar; ırk, yaş, cinsiyet ve beden yapısı yönünden mümkün mertebe eş kategoride olmalıdır. Aynı padokta barındırılacak danalar arasındaki yaş farkının en fazla 60 gün olması, akran baskısını ve yaralanmaları asgariye indiren kritik bir yönetim normudur.

Besi Dönemleri: Alıştırma, Ana Besi, Bitirme

Besi süreci, hayvanların fizyolojik gelişim evreleri ve işkembe (rumen) adaptasyonları dikkate alınarak birbirini takip eden üç temel dönemde yönetilmelidir.

Alıştırma Dönemi (İlk 2 Hafta)

Farklı işletmelerden veya pazarlardan satın alınarak nakledilen hayvanlar yoğun bir transport stresi altındadır. İşletmeye yeni getirilen besilik sığırlar, ilk iki hafta boyunca bakıcıya, yeni barınağa ve rasyona alıştırılmalıdır. Bu dönemde hayvanlara kaliteli kuru otlar (çayır kuru otu, yonca, fiğ+yulaf) ve kesintisiz temiz içme suyu serbestçe sunulmalıdır. Hayvanların işkembe mikroflorasını korumak amacıyla ilk 10 gün boyunca taze/yaş otlar ve mısır silajı gibi sulu yemler rasyona dahil edilmemeli veya sadece çok küçük porsiyonlar halinde verilmelidir. Alıştırma döneminde verilecek günlük kesif yem (besi yemi, arpa, mısır vb.) miktarı hayvan başına en fazla 0,5 kg ile sınırlandırılmalı; 10. günden itibaren bu miktar her gün yavaş yavaş (günde 0,25 kg artışlarla) yükseltilerek hayvanların ana besi rasyonuna geçişi sağlanmalıdır.

Besi Geliştirme (Ana Besi) Dönemi (6-10 Aylık)

Hayvanların 300-350 kg canlı ağırlığa (ergin canlı ağırlıklarının yaklaşık %65'ine) ulaşıncaya kadar geçen hızlı büyüme evresidir. Bu dönemde hayvanların kas ve iskelet sistemlerinin sağlıklı gelişebilmesi için rasyonun mineral madde, aminoasit (metiyonin, lizin, treonin) ve protein dengesi çok iyi kurulmalıdır. Besi geliştirme dönemi başlangıcındaki rasyonların ham protein düzeyi %14-15 aralığında tutulmalıdır. Bu aşamada hayvanların aşırı enerjiyle erken yağlandırılmasından kesinlikle kaçınılmalıdır; zira erken yağlanan hayvanlar hedef kesim ağırlıklarına normalden 50-100 kg daha düşük canlı ağırlıkta ulaşarak büyüme süreçlerini erken tamamlarlar. Geliştirme dönemi boyunca mısır veya ot silajı gibi sulu kaba yemler rasyonda günlük 5-6 kg düzeyinde güvenle kullanılabilir.

Besi Bitirme Dönemi

Hayvanların 300-350 kg ağırlıktan besi sonu hedef ağırlığı olan 550-650 kg canlı ağırlığa ulaşıncaya kadar yoğun besi programına tabi tutulduğu evredir. Bu dönemde rasyonun ham protein düzeyi %12-13 seviyesine düşürülürken, karkas kalitesini ve et bağlamayı hızlandırmak için rasyonun net enerji ve kesif yem ağırlığı kademeli olarak artırılır. Rasyondaki kaba yem oranı besi sonuna doğru kuru madde bazında %25 seviyesine kadar düşürülebilir.

Günlük Canlı Ağırlık Artışı Hedefleri

Besi sığırı işletmelerinde hayvanların gelişim performansını izlemenin en temel yolu, belirli periyotlarla (örneğin 15 günde veya ayda bir) yapılacak canlı ağırlık tartımlarıdır. Günlük canlı ağırlık artışı (GCAA), iki tartım arasındaki canlı ağırlık farkının, bu iki tartım arasında geçen gün sayısına bölünmesiyle hesaplanır.

Formül:
Günlük Canlı Ağırlık Artışı (kg/gün) = [Son Tartım Ağırlığı (kg) − İlk Tartım Ağırlığı (kg)] ÷ İki Tartım Arasındaki Gün Sayısı

Hesaplama örneği: Bir besi işletmesinde 30 gün arayla yapılan tartımlarda, bir dananın ilk tartımdaki canlı ağırlığı 310 kg, 30 gün sonraki tartımdaki canlı ağırlığı ise 350 kg olarak kaydedilmiştir.

Fark = 350 kg − 310 kg = 40 kg
Günlük Canlı Ağırlık Artışı = 40 kg ÷ 30 gün = 1,33 kg/gün

Besi performansının verimli kabul edilebilmesi için günlük canlı ağırlık artışı hedefleri hayvanın yaşına, ırkına ve rasyon kalitesine göre günlük 1,0 kg ile 1,4 kg (veya üzerinde) arasında gerçekleşmelidir. Örneğin, 450-500 kg canlı ağırlığındaki bir besi sığırına günlük olarak sağlanan rasyonun metabolik enerji miktarı 22.000 kcal ve hazım olabilir protein miktarı 980 gram düzeyinde dengelenirse, bu hayvanın günde ortalama 1,00 kg (1000 gram) canlı ağırlık artışı göstermesi beklenir.

Kaba Yem-Kesif Yem Oranının Değişimi

Besi rasyonlarında kaba yem ve kesif yem dengesinin hayvanın ağırlığına ve besi evresine göre ayarlanması, işkembe sağlığını korurken maksimum et verimine ulaşmanın anahtarıdır.

Besi Dönemi / Canlı Ağırlık Grubu	Kuru Madde Bazında Kaba Yem Oranı	Kuru Madde Bazında Kesif Yem Oranı	Önerilen Protein Düzeyi
Geliştirme Başlangıcı (100-200 kg)	%50	%50	%14 - 15
Geliştirme Sonu (200-350 kg)	%30 - 35	%65 - 70	%14
Besi Bitirme Evresi (350-650 kg)	%25	%75	%12 - 13

Besi sığırları günlük olarak kuru madde bazında canlı ağırlıklarının ortalama %1,6 ile %3,0'ü arasında yem tüketirler. Genel bir kural olarak, besi sığırlarının günlük fiili tüketimlerinde canlı ağırlıklarının yaklaşık %2'si kadar kesif (konsantre) yem tükettikleri bilinmektedir.

Yalnızca kesif yem ve samana dayalı olarak yürütülen tek yönlü besleme modelleri, sığırlarda ciddi sindirim sistemi bozukluklarına, karaciğer apselerine ve tırnak yangılarına (laminitis) yol açtığı için son derece sorunludur. Rasyonda mutlaka kaliteli kaba yem (yonca, çayır otu, mısır silajı vb.) yer almalı ve lif yapısı korunmalıdır.

Yemden Yararlanma Oranı ve Maliyet

Yemden Yararlanma Değeri (YYD), besi sığırının vücudunda 1 kg canlı ağırlık artışı sağlayabilmesi için tüketmesi gereken yem kuru maddesi miktarıdır. Bu değer, besicilikte üretimin ekonomik verimliliğini gösteren en kritik performans parametresidir.

Formül:
Yemden Yararlanma Değeri = Günlük Tüketilen Yem Kuru Maddesi (kg) ÷ Günlük Canlı Ağırlık Artışı (kg)

Hesaplama örneği: Ortalama 300 kg canlı ağırlığındaki bir besi danasının, günlük olarak canlı ağırlığının %2,7'si oranında yem kuru maddesi tükettiği belirlenmiştir. Hayvanın yapılan tartımlarda günlük canlı ağırlık artışının ise 1,4 kg olduğu saptanmıştır.

Günlük Kuru Madde Tüketimi (KMT) = 300 kg × 0,027 = 8,1 kg kuru madde
Yemden Yararlanma Değeri = 8,1 kg (KMT) ÷ 1,4 kg (GCAA) = 5,79

Bu hesaplamaya göre, söz konusu besi hayvanı vücuduna 1 kg canlı ağırlık ekleyebilmek için 5,79 kg yem kuru maddesi tüketmiştir. İşletmelerde bu değerlerin periyodik olarak analiz edilmesi ve "hayvana 1 kg canlı ağırlık kazandırmanın yem maliyeti kaç TL?" sorusunun yanıtlanması finansal sürdürülebilirlik açısından hayati önem taşır. Hayvanın yaşı büyüdükçe ve yağ kütlesi arttıkça yemden yararlanma kabiliyeti azalır (YYD rakamı büyür) ve canlı ağırlık artışı sağlamak için gereken yem maliyeti tırmanır.

Asidoz Riski ve Alıştırma Dönemi

Besi sığırları hızlı canlı ağırlık artışı sağlamak amacıyla yüksek enerji yoğunluklu rasyonlarla beslendiklerinden, her zaman akut veya subklinik rumen asidozu (SARA) riskiyle karşı karşıyadırlar. Rasyondaki dane yemlerin ve tahıl kırmalarının kontrolsüzce artırılması işkembe asitliğini tırmandırarak laminitis (ayak hastalığı) ve rumen duvarı harabiyetine zemin hazırlar.

Asidoz riskini en az düzeye indirmek için şu besleme kuralları uygulanmalıdır:

Rasyondaki tahıllar ve kesif yemler çok ince un halinde öğütülmemeli, işkembede yavaş fermente olması için ezme veya kaba kırma formunda sunulmalıdır.
Kesif yem oranındaki artışlar ani yapılmamalı, günlük en fazla 0,25 kg artışla kademeli olarak zamana yayılmalıdır.
Eğer kesif yemler kaba yemden ayrı olarak veriliyorsa, bir hayvana tek bir öğünde verilen kesif yem miktarı kesinlikle 2,5 kg'ı aşmamalıdır. Günlük toplam kesif yem porsiyonu en az 3-4 öğüne bölünerek hayvanlara servis edilmelidir.
Yemlerin seçilmesini (yem ayırmayı) önlemek için kaba yemler 3-4 cm aralığında kıyılmalı ve kaba-kesif yemler yem karma vagonlarında (TMR) tamamen homojen bir şekilde karıştırılarak sunulmalıdır. Rasyon nem oranının %40-50 düzeyinde tutulması, yem ayırma davranışını engellemede en etkili yöntemdir.
İşkembe asitliğini tamponlamak amacıyla rasyon kuru maddesine sodyum bikarbonat (NaHCO₃) veya sodyum bikarbonat + magnezyum oksit (3:1 oranında) gibi kimyasal tampon maddeler %0,6-0,8 oranında dahil edilmelidir.
Yemleme her gün mutlaka aynı saatlerde gerçekleştirilmeli ve yemliklerde sürekli taze yem bulunması sağlanmalıdır.

Besi Sonu: Ne Zaman Kesime Verilir?

Besi sığırlarının hedef ağırlığa ulaştıklarında bekletilmeden kesime sevk edilmesi, işletme kârlılığı için kritik bir eşiktir. Besi süresi, hayvanın başlangıç yaşına, kondisyonuna ve ırkına göre planlanmalıdır.

Ergin yaşta besiye alınan sığırlarda besi süresi en fazla 100 gün ile sınırlandırılmalıdır. Bu süreden sonra hayvanın yapacağı tüm ağırlık artışı et değil tamamen yağ dokusu olacağından besicilik ekonomik olmaktan çıkar. Genç danalarda ise besi süresi uygulanan programa göre kısa dönemli (3-4 ay), orta dönemli (4-6 ay) veya uzun dönemli (6-12 ay) olarak tercih edilebilir.

Sığırlar etçi veya kombine ırk özelliklerine göre hedef karkas olgunluğuna eriştiklerinde (genellikle 550-650 kg canlı ağırlık civarında) derhal kesime gönderilmelidir. Bu ağırlıktan sonra hayvanın günlük canlı ağırlık artışı yavaşlarken yem tüketimi katlanarak artar ve yemden yararlanma oranı hızla bozularak işletmeye zarar yazmaya başlar.

Besi Kârlılığını Belirleyen Değişkenler

Besi sığırcılığında kârlılık rasyonel bir bütçe yönetimi ve doğru maliyet analizleriyle sağlanır. Besicilikte toplam üretim giderlerinin ortalama dağılımı şu şekildedir:

Besilik materyal (dana) alım gideri: %55 - 60
Yem giderleri: %25 - 35
Diğer işletme giderleri (veteriner/sağlık, elektrik, işçilik vb.): %10 - 15

Kârlılığın en büyük belirleyicisi besilik hayvanın satın alma fiyatı ile rasyon maliyetleridir. Kârlılığı artırmak amacıyla yetiştiriciler, çevre koşullarını optimize eden serbest veya açık sistemli barınakları tercih ederek hayvanların stresini ve hastalık masraflarını azaltmalıdırlar. Gruplandırmada hayvanların yaş, cinsiyet ve ağırlık yönünden birbirine yakın tutulması yemlik rekabetini asgariye indirir. İşletmenin coğrafi imkanları elveriyorsa, besiye bahar döneminde başlanarak meralardan ve yeşil kaba yem kaynaklarından maksimum düzeyde faydalanılması, besicilikte yem faturasını düşürmenin en etkili ve doğal yoludur.

Bu Konudaki Diğer Rehberler

Sıkça Sorulan Sorular

Besi süresi kaç ay sürer?

Besi süresi hayvanın yaşına ve uygulanan besi yöntemine göre değişir. Ergin yaşta besiye alınan sığırlarda besi süresi en fazla 100 gün (yaklaşık 3 ay) olmalıdır. Genç danalarda ise besi süresi kısa (3-4 ay), orta (4-6 ay) veya uzun dönemli (6-12 ay) olarak planlanıp uygulanabilir.

Günde kaç kilo canlı ağırlık artışı normaldir?

Besi sığırlarında iyi dengelenmiş rasyonlar ve yüksek genetik kapasiteyle günde ortalama 1,0 kg ile 1,4 kg (1000 - 1400 gram) arasındaki canlı ağırlık artışları normal ve başarılı kabul edilir. Hayvanın yaşı, ırkı ve bakım koşulları bu artış hızını doğrudan etkiler.

Besi rasyonunda kesif yem oranı ne olmalı?

Besi rasyonlarında kesif yem oranı hayvanın gelişim dönemine göre değişir. Besi geliştirme dönemi başlangıcında kaba/kesif yem oranı kuru madde esasına göre %50 kaba yem, %50 kesif yem şeklinde dengelenirken, besi bitirme döneminde kesif yem oranı kademeli olarak %75 seviyesine kadar artırılabilir.

Besi hayvanı kaç kiloda kesime verilir?

Genç besi sığırları, genetik kapasitelerine ve ırk özelliklerine göre besi sonu canlı ağırlığı olarak genellikle 550 kg ile 650 kg aralığına ulaştıklarında kesime sevk edilirler. Hayvan bu ağırlıktan sonra bekletilirse yem tüketimi sadece yağlanmaya gideceğinden besisi ekonomik olmaktan çıkar.

Besi kârlılığı nasıl hesaplanır?

Besi kârlılığı; besi sonunda elde edilen karkas et satış gelirleri ile buzağı/dana satın alma maliyeti, toplam tüketilen yem giderleri, veteriner/sağlık harcamaları, işçilik, elektrik, su ve diğer genel işletme giderleri arasındaki fark hesaplanarak bulunur.