Yem Maliyetini Düşürmenin Yolları: Kaba Yem ve Fire Kontrolü

Büyükbaş hayvancılık işletmelerinde kârlılık, verimlilik ve sürdürülebilirlik hedeflenirken, süt ve et üreticilerinin karşılaştığı en büyük finansal yük yem giderleridir. Hayvansal üretim faaliyetlerinde, pazar koşullarında çiğ süt ve karkas et fiyatları genellikle serbest piyasa tarafından belirlendiğinden, üreticilerin kârlılıklarını korumak için kontrol altında tutabilecekleri tek değişken litre veya kilogram başına üretim maliyetleridir. Bu maliyet kalemleri arasında ise yem, işletmelerin en büyük ve en önemli harcama grubunu oluşturmaktadır. Dolayısıyla, rasyon bütçelerini düşürmek ve yem kaynaklarını optimize etmek, hayvancılıkta maliyet kontrolünün temelini oluşturur.

Yem Giderinin İşletme Maliyetindeki Payı

Büyükbaş hayvancılık işletmelerinde yem giderleri, toplam işletme maliyetlerinin yaklaşık %60-70'ini, bazı rasyon tiplerinde ise %70'ini oluşturmaktadır. Bu oran, yemin işletme kârlılığı üzerindeki belirleyici rolünü açıkça ortaya koymaktadır. Eğer yem giderlerinin toplam giderler içerisindeki payı %75'in üzerine çıkıyorsa, bu durum ya rasyon maliyetlerinin çok yüksek olduğunu ya da hayvan başına süt veriminin düşük seyrettiğini gösteren bir alarm sinyalidir.

Yeni başlayan sığırcılık girişimlerinde yapılan en yaygın yönetimsel hatalardan biri, kaba yem planlaması yapmadan hayvan satın almaktır. Kaba yem altyapısı kurulmadan girilen hayvancılık faaliyetlerinde yem maliyetleri kontrol dışına çıkmakta ve işletmeler piyasadan hazır kaba yem almaya mahkûm olmaktadır. Bir diğer kritik hata ise kuru dönem etkisini mali hesaplara dahil etmemektir. Kuru dönemdeki inekler sağılmadıkları halde yem tüketmeye ve maliyet oluşturmaya devam ederler; bu sürecin bütçelenmemesi, işletme kârının %20-25 oranında fazla tahmin edilmesine ve ciddi nakit akışı krizlerine yol açar. Bu nedenle, sürü büyüklüğüne göre yıllık kaba ve kesif yemleme planlaması önceden yapılmalı, eksik kalan kısımların tedarik takvimi mevsimsel dalgalanmalar göz önüne alınarak hazırlanmalıdır.

Kendi Kaba Yeminizi Üretmek

Sığırların sindirim kanalı anatomisi ve işkembe (rumen) fizyolojisi tamamen lifli yemlerin sindirilmesi üzerine kurulmuştur. Sığırcılıkta yüksek kaliteli kaba yemin yerini doldurabilecek başka hiçbir yem hammaddesi mevcut değildir. Ruminant rasyonlarında kaba yemler, kesif yemlere kıyasla birim bazda her zaman en ucuz ve en ekonomik besin kaynağıdır. Bu doğrultuda, kaba yemlerin rasyonda mümkün olan en üst düzeyde kullanılması, rasyon maliyetini aşağıya çekmenin en temel kuralıdır.

İşletmenin kendi arazilerinde silajlık mısır, yonca ve fiğ gibi kaba yemleri üretmesi, bu kaba yemleri dışarıdan hazır satın almaya göre maliyeti belirgin şekilde düşürür. Kendi kaba yemini üreten işletmeler, piyasadan hazır yem alanlara kıyasla kaba yem maliyetlerini en az %30-40 oranında azaltabilmektedir. Üstelik, kendi yem bitkisini eken üreticiler, devlet tarafından sağlanan yem bitkisi desteklemeleri kapsamında dekar başına ek maddi destek de alırlar.

Kaba yemin kaliteli ve ucuz bir şekilde üretilebilmesi için coğrafi faktörler de göz önünde bulundurulmalıdır; yağışı veya suyu bol olan ancak aşırı sıcaklık stresi yaratmayan bölgeler yem üretimi için en ideal alanlardır. Damızlık sığırcılıkta verimli bir ömür süresinin ve yüksek laktasyon performansının güvence altına alınması, işletmenin kaliteli kaba yem üretim kapasitesine doğrudan bağlıdır.

Yem Bitkisi Ekim Nöbetine Girmek

Büyükbaş hayvancılıkta sürdürülebilir kârlılık; ancak hayvan, yem bitkisi ve toprak döngüsünün doğru kurulmasıyla mümkündür. Toprağın, suyun ve havanın bitki yapısı üzerindeki etkisi büyüktür; bu döngüyü koruyarak yüksek verimli yem bitkileri elde etmek ekim nöbeti (münavebe) uygulamalarından geçer.

İşletmeler, bulundukları bölgenin toprak yapısına ve iklimsel koşullarına en uygun olan çayır otu, yonca, fiğ, korunga, sorgum sudan otu melezi ve lenox gibi yem bitkilerini ekim nöbetine dahil etmelidir. Ekim nöbeti sayesinde toprak yorulmaz, bitki besin maddelerinden maksimum düzeyde faydalanılır ve dekar başına ot verimi tırmanışa geçer.

Ekim nöbetinde sulu tarım imkanları olan araziler için mısır üretimi son derece elverişlidir. Mısır bitkisi, daneleri süt-ölüm dönemine eriştiğinde hasat edilirse, bir dönüm tarladan yaklaşık 6 ila 9 ton yeşil hasıl elde edilebilir. Bu yeşil hasılın silaj yapılarak depolanması, işletmeye yıl boyunca kesintisiz, lezzetli ve yüksek enerjili bir kaba yem zinciri sağlar. Doğru bir ekim nöbeti planlaması, suni gübre kullanımını azaltarak ve toprak verimliliğini koruyarak yem bitkisi üretim maliyetlerini en az seviyeye indirir.

Küspe ve Yan Ürünlerin Değerlendirilmesi

Sığır rasyonları temel olarak kaba yemler, enerji yemleri, protein yemleri ve vitamin-mineral katkılarından oluşur. Yoğun yemlerin fiyatı kaba yemlere göre yüksek olduğundan, rasyonda yoğun yem miktarı arttıkça besleme maliyetleri de doğrusal olarak yükselir. Bu yüksek maliyetli kesif yem bütçesini dengelemenin yollarından biri, gıda sanayii çıktısı olan küspe ve yan ürünlerin rasyona dahil edilmesidir.

Karma yemlerin (kesif yemlerin) protein bacağını oluştururken pamuk tohumu küspesi (PTK), ayçiçeği küspesi, soya, susam, haşhaş ve aspir küspesi gibi yağlı tohum küspeleri kullanılabilir. Yapılan maliyet karşılaştırmalarında, protein birim fiyatı bakımından en düşük maliyetle protein sağlayan hammaddenin ayçiçeği küspesi olduğu saptanmıştır. Enerji açığını kapatmak için ise mısır, arpa, buğday, yulaf ve çavdar gibi dane yemlerin yanı sıra buğday kepeği, melas ve pancar posası gibi sanayi yan ürünlerinden yararlanılır. Bu enerji kaynakları arasında birim enerji maliyeti en ucuz olan dane yem ise arpadır.

Ancak bu yan ürünlerin rasyona dahil edilmesinde sığır fizyolojisinin sınırlarına dikkat edilmelidir:

Kendi Karma Yemini Yapmak: Kazanç ve Risk

İşletmelerde ticari fabrika yemlerine olan bağımlılığı azaltmak ve kesif yem bütçesini düşürmek amacıyla kendi karma yemini yapmak oldukça kazançlı bir yöntemdir. Üreticiler; arpa, mısır, buğday, bakla ve yulaf gibi kendi ürettikleri dane yemleri, piyasadan daha uygun fiyata satın alacakları ayçiçeği küspesi, pamuk tohumu küspesi, soya ve vitamin-mineral premiksleri ile karıştırarak kendi kesif yemlerini hazırlayabilirler. Bu yöntem, fabrika yemlerine kıyasla kesif yem maliyetini en az %20-30 oranında azaltmaktadır.

Kendi yemini yapmanın işletmeye kazandırdığı avantajlar şunlardır:

Fabrika yeminin nakliye, paketleme ve kâr marjı yükü ortadan kalkar.
Rasyon, işletmenin kendi kaba yem kalitesine ve süt verim düzeyine göre ayarlanabilir.
Hammadde fiyatlarının düştüğü dönemlerde stok yapıp maliyet sabitlenebilir.
Karışıma giren hammaddeler bilindiği için kalite ve tazelik denetlenebilir.
Kendi ürettiği daneyi (arpa, mısır) doğrudan rasyona katan işletme aracı maliyetinden kurtulur.

Karşılaşılabilecek Riskler: Kendi yemini hazırlarken rasyon dengesinin hassas yapılması şarttır. Hububat, unlu, şekerli ve karma yemler sığırlara aniden ve alışılmadık yüksek miktarlarda verilmemelidir; aksi takdirde işkembede şişlik (asidoz), hazımsızlık, süt veriminde ve sütün yağ oranında ani düşüşler şekillenir. Ayrıca, tahıllar rasyona dahil edilirken çok ince un halinde öğütülmemeli, ezme veya kaba kırma olarak sunulmalıdır. Süt yemlerinde buğday oranı %30-35'in üzerine çıkarılmamalıdır. Buzağı besleyen işletmelerde ise buzağı maması fiyatları yakından analiz edilmeli; 1 kg kaliteli buzağı mamasının fiyatının en fazla 8-10 litre süt fiyatını aşmamasına dikkat edilmelidir.

Depolama ve Fire Kayıplarını Azaltmak

Yemlerin tarladan hasat edilmesinden hayvana sunulmasına kadar geçen süreçte depolama, taşıma, dökülme ve yemlik tasarımı kaynaklı yem firesi (kayıpları) işletmelerde tipik olarak %3-8 arasındadır. Kaba yemlerin üstü açık alanlarda, doğrudan yağışa ve güneşe maruz bırakılacak şekilde saklanması durumunda bu fire kayıpları çok daha yüksek oranlara ulaşarak yem faturasını büyütür. Doğru tasarlanmış dökülmeyen yemlikler, yem firesini azaltmada en etkili fiziksel önlemdir.

Depolama kalitesini artırmak ve bozulmaları önlemek için şu tedbirler alınmalıdır:

Ucuz Yemin Pahalıya Mal Olduğu Durumlar

Yem maliyetlerini düşürmek hedeflenirken, sadece fiyata odaklanarak kalitesiz veya bozuk yem hammaddelerinin satın alınması, işletmeyi çok daha büyük veteriner hekimlik ve tedavi masraflarıyla karşı karşıya bırakan en tehlikeli tuzaktır. Damızlık sığırcılık uzun soluklu (en az 7 yıllık) bir yatırım koludur; bu nedenle kısa günün kârı veya anlık hammadde fiyat düşüşleri uğruna rasyonlar sık sık değiştirilmemelidir. Başarılı ve dengeli giden rasyon formüllerinde istikrar korunmalıdır.

"Ucuz" görünen ama işletmeyi büyük finansal zarara sokan durumlar şunlardır:

Küflü, ıslanmış veya bozulmuş kaba yemi fiyatı düşük olduğu için almak.
Besin değeri belirsiz, analizsiz yan ürünlerle rasyonun dengesini bozmak.
Yalnızca saman ve kesif yeme dayalı, lif yapısı zayıf rasyon kurmak.
Yem deposunda fire, kemirgen ve nem kaybını hesaba katmamak.
Mineral-vitamin takviyesinden kısarak verim ve döl kaybı yaşamak.
İçme suyu kalitesini denetlemeyip tüm rasyonun verimini düşürmek.

Bu gizli risklerin önüne geçmek amacıyla, işletmede kullanılan tüm kaba yemler ve içme suları en az yılda bir kez yetkili laboratuvarlarda kimyasal ve biyolojik maddeler yönünden analiz ettirilerek kontrol altında tutulmalıdır.

Bu Konudaki Diğer Rehberler

Sıkça Sorulan Sorular

Yem gideri toplam maliyetin yüzde kaçı?

Büyükbaş hayvancılık işletmelerinde yem giderleri, toplam işletme giderlerinin ortalama %60-70'ini, besleme ve rasyon yapısına göre ise %70'ini oluşturmaktadır. Bu oranın %75'in üzerine çıkması işletmede rasyon maliyetlerinin aşırı yüksek veya hayvan başına verimliliğin düşük olduğunu gösterir.

Kaba yemi kendin üretmek ne kazandırır?

İşletmenin kendi silajlık mısır, yonca ve fiğ gibi kaba yemlerini kendi arazilerinde üretmesi, kaba yem tedarik maliyetlerini piyasadan hazır almaya göre en az %30-40 oranında düşürür. Ayrıca üreticiler bu yem bitkileri üretimi için devletten dekar bazında yem bitkisi desteklemesi alırlar.

Küspe kullanmak maliyeti düşürür mü?

Evet, ayçiçeği küspesi, pamuk tohumu küspesi gibi yağlı tohum küspeleri ile pancar posası ve kepek gibi sanayi yan ürünlerinin rasyona dahil edilmesi, pahalı kesif yem maliyetlerini düşürür. Protein birim maliyeti açısından en ucuz protein kaynağı ayçiçeği küspesidir.

Kendi yemini yapmak kârlı mı?

Evet, kendi dane yemlerini (arpa, mısır, yulaf vb.) üreten veya uygun fiyata alan işletmelerin, küspe ve premiks takviyeleriyle kendi kesif yemlerini hazırlaması, hazır fabrika yemlerine kıyasla maliyetleri %20-30 oranında azaltarak kârlılığı kalıcı olarak artırır.

Yem fiyatı artınca rasyon nasıl değiştirilir?

Yem fiyatları arttığında kısa vadeli kâr uğruna rasyonda sık sık değişiklik yapmaktan kaçınılmalıdır. Rasyon kuru maddesindeki kaliteli kaba yem oranı en az %60 düzeyinde tutularak, enerjice ucuz olan arpa gibi dane yemler ile protein maliyeti düşük ayçiçeği küspesi gibi yan ürünler rasyona dengeli bir şekilde dahil edilmelidir.