Zeytin Nasıl Çoğaltılır? Çelik, Aşı ve Anaç

Zeytin, tohumla da çoğalabilir, ama tohumdan çıkan ağaçlar ana ağacın özelliklerini taşımaz. Bu yüzden ticari zeytin fidanları çelikle veya aşıyla üretilir. Bu yazıda zeytinin nasıl çoğaltıldığını, çelik, aşı ve anaç konularını anlatıyoruz.

Zeytinde Çoğaltma Yolları

• Yeşil çelikle çoğaltma: Günümüzde ticari fidan üretiminde en yaygın yöntemdir.
• Aşıyla çoğaltma: Bir anaç üzerine istenen çeşidin aşılanmasıdır.
• Tohumla çoğaltma: Anaç elde etmek veya ıslah çalışmaları için kullanılır.
• Dip sürgünü ve ur (yumru) ile çoğaltma: Geleneksel yöntemlerdir.
• Doku kültürü: Laboratuvar ortamında çok sayıda fidan üretimi için kullanılır.

Tohumla Çoğaltmanın Sınırları

Zeytin tohumundan çıkan bitkiler, ana ağacın aynısı olmaz; meyve iriliği, yağ oranı ve verim bakımından farklılık gösterir. Ayrıca tohumdan yetişen ağaçlar meyveye çok geç yatar. Bu yüzden tohumla çoğaltma, doğrudan bahçe kurmak için değil, aşı için anaç elde etmek veya yeni çeşit geliştirmek için kullanılır. Doğada ve eski bahçelerde görülen yabani zeytin (delice) de tohumdan gelişmiş zeytinlerdir.

Yeşil Çelikle Çoğaltma

Yeşil çelikle çoğaltma, sisleme sistemi olan seralarda yapılır:

• Sağlıklı ve verimli ana ağaçlardan, o yılın yarı odunlaşmış sürgünlerinden çelikler alınır.
• Çelikler genellikle 10-15 cm uzunlukta hazırlanır, üstte birkaç yaprak bırakılır.
• Çeliklerin dibi köklendirme hormonuna batırılır.
• Çelikler perlit veya benzeri bir ortama dikilir.
• Sisleme sistemiyle ortamın nemi yüksek tutulur ve tabandan ısıtma yapılır.
• Köklenen çelikler saksılara alınır ve birkaç ay ile bir yıl içinde dikime hazır fidan hâline getirilir.

Bu yöntem, ana ağacın aynısı olan, kendi kökü üzerinde gelişen fidanlar elde edilmesini sağlar.

Aşıyla Çoğaltma

Aşıda, bir anaç üzerine istenen çeşide ait bir göz veya kalem yerleştirilir. Zeytinde yaygın aşı yöntemleri kabuk altı aşısı, yarma aşı ve göz aşısıdır. Aşı genellikle ilkbaharda, ağaçların özsu yürüdüğü ve kabuğun kolayca kalktığı dönemde yapılır. Aşının tutması için aşı yerinin temiz, kesiklerin düzgün ve aşı bağının sıkı olması gerekir.

Anaç Seçimi

Aşıyla üretilen fidanlarda anaç, ağacın kök sistemini oluşturur. Zeytinde anaç olarak genellikle tohumdan yetiştirilmiş zeytin çöğürleri veya yabani zeytinler kullanılır. Anacın toprağa uyumu, kuraklığa ve bazı toprak hastalıklarına dayanıklılığı önemlidir. Çelikle üretilen fidanlarda ise ağaç kendi kökü üzerinde gelişir; bu durumda ayrı bir anaç yoktur.

Yabani Zeytinlerin Aşılanması

Türkiye'nin pek çok bölgesinde dağlık alanlarda ve makiliklerde yabani zeytinler (delice) bulunur. Bu yabani zeytinlerin aşılanarak kültür zeytinine dönüştürülmesi, uzun yıllardır uygulanan bir yöntemdir. Yabani zeytin, güçlü kök sistemi sayesinde aşıdan sonra hızla gelişir ve kısa sürede ürün vermeye başlar. Bu tür çalışmalar için bölgedeki orman ve tarım teşkilatlarının mevzuatı dikkate alınmalıdır.

Çeşit Değiştirme (Üst Aşı)

Mevcut bir zeytin bahçesinde çeşit değiştirmek isteyen üretici, ağaçları sökmek yerine üst aşı yapabilir. Bu yöntemde ağacın ana dalları kesilir ve dalların üzerine yeni çeşit aşılanır. Ağaç, güçlü kök sistemi sayesinde aşıdan sonra hızla gelişir ve birkaç yıl içinde yeni çeşit ürün vermeye başlar. Bu işlem, verimsiz veya pazarı olmayan çeşitlerin değiştirilmesinde kullanılır.

Çoğaltmada Dikkat Edilecekler

• Çelik ve aşı kalemi, sağlıklı, verimli ve çeşidi belli ağaçlardan alınmalıdır.
• Dal kanseri gibi hastalıklar taşıyan ağaçlardan çoğaltma materyali alınmamalıdır.
• Aletler temiz ve keskin olmalı, kesiklerden hastalık bulaşmasına karşı dikkat edilmelidir.
• Ticari fidan üretimi için fidanlık izni ve sertifikasyon gereklidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Zeytin nasıl çoğaltılır?

Ticari olarak yeşil çelikle veya aşıyla çoğaltılır. Tohumla çoğaltma anaç elde etmek için kullanılır.

Zeytin çelikle köklenir mi?

Evet. Yarı odunlaşmış sürgünlerden alınan çelikler, sisleme ve tabandan ısıtma yapılan seralarda köklendirilir.

Zeytin aşısı ne zaman yapılır?

Genellikle ilkbaharda, özsu yürüdüğü ve kabuğun kolayca kalktığı dönemde yapılır.

Delice zeytin aşılanır mı?

Evet. Yabani zeytin aşılanarak kültür zeytinine dönüştürülebilir; ilgili mevzuat dikkate alınmalıdır.

Zeytinde çeşit değiştirilebilir mi?

Evet. Ağaçların dallarına üst aşı yapılarak çeşit değiştirilebilir.