Nohut Hasadı: Zamanı, Nem Oranı ve Hasat Kaybı

Hasat Olgunluğu Nasıl Anlaşılır?

Nohut yetiştiriciliğinde ekim tarihi ve iklim durumuna göre değişiklik gösterse de, bitkinin olgunlaşma ve vejetasyon süresi ilkbahar ekimlerinde genellikle 90 ile 120 gün arasında değişmektedir. Sonbaharda veya kış aylarında yapılan kışlık ekimlerde ise bu olgunlaşma süresi 160 ile 180 gün civarına kadar uzayabilmektedir. Nohut bitkisinin hasat zamanının yaklaştığını gösteren fizyolojik ve morfolojik belirtiler şunlardır:

• Yapraklar ve baklalar yeşil rengini tamamen kaybederek sararır veya kırmızımsı kahverengi bir renge bürünür.
• Tohumlar parmakla yoklandığında tamamen sertleşmiş durumdadır.
• Baklalar sallandığında içindeki taneler belirgin bir takırdama sesi çıkarır.
• Bitkinin ana gövdesi kuruyarak hasat için ideal nem seviyesine ulaşır.

Tohumların olgunlaştığını anlamak için pratik olarak tohum elle yoklanır. Elle yoklanan tohum sertleşmişse, bakla içinde sallandığında takırdama sesi çıkarıyorsa ve bitkinin gövdesi ile baklalar açık kahverengiye bürünmüşse hasat zamanının geldiği kesinleşir. Bu olgunluk döneminde tohumdaki nem oranı genellikle yüzde 15 civarında seyreder. Bitkinin tane dökme problemi diğer bazı baklagillere kıyasla daha az veya önemsiz düzeyde olduğu için tarlada olgunlaşan nohutların hasadında kısa süreli gecikmeler büyük bir kayıp yaratmasa da, ideal zamanı kaçırmamak tane kalitesi açısından son derece önemlidir.

Dane Neminin Hasat Kararındaki Yeri

Hasat kararında danenin içerdiği nem miktarı en belirleyici parametrelerin başında gelir. Nohut hasadı için en uygun ve ideal dane nem düzeyi yüzde 15 ile 18 arasındadır. Bazı kaynaklarda ise en uygun hasat neminin yüzde 12 ile 14 arasında olması gerektiği bildirilmektedir. Bu nem aralığı, makineli hasat yaparken danelerin mekanik olarak zarar görmesini, ezilmesini veya kırılmasını engelleyen en güvenli seviyedir.

Hasat edilen ürünün normal şartlar altında depolarda bozulmadan, küflenmeden ve kızışma yapmadan saklanabilmesi için danedeki nem oranının en fazla yüzde 13 ile 14 seviyesinde olması gerekir. Danedeki nem oranı yüzde 13,5 değerinin üzerindeyse bu ürün doğrudan satışa gönderilemez ve depolarda bekletilmesi gerekir. Nem oranının yüzde 13,5 veya yüzde 13-14 seviyesinin altına inmesi durumunda nohutlar depolamaya ve satışa hazır hale gelir. Bu nem eşiklerinin üzerindeki depolamalar nohut tanelerinde bozulmalara yol açarken, bu değerin altındaki düşük nem oranları ise nohudun güvenli depolama süresini önemli ölçüde uzatmaktadır.

Erken Hasadın Riskleri

Nohut tarımında aceleci davranarak tam olgunlaşma gerçekleşmeden hasada başlamak ciddi riskleri beraberinde getirir. Erken dönemde, yani dane nemi henüz yüksek ve bitki yeşilken yapılan hasat uygulamalarında biçme bıçakları büyük sorunlar yaşar. Olgunluk zamanından önce yapılan hasat durumunda kesilen nohut bitkileri biçerdöver veya hasat makinesinin tablasına tam olarak taşınamaz. Kesilen yaş bitkiler tabla üzerinde yığılarak bıçaklar tarafından birkaç kez üst üste kesilir ve bitkiye ait yeşil dal parçaları biçim düzeninin üzerinden doğrudan tarlaya dökülür.

Bu durum, tarlada kalıcı hasat kayıplarına yol açar. Ayrıca erken hasat edilen tanelerin olgunlaşma süreci kesintiye uğradığı için cılız, buruşuk ve kalitesiz daneler elde edilir. Yüksek nem içeren bu yeşil daneler hasat sonrası kurutulmadığı takdirde depolarda çok kısa sürede kızışma yapar, küflenir ve tanelerin çimlenme gücü ile ticari değeri tamamen yok olur. Dolayısıyla, erken hasat hem tarladaki fiziksel dane kaybını artırmakta hem de depolama güvenliğini ciddi şekilde tehlikeye atmaktadır.

Geç Hasadın Riskleri: Dane Dökülmesi ve Çatlama

Hasadın normal süresinden daha geç yapılması da nohut tarımında tane kayıplarını artıran en büyük hatalardan biridir. Uşak Merkez ve Ulubey ilçelerinde yürütülen bilimsel araştırmalara göre, hasadın geciktirilmesi durumunda tane kaybı oranları sırasıyla yüzde 12,57 ve yüzde 13,42 seviyelerine kadar yükselmektedir. Ürünün tarlada gereğinden fazla kalması durumunda danelerdeki nem oranı kritik sınırların altına iner. Aşırı kuruyan baklalar en ufak bir rüzgar, el teması veya makine sarsıntısında çatlama eğilimi gösterir ve daneler toprağa dökülür.

Özellikle sıcak ve kurak geçen hasat dönemlerinde baklalarda dikey çatlamalar meydana gelerek kendiliğinden dökülmeler hızlanır. Geç hasat esnasında hasat makinesinin dolabı, bıçakları ve hatta makine üzerindeki işçinin bitkiyi tırmıklaması gibi mekanik sarsıntılar, aşırı kurumuş dallardaki baklaların kolayca kırılarak tek tek tarlaya dökülmesine yol açar. Bu dökülmeler doğrudan dekara verimi ve üreticinin gelirini baltalar.

Makineli Hasatta Bitki Boyu Sorunu

Makineli hasadın önündeki en büyük fiziki engellerden biri, ülkemizde yaygın olarak yetiştirilen nohut çeşitlerinin morfolojik yapılarıdır. Geleneksel nohut çeşitlerinin bitki boyunun 20-25 santimetre gibi oldukça kısa seviyelerde kalması, dallanma ve ilk bakla oluşumunun toprağa çok yakın noktalardan başlaması makineli hasadı son derece zorlaştırır ve dane kayıplarını doğrudan artırır. Tufanbeyli yöresindeki ekim alanlarında yapılan ölçümlerde metrekaredeki ortalama bitki yüksekliğinin 35,0 ila 38,7 santimetre arasında (ortalama 36,3 cm) değiştiği tespit edilmiştir.

Bu kısa boy yapısı nedeniyle hasat makinesinin biçme tablası tarla yüzeyinde toprağa sürünerek çalışmak zorundadır. Tarla yüzeyinin düzgün hazırlanmadığı, kesekli veya engebeli olduğu durumlarda makine toprağa saplanır veya bıçaklar nohut bitkisinin bakla altı kısımlarını kesemeyerek bitkiyi yatırır. Bu durum Uşak yöresinde yüzde 10,78 ila yüzde 11,20 arasında değişen ek dane kayıplarına neden olmuştur. Makineli hasada uygun, dik gelişme kabiliyetine sahip ve bitki boyu 37-52 santimetre arasında değişen "Hisar-08" gibi yeni ıslah edilmiş dik çeşitlerin kullanımı, makineli hasatta dane kaybını önlemek için en rasyonel çözümdür.

Biçerdöver Ayarları: Tabla Yüksekliği, Batör Devri, Elek

Nohut hasadında standart bir hububat biçerdöverinin doğrudan tarlaya sokulması tanelerde yüksek oranda kırılma ve zedelenmeye yol açar. Bu nedenle biçerdöver üzerinde bazı hassas mekanik ayarların yapılması zorunludur. İlk olarak biçerdöverin boğaz kısmı makineden ayrılır ve iç kısımdaki kontrabatör sistemi nohuda göre modifiye edilir. Standart arpa ve buğday hasadında kullanılan dar aralıklı kontrabatör telleri, nohut tanelerini kırıp ezeceği için sökülür.

Nohut için tel aralıklarının geniş olması gerekir; bu amaçla mevcut kontrabatörün aralarından birer tel atlanarak sökülür ve tel aralıkları iki katına çıkarılarak genişletilir. Bu işlem nohudun kırılmasını engellemek için hayati önem taşır. Ayrıca biçerdövere özel elevatör kapakları takılır. Bu kapaklar tarladan pislikle gelen daneyi kontrabatörün üzerine geri fırlatır. Böylece elek sisteminin arasına kaçabilecek küçük nohutlar, ufak taşlar, yabancı ot tohumları ve pislikler elenerek doğrudan yere dökülür; depoya sadece temiz ve hasarsız dane taşınması sağlanarak ürün kalitesi korunur. Biçerdöverin ilerleme hızı ise ortalama 2 km/s gibi düşük ve kontrollü bir seviyede tutulmalıdır.

Sökerek Hasat Hangi Durumda Tercih Edilir?

Makineli tarımın teknik olarak uygulanamadığı zorlu koşullarda geleneksel sökerek hasat yöntemi zorunlu bir tercih haline gelmektedir. Özellikle engebeli, taşlı, engebeli yer şekillerine sahip, tarlaların küçük parçalar halinde ve dağınık olduğu kırsal alanlarda makineli hasat gerçekleştirilemez. Bu duruma ek olarak, ekilen nohut çeşidinin bitki boyunun aşırı kısa kalması veya gelişimini tamamlayamaması durumunda da makineler biçim yapamadığı için sökerek hasat tek seçenek haline gelir.

Sökerek hasatta işçiler tarlada eğilerek çalışırlar; bir elleriyle nohut bitkisini kök boğazına yakın noktadan kavrayıp topraktan sökerek diğer ellerinde biriktirirler. Toplanan bu küçük bitki demetlerine "elçim" adı verilir. Birkaç elçimin bir araya getirilip nohut kökleri yukarı gelecek şekilde tarlaya bırakılmasıyla "deste" oluşturulur. Toplanan bu desteler daha sonra tarlanın belli noktalarında "yığın" haline getirilir. Sökerek hasat oldukça zahmetli olup çalışanlarda şiddetli bel, bacak ve ayak ağrılarına yol açar, iş gücü maliyetini yükseltir ve işçi bulma zorlukları nedeniyle hasadın gecikmesine sebep olur.

Hasat Sonrası Kurutma ve Temizleme

Tarladan hasat edilerek yığınlar halinde toplanan nohut bitkileri, harmanlama öncesinde tarlada güneş altında bir süre kurumaya bırakılır. Kuruyan bitkiler sap döver harman makineleri veya özel baklagil harman makineleri vasıtasıyla harmanlanarak daneler sap ve samanından ayrılır. Harmanlama sonrasında danenin nem oranı hassasiyetle ölçülmelidir. Depolama güvenliği açısından tohum neminin yüzde 13 ile 14 altında olması şarttır. Eğer hasat edilen nohutta nem oranı yüzde 13,5'in üzerindeyse, ürün direkt satışa sunulamaz.

Özellikle bir sonraki sezon için tohumluk olarak ayrılacak nohutların hasat sonrasında en az 7 ile 8 gün boyunca güneş altında serilerek iyice kurutulması gerekir. Bu kurutma işlemi, tohum üzerinde bulunabilecek nohut antraknozu gibi tehlikeli fungal hastalık sporlarının deaktive edilmesini sağlar ve tohum kaynaklı bulaşmaları büyük oranda önler. İyice kurutulan temiz tohumluklar nem almayan, serin ve havadar özel depolarda muhafaza edilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Nohut hangi nemde hasat edilir?

Nohut hasadı için en uygun ve ideal dane nem oranı yüzde 15 ile 18 arasındadır. Biçerdöver veya özel hasat makineleriyle yapılan makineli hasatlarda, danelerin kırılmasını, zedelenmesini ve mekanik zarar görmesini engellemek için nemin bu aralıkta olması hayati önem taşır.

Nohut biçerdöverle hasat edilir mi?

Evet, nohut uygun mekanik ayarlar yapıldığı takdirde biçerdöverle başarıyla hasat edilebilir. Ancak bunun için biçerdöver boğazının ayrılması, batör-kontrabatör tel aralıklarının genişletilmesi, elevatör kapaklarının takılması ve tarlada Hisar-08 gibi dik gelişen yüksek boylu çeşitlerin ekilmiş olması gereklidir.

Nohutta hasat kaybı nasıl azaltılır?

Nohutta hasat kaybını azaltmak için hasat zamanı geciktirilmemeli, yabani otlarla etkin mücadele edilmeli ve tohum ekimi mibzerle sıraya yapılmalıdır. Ayrıca dik gelişen Hisar-08 gibi boylu çeşitler tercih edilmeli ve tarla yüzeyi ekim esnasında pürüzsüz ve düzgün şekilde hazırlanmalıdır.

Nohut ne zaman sararır?

Nohut bitkisi ekim zamanına bağlı olarak ilkbahar ekimlerinde ekimden 90 ila 120 gün sonra olgunlaşma aşamasına geldiğinde sararır. Kışlık ekim yapılan ılıman bölgelerde ise bitkinin vejetasyon süresi uzadığı için sararma ve fizyolojik olgunluk süresi 160 ila 180 günü bulabilmektedir.

Nohut hasadı hangi saatte yapılmalı?

Kaynaklarda nohut hasadının yapılması gereken en ideal saat dilimine dair kesin ve spesifik bir saat önerisi yer almamaktadır. Bununla birlikte, Tufanbeyli gibi el ile hasadın yapıldığı bölgelerde iş sahiplerinin yolum işçilerini sabah saatlerinde traktörlerle tarlaya taşıyarak gün boyu açık havada çalıştırdıkları bilinmektedir. Hasat sırasında aşırı sıcaklık ve güneşin etkilerini en aza indirmek için işçilerin başlarını kapattığı gözlemlenmiştir.