Arpa Hasılı ve Silajı Üretimi: Yeşil Yem ve Biçim Zamanı

Yeşil kaba yemler, ruminant hayvanların beslenme biyolojisinde süt verimini, döl tutma başarısını ve genel işkembe sağlığını destekleyen en hayati besin kaynaklarıdır. Ülkemizde kış aylarında çayır ve mera alanlarının otlatmaya kapalı olması ve taze kaba yem teminindeki zorluklar, üreticileri kaliteli ve ekonomik alternatif yem arayışlarına yöneltmektedir. Arpa, sadece dane ürünü ve saman rekoltesiyle değil, aynı zamanda vejetatif gelişim döneminde biçilerek yeşil yem (hasıl) veya silaj olarak değerlendirilebilmesiyle de hayvancılık işletmeleri için benzersiz bir kurtarıcıdır. Arpa hasılı ve silajı, yüksek besin değeri, olağanüstü sindirilebilirlik derecesi ve lezzetlilik oranı sayesinde hayvancılık ile bitkisel üretim arasında sürdürülebilir bir köprü kurmaktadır. Yeşil arpa yemi olarak rasyonlara dahil edilen bu kaba yemler, hayvanların taze yem ihtiyacını kesintisiz karşılarken yem maliyetlerini de dramatik şekilde aşağıya çekmektedir.

Arpa Hasılı Nedir, Ne Zaman Tercih Edilir?

Arpa hasılı, bitkinin başaklanma ve dane dolum aşamalarından önce, yeşil aksamının en gür ve özsu yönünden en zengin olduğu dönemde biçilmesiyle elde edilen taze kaba yemdir. Geleneksel topraklı tarım koşullarında ekimden yaklaşık dokuz ay sonra hasıl olarak hasat edilebilen arpa, aynı zamanda kontrollü çevre koşullarına sahip özel yeşil yem makinelerinde topraksız hidroponik sistemle de yetiştirilebilmektedir. Hidroponik sistemde sekiz günde üretilen yeşil arpa yemi sayesinde, iki kilogram arpa tohumundan ortalama on yedi buçuk kilogram son derece taze ve besleyici yeşil çim elde edilebilmektedir. Arpa hasılı, özellikle kış beslemesinde kuru ot ve saman tüketiminin tekdüzeliğini kırmak ve rasyona sulu yem dahil etmek amacıyla yoğun şekilde tercih edilir.

Hayvancılık işletmelerinde yeşil arpa hasılı kullanımının öncelikli olarak tercih edildiği durumlar şunlardır:

Kış ve erken ilkbahar aylarında meraya çıkamayan hayvanlara sulu ve taze yem sağlanmak istendiğinde
Yonca veya korunga gibi proteince zengin ancak silolanması zor baklagillerin karbonhidrat yapısını desteklemek amacıyla karışım yapılacağında
Kurutma imkanlarının kısıtlı olduğu nemli ve yağışlı bölgelerde ot kayıplarının önlenmesi hedeflendiğinde
Yüksek süt ve et verimi hedeflenen rasyonlarda kaba yem sindirilebilirliğinin artırılması amaçlandığında
İşletmenin kaba yem üretim maliyetlerini düşürerek kendi öz kaynaklarıyla ucuz yem rasyonu oluşturması gerektiğinde

Hasıl İçin Biçim Zamanı: Süt Olum Dönemi

Arpa hasılının besleyici değerini ve silolanabilme başarısını belirleyen en önemli agronomik parametre biçim zamanıdır. Bitkiler vejetasyon döneminin ilerlemesine bağlı olarak bünyelerindeki nem, protein, selüloz ve nişasta oranlarını sürekli değiştirirler. Arpa hasılı ve arpa otu ziraatinde en uygun hasat zamanı çiçeklenme başlangıcından dane teşkiline kadar olan dönem olup, özellikle süt olum dönemi en ideal ve kritik biçim zamanı olarak kabul edilmektedir. Süt olum döneminde tanelerin içi sulu, yeşil renkli ve nişasta birikiminin başlangıcındadır.

Arpa hasılının süt olum döneminde biçilmesinin bitki fizyolojisi ve yem kalitesi açısından sağladığı faydalar şunlardır:

Kuru madde içeriğinin silolanma için en ideal olan yüzde yirmi beş ile otuz beş aralığına yaklaşmış olması
Bitki saplarındaki ham selüloz ve odunsu dokuların (lignin) henüz hayvan sindirimini zorlaştıracak kadar sertleşmemiş olması
Hücre içi özsuyunda laktik asit fermantasyonunu başlatacak suda çözünebilir karbonhidratların en yüksek seviyeye ulaşması
Ham protein oranının yeşil aksam üzerinde yüksek seviyelerde korunarak yem kalitesinin zirvede tutulması
Hasat edilen yemin işkembedeki çözünme ve parçalanma hızının maksimum düzeyde gerçekleşmesi

Hasıl Veriminin Dane Verimine Göre Karşılaştırması

Arpa tarımında tarladan dane hasadı yapmak yerine hasıl hasadı tercih edildiğinde, birim alandan elde edilen toplam kütlesel rekolte fahiş oranda artmaktadır. Yağışa dayalı kuru tarım koşullarında arpanın dekara dane verimi ortalama yüz seksen ile iki yüz seksen kilogram arasında seyrederken, hasıl olarak biçildiğinde taze yeşil ot verimi dekar başına dokuz yüz altmış sekiz ile bin dört yüz altmış altı kilogram (yaklaşık bir ile bir buçuk ton) seviyelerine kadar tırmanabilmektedir. Yeşil aksamın biçildikten sonra kurutulmasıyla elde edilen kuru ot verimi ise dekar başına üç yüz yirmi üç ile üç yüz altmış sekiz kilogram arasında gerçekleşmektedir.

Hasıl veriminin dane verimine göre yüksek çıkmasında ve rekolteyi doğrudan etkileyen unsurlar şunlardır:

Sap, yaprak ve başak yapısının su içeriğiyle birlikte bütün olarak hasat edilmesi ve firesiz değerlendirilmesi
Sapa kalkma ve başaklanma aşamalarındaki nem düzeyinin yeşil aksam kütlesini dane dolum stresinden etkilenmeden artırması
Bitkinin kardeşlenme kapasitesinin metrekaredeki sürgün yoğunluğunu ve dolayısıyla hasıl tonajını doğrudan katlaması
Biçerdöver yerine tırpan veya hasat makinesiyle biçilerek toprak yüzeyine en yakın seviyeden kesim yapılması

Arpa Silajının Besin Değeri

Arpa hasılının silolanması sonucu elde edilen silo yemi, besin madde kompozisyonu bakımından oldukça zengin ve dengeli bir kaba yemdir. Topraklı şartlarda yetiştirilen arpa hasılının kuru maddesinde ham protein oranı yüzde sekiz tam onda kırk üç seviyesinde iken, silaj formunda bu oran yüzde dokuz tam onda on seviyesine kadar çıkabilmektedir. Arpa silajının yapısında yüzde üç tam yüzde üç ham yağ, yüzde dört tam yüzde yetmiş dört ham kül ve yüzde on dokuz tam yüzde seksen ham selüloz bulunmaktadır. Enerji değerleri yönünden incelendiğinde arpa silajı, kilogram kuru maddede iki tam yüzde kırk bir megakalorilik metabolize enerji ve bir tam yüzde elli bir megakalorilik net laktasyon enerjisi sağlamaktadır.

Arpa silajının besleme kalitesini ve sindirim parametrelerini gösteren karakteristik değerler şunlardır:

Nötr deterjan fiber (NDF) oranı: Kuru maddede ortalama yüzde otuz yedi ile kırk bir arasında değişerek yüksek sindirilebilirlik sunar.
Asit deterjan fiber (ADF) oranı: Kuru maddede yüzde otuz civarında kalarak yemin işkembede hızlı parçalanmasını kolaylaştırır.
İn vitro organik madde sindirilebilirliği (İOMS): Silaja melas ve üre katkıları yapıldığında sindirilme oranı yüzde seksen beşin üzerine çıkmaktadır.
Suda çözünür karbonhidrat (SÇK) zenginliği: Fermantasyon esnasında laktik asit bakterilerinin hızlı çalışması için gerekli şeker kaynağını sağlar.

Silolama Tekniği ve Kuru Madde Oranı

Silaj yapımı, yeşil ve su bakımından zengin yemlerin havasız ortamda laktik asit fermantasyonuna uğratılarak saklanması sürecidir. Kaliteli bir arpa silajı elde edebilmek için en kritik kural, silolanacak materyalin kuru madde oranının yüzde yirmi beş ile otuz beş arasında tutulmasıdır. Kuru madde düzeyi yüzde yirmiden düşük olan körpe ve çok sulu hasılların doğrudan silolanması durumunda, sızıntı sularıyla feci besin kayıpları yaşanır ve bütirik asit fermantasyonu tetiklenerek silaj çürür. Bu tehlikeyi önlemek için biçilen hasıl tarlada yirmi dört ile kırk sekiz saat pörsütülmeli (soldurulmalı) veya kuru maddeyi yükseltmek amacıyla yüzde on yedi ile yirmi oranında samanla karıştırılarak silolanmalıdır. Ayrıca kolay eriyebilir karbonhidratı artırmak için silaja yüzde beş ile on oranında melas ve azot değerini yükseltmek için yüzde bir üre katılması fermantasyon kalitesini mükemmelleştirir.

Silaj yapımında flieg kalitesini belirleyen standart Flieg Puanı hesabı şu formüle göre gerçekleştirilir: Flieg Puanı = 220 + (2 × Kuru Madde % - 15) - 40 × pH

Doğru silolama tekniğinin uygulanmasında izlenmesi gereken yasal aşamalar şunlardır:

Biçilen yeşil arpa hasılının sızdırmazlığı sağlamak amacıyla bir buçuk ile iki santimetre boyutlarında kıyılması
Silo kabına veya torbasına doldurulan materyalin hava boşluğu kalmayacak şekilde sıkıca bastırılması
Karışımın asitliğini hızla düşürmek ve pH dengesini korumak için üre ve sulandırılmamış melas püskürtülmesi
Silonun ağzının hava ve su sızdırmayacak şekilde sıkıca kapatılarak en az kırk beş gün boyunca fermantasyona bırakılması

Mısır Silajıyla Karşılaştırma

Arpa silajı ile standart mısır silajı karşılaştırıldığında, her iki yemin de ruminant beslemede kendine has üstün yönleri bulunmaktadır. Mısır silajı koçan yapısından ötürü nişasta ve enerji yönünden daha zengin olmasına rağmen, arpa silajının ham protein içeriği (yüzde dokuz civarı), standart mısır silajının ham protein oranını geride bırakmaktadır. Ayrıca arpa, vejetasyon süresinin kısa olması sayesinde mısıra göre çok daha az sulama suyuna ihtiyaç duyar ve kurak alanlarda daha ekonomik üretilebilir.

Arpa silajının mısır silajına kıyasla tarımsal ve fizyolojik yönden sunduğu avantajlar şunlardır:

İlkbahar sonunda erken hasat edildiği için yazlık ikinci ürün ekilişlerine mükemmel bir arazi boşaltma zamanı kazandırması
Yem bezelyesi ve Macar fiği gibi tek yıllık baklagillerle karışım halinde silolanmaya morfolojik olarak çok daha yatkın olması
Lifli yapısının sindirilebilirliği (düşük ADL değeri) sayesinde işkembede mısır silajından daha hızlı parçalanabilmesi
Rasyonlarda kullanıldığında asidoz riskini mısır silajı gibi yoğun nişasta barındıran yemlere göre daha kolay sönümlemesi

Hasıl Sonrası İkinci Ürün İmkânı

Arpa hasılının süt olum döneminde, yani mayıs ayı sonu veya haziran ayının başında erkenden biçilmesi, üreticilere aynı parselden aynı yıl içinde ikinci bir ürün alma fırsatı sunar. Bu durum, özellikle sulama imkanı olan bölgelerde işletmenin toprak kullanım verimliliğini ve karlılığını maksimum düzeye ulaştırır. Hasıl biçiminin ardından anız hiç bekletilmeden sürülerek yazlık sıcak mevsim bitkilerinin ekimi tam zamanında gerçekleştirilir.

Arpa hasılı hasadından sonra aynı parselde yetiştirilebilecek ikinci ürün kombinasyonları şunlardır:

Silajlık ve danelik mısır ekimi: Kaba yem zincirini kesintisiz sürdürmek için hasıl biçiminden sonra mısır ekilmesi
Yağlık soya fasulyesi ziraati: Toprağa azot bağlayan soyanın ekilmesiyle tahıl sonrası toprak kalitesinin dengelenmesi
Yağlık ve çerezlik yerfıstığı üretimi: Süzek topraklarda hasıl sonrası yüksek karlı yerfıstığı ekimlerinin yapılması
Susam ve yağlık ayçiçeği ekilişleri: Kısa yetişme süreleri sayesinde sonbahar soğukları başlamadan hasat edilebilen yağlık ekimler

İkinci ürün münavebe sisteminin ekonomik boyutu şu brüt alan geliri hesaplama formülüyle analiz edilir: Yıllık Brüt Alan Geliri = (Birinci Ürün Hasıl Geliri + İkinci Ürün Dane Geliri) × Toplam Ekili Alan

Hasılda Sık Yapılan Hatalar

Arpa hasılından silaj üretirken yapılan en ufak teknik hatalar, fermantasyon biyolojisini bozarak koca bir silonun çürümesine ve heba olmasına yol açar. Bu hataların başında, yeşil otları soldurmadan çok sulu ve körpe halde doğrudan silolamak gelir. Havasız ortamın tam sağlanamaması veya sızdırmazlığın bozulması ise silajda zararlı küf mantarlarının üremesine neden olur. Küflenen silajlarda biriken mikotoksinler, gebe hayvanlarda yavru atma (abortus) vakalarına ve feci zehirlenmelere yol açmaktadır.

Arpa hasılı ve silajı üretiminde üreticilerin en sık düştüğü hatalar şunlardır:

Kuru madde düzeyi yüzde yirminin altında olan taze otların pörsütülmeden silolanması ve silo suyunun sızmasıyla besin kaybı yaşanması
Silonun kapatılması esnasında yeterli sıkıştırma yapılmaması sonucu içeride oksijen ceplerinin kalması ve küflenme başlaması
Biçim zamanının geciktirilmesiyle bitkideki selüloz (ADF, NDF) oranlarının aşırı yükselmesi ve yem lezzetinin kaybolması
Suda çözünür şeker oranı düşük olan baklagil karışımlı silajlarda melas gibi katkı maddelerinin kullanılmamasıyla fermantasyonun durması

Sıkça Sorulan Sorular

Arpa hasılı ne zaman biçilir?

Tahıl hasıllarında en uygun biçim zamanı çiçeklenme başlangıcından dane teşkiline kadar olan vejetasyon dönemidir. Arpada bu evre süt olum dönemine denk gelmekte olup, besin değerleri ve kuru madde dengesi açısından biçimin mutlaka bu aşamada yapılması gerekir.

Arpa silajı mısır silajının yerini tutar mı?

Evet, arpa silajı nişasta ve enerji oranı bakımından mısır silajının bir miktar gerisinde kalsa da ham protein seviyesi yönünden mısır silajından daha üstündür. Özellikle yem bezelyesi veya korunga gibi baklagillerle karışım yapılarak hazırlanan arpa silajları rasyonlarda mısır silajına mükemmel bir protein alternatiftir.

Arpa hasılı dekara kaç ton verir?

Arpa hasılı verimi, tarlanın nem durumuna, çeşidin kardeşlenmesine ve biçim yüksekliğine bağlı olarak dekar başına taze yeşil ot olarak 968 ile 1466 kilogram arasında, yani ortalama 1 ile 1.5 ton civarında yeşil yem rekoltesi sağlamaktadır.

Yeşil arpa hayvana verilir mi?

Evet, biçilen taze yeşil arpa hayvana yeşil yem (hasıl) olarak doğrudan yedirilebilir. Ancak yeşil yemlerin su içeriği yüksek olduğundan, hayvanda ishal ve asidoz gibi sindirim rahatsızlıklarına yol açmamak için rasyondaki kuru ot dengesi korunmalı ve miktar kademeli olarak artırılmalıdır.

Arpa hasılından sonra ne ekilir?

Arpa hasılının mayıs sonu veya haziran başında erkenden biçilerek tarlayı boşaltması sayesinde, sulu arazilerde ikinci ürün olarak silajlık mısır, soya fasulyesi, yerfıstığı, susam veya yağlık ayçiçeği gibi yüksek gelir getiren yazlık çapa bitkileri ekilebilir.