Arpa Neden Kardeşlenmez?

Arpa yetiştiriciliğinde üreticilerin tarlada karşılaştığı ve doğrudan dekar verimini baltalayan en büyük sorunların başında arpanın yeterince kardeşlenememesi ve bitkilerin cılız kalması gelmektedir. Serin iklim tahılları içerisinde aslında en yüksek kardeşlenme kapasitesine sahip olan arpa, olumsuz çevre koşulları, hatalı yetiştirme teknikleri ve besin noksanlıkları nedeniyle bu yeteneğini sergileyemez. Arpa kardeşlenmesi, bir ana saptan yeni yan sürgünlerin oluşarak birim alandaki üretken başak sayısını artırma sürecidir. Tarlada kardeş sayısının yetersiz kalması, arpa cılız kaldı şikayetlerini beraberinde getirir ve hasat döneminde başak sıklığının düşük kalarak rekoltenin fahiş oranda düşmesine yol açar. Arpa tarımında yüksek verim potansiyeline ulaşabilmek için kardeşlenmeyi engelleyen fizyolojik kısıtları doğru teşhis etmek ve agronomik önlemleri zamanında almak şarttır.

Kardeşlenme Nedir, Verimi Nasıl Belirler?

Kardeşlenme, arpa tohumunun çimlenip toprak yüzeyine çıkmasından sonra dip boğumlardaki koltuk tomurcuklarından yeni yan sürgünlerin (kardeşlerin) meydana gelmesi sürecidir. Arpa, tahıllar içerisinde en çok kardeşlenme gösteren bitkilerin başında yer alır ve normal gelişim koşullarında bitki başına beş ile sekiz adet arasında üretken kardeş verebilir. Bu yan sürgünlerin her biri kendi kök sistemini oluşturarak ana saptan bağımsız birer başak taşıyan sap haline gelir.

Kardeşlenmenin arpa tarımında tane verimi ve bitki gelişimi üzerindeki belirleyici etkileri şunlardır:

• Birim alandaki başak sıklığını artırır: Kardeş sayısı yükseldikçe metrekareye düşen üretken başak adedi artar ve rekolte doğrudan katlanır.
• Kök sisteminin tarlada yayılımını güçlendirir: Her yeni kardeş kendi taç köklerini geliştirerek bitkinin toprağa tutunma ve besin alma yüzeyini genişletir.
• Toprak yüzeyini örterek nem kaybını azaltır: Hızlı kardeşlenen bitkiler tarlayı yeşil bir kanopiyle kapatarak buharlaşmayı ve su kaybını önler.
• Yabancı otların gelişimini biyolojik olarak baskılar: Sık ve gür gelişen kardeşler yabancı ot tohumlarının çimlenmek için ihtiyaç duyduğu ışığı keser.

Yeterli kardeş oluşturamayan bir arpa tarlası seyrek kalır, toprak nemini hızla kaybeder ve yabancı ot istilasına karşı savunmasız hale gelerek verim potansiyeline sahip olamaz.

Kardeşlenme Dönemi ve Süresi

Arpa bitkisinde kardeşlenme süreci fenolojik olarak bitkinin üçüncü yaprağını çıkardığı fide aşamasında başlar ve sapa kalkma döneminin başlangıcına kadar devam eder. Kışlık ekimlerde bu süreç sonbaharda başlayıp kış aylarındaki yavaşlamanın ardından ilkbahar başlangıcında (ocak, şubat ve mart aylarında) tavan noktasına ulaşır. Kardeşlenme döneminin uzunluğu ve bu dönem boyunca hüküm süren sıcaklık dereceleri kardeş sayısını doğrudan belirler.

Kardeşlenme döneminin sağlıklı bir şekilde tamamlanması ve süresiyle ilgili bilinmesi gereken temel unsurlar şunlardır:

• En uygun gelişim sıcaklığı değerleri: Arpanın kardeşlenmesi için en ideal hava sıcaklığı on beş ile yirmi beş derece arasındadır.
• Kışlık çeşitlerde vernalizasyon (soğuklama) ihtiyacı: Kışlık arpa çeşitlerinin kardeşlenmeye devam edebilmesi için kış aylarında düşük sıcaklıklara maruz kalması şarttır.
• Sapa kalkma başlangıcındaki sınır çizgisi: Bitki sap uzatmaya başladığı andan itibaren tüm enerjisini boy uzatmaya harcar ve kardeşlenme dönemi tamamen kapanır.
• İlk sulamanın kardeşlenmeye etkisi: Kuru ilkbahar başlangıcında yapılacak ilk sulama kök gelişimini hızlandırarak kardeş sayısını doğrudan artırır.

Bu fenolojik evrenin kısalması veya bitkinin erken dönemde strese girerek sapa kalkmaya zorlanması kardeş sayısını fahiş şekilde düşürür.

Geç Ekimin Kardeşlenmeye Etkisi

Ekim zamanı, arpanın kardeşlenme dönemi boyunca ihtiyaç duyduğu serin gün sayısını ve toplam vejetasyon süresini belirleyen en hayati yetiştiricilik parametresidir. Tohumun toprakla buluşma tarihinin geciktirilmesi, bitkinin vejetatif gelişim evresini kısaltarak kardeşlenme potansiyelini doğrudan sınırlar.

Geç ekilen arpa tarlalarında kardeşlenmenin gerilemesine yol açan fizyolojik mekanizmalar şunlardır:

• Vejetatif büyüme periyodunun daralması: Geç ekilen bitkiler kardeş oluşturacak yeterli zamanı bulamadan hızla artan ilkbahar sıcaklıklarına maruz kalırlar.
• Erken sapa kalkma ve çiçeklenme döngüsü: Yükselen sıcaklıkların etkisiyle bitki kardeşlenmeyi tamamlayamadan erken dönemde sapa kalkmaya zorlanır.
• Kök sisteminin zayıf ve yüzlek kalması: Toprak sıcaklığı düşmeden önce kök gelişimini tamamlayamayan fidelerin taç kök oluşturma gücü zayıflar.
• Soğuk stresine karşı hassasiyetin artması: Kışa tek yapraklı veya zayıf giren fidelerin soğuktan zarar görerek kardeşlenme noktalarının ölmesidir.

Bu nedenle, kışlık ekimlerin sonbaharda bölge şartlarına uygun en ideal tarihlerde yapılması, bitkinin kışa güçlü ve kardeşlenmiş girmesini garanti altına alır.

Azot ve Fosfor Eksikliğinin Payı

Arpanın kardeşlenebilmesi ve yeni sürgünler oluşturabilmesi, hücre bölünmesini ve enerji metabolizmasını yöneten temel bitki besin elementlerinin toprakta yeterli miktarda bulunmasına bağlıdır. Bu elementlerin başında fosfor ve azot gelir. Toprak analizi yapılmadan ekim yapılması veya eksik gübre kullanımı kardeşlenmeyi tamamen durdurur.

Fosfor ve azot noksanlığının arpanın kardeşlenme fizyolojisinde yarattığı olumsuz etkiler şunlardır:

• Fosfor eksikliğinde kök gelişiminin durması: Fosfor noksanlığı taç kök gelişimini bloke ederek koltuk tomurcuklarının uyanmasını engeller.
• Azot azlığı nedeniyle hücre bölünmesinin yavaşlaması: Yeni sürgünler için gereken protein ve klorofil sentezinin durarak kardeş oluşumunun sekteye uğramasıdır.
• Kardeşlenme başlangıcında üst gübre gecikmesi: Kardeşlenme başında verilmesi gereken azotun gecikmesi mevcut kardeşlerin cılız kalmasına yol açar.
• Bitkinin asimilasyon alanının daralması: Fotosentez oranının düşmesiyle bitkinin yan tomurcukları besleyecek karbonhidrat üretememesidir.

Kuru koşullarda dekara saf 5-6 kg azot ve 7-9 kg fosfor; sulu koşullarda ise 12-14 kg azot ve 10-12 kg fosfor dengesinin kurulması bu noksanlıkları önler.

Derin Ekimin Kardeş Sayısını Düşürmesi

Tohumun toprak altına bırakıldığı derinlik, fide çıkış gücünü ve kardeşlenme boğumunun (taç boğumunun) toprak yüzeyine olan mesafesini doğrudan etkiler. Arpa tarımında tohumların gereğinden fazla derine ekilmesi, kardeş sayısını düşüren en sinsi hatalardan biridir.

Derin ekimin arpa fidelerinde kardeşlenmeyi engelleme ve azaltma mekanizmaları şunlardır:

• Epikotil uzamasının tohum enerjisini tüketmesi: Tohum derinde olduğunda, toprak yüzeyine çıkabilmek için tüm besin rezervlerini sap uzatmak için harcar.
• Taç boğumunun toprak altında zayıf oluşması: Kardeşlenmeyi sağlayan ana boğumun derinde kalması, koltuk tomurcuklarının hava ve ışıkla temasını keser.
• Çıkışın gecikmesi ve vejetatif sürenin kısalması: Derinden geç çıkan bitkilerin kardeşlenme periyodunun ilkbahar sıcaklıklarına denk gelerek daralmasıdır.
• Kök boğazı çürüklüğü hastalıklarına hassasiyet: Nemli ve soğuk toprak altında uzun süre kalan gövdenin fungal patojenlerce istila edilmesidir.

Ekim derinliği kışlık ekimlerde mutlaka 4-6 cm, yazlık ekimlerde ise 3-4 cm sınırları içerisinde tutulmalı ve tohum yatağı çok iyi sıkıştırılmalıdır.

Sık Ekimde Kardeşlenmenin Azalması

Dekara atılacak tohum miktarının önerilen sınırların üzerinde tutulması tarlada gür bir çıkış sağlasa da, bitki başına düşen kardeş sayısını fahiş oranda düşürür. Sık ekimlerde bitkiler arasında başlayan kaynak rekabeti, kardeş gelişimini tamamen baskılar.

Aşırı ekim sıklığının tarlada kardeşlenme dinamiğini bozma şekilleri şöyle sıralanabilir:

• Işık yoğunluğunun dip boğumlarda azalması: Sık kanopi nedeniyle toprak yüzeyine güneş ışığı ulaşamaz ve koltuk tomurcukları uyanamaz.
• Bitki başına düşen besin ve su miktarının azalması: Kısıtlı toprak hacminde köklerin birbiriyle rekabet ederek zayıf kalmasıdır.
• Bitkilerin kardeş oluşturmak yerine boya kaçması: Işık rekabeti nedeniyle arpanın enerji kaynağını sadece ana sapı uzatmaya harcamasıdır.
• Tek saplı cılız bitki yapısının oluşması: Tarlada başak sıklığı yüksek görünse de başakların küçük, cılız ve kalibre değerlerinin düşük kalmasıdır.

Kardeşlenmenin yüksek olduğu sulu ve taban arazilerde ekim daha seyrek yapılmalı; metrekareye kışlıkta 300-350, yazlıkta ise 350-400 canlı tohum normuna sadık kalınmalıdır.

Soğuk, Kuraklık ve Toprak Sıkışması

Arpanın ilk vejetatif gelişim aşamalarında maruz kaldığı abiyotik stres faktörleri, köklerin toprakta ilerlemesini ve koltuk tomurcuklarının hormonal aktivitesini doğrudan engeller. Bu streslerin başında ilkbahar kuraklığı, aşırı kış soğukları ve kötü toprak hazırlığından kaynaklanan taban sıkışması gelir.

Bu abiyotik stres faktörlerinin kardeşlenme üzerindeki doğrudan olumsuz etkileri şunlardır:

• Kuraklığın turgor basıncını düşürmesi: Hücre bölünmesi için gereken su basıncı azaldığından yeni sürgünlerin çıkışı tamamen durur.
• Ağır killi topraklarda köklerin havasız kalması: Toprak sıkışması ve göllenme nedeniyle kök boğulması yaşanarak besin alımının kesilmesidir.
• Uzun süreli donların taç boğumunu tahrip etmesi: Eksi beş derecenin altında uzun süre kalan topraklarda kardeşlenme noktalarının zarar görmesidir.
• Toprak geçirgenliğinin bozulması: Sertleşen toprağı delemeyen köklerin yüzlek kalarak kardeş oluşturma kapasitesini yitirmesidir.

Özellikle organik maddece zengin, süzek, milli ve havalanması uygun nötr topraklarda arpa kökleri çok daha rahat gelişerek yüksek kardeş üretir.

Kardeşlenmeyi Artırmak İçin Yapılabilecekler

Arpa tarlasında üretken kardeş sayısını maksimum düzeye ulaştırmak ve cılız kalma sorununu çözmek, ekim öncesinden kardeşlenme sonuna kadar uygulanacak doğru agronomik uygulamalarla mümkündür.

Arpa kardeşlenmesini ve dekar verimini artırmak için tarlada uygulanabilecek agronomik çözümler şunlardır:

• Toprak analizine göre dengeli gübreleme yapılması: Ekimle birlikte fosforlu gübrenin tamamı banda verilmeli, azotun yarısı tabana bırakılmalıdır.
• Kardeşlenme başlangıcında üst azot uygulaması: Kardeşlenme başladığı anda azotlu gübrenin kalan yarısı üre veya amonyum nitrat formunda üstten serpilmelidir.
• İlkbaharda tamamlayıcı sulama yapılması: Yağışın yetersiz kaldığı kurak ocak ve şubat aylarında yapılacak ilk sulamayla kardeş sayısı artırılmalıdır.
• Ekim derinliği ve mibzer ayarının kontrolü: Tohumların 4-6 cm derinlikten daha derine düşmesi kesinlikle önlenmeli ve silindir çekilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Arpa kaç kardeş yapar?

Arpa, serin iklim tahılları içerisinde kardeşlenme yeteneği en yüksek olan bitkidir. Normal yetiştirme koşullarında, toprak yapısına ve çeşide bağlı olarak her bir arpa bitkisi olağan durumda beş ile sekiz adet arasında kardeş verebilir.

Arpa neden kardeşlenmez?

Arpa; tohumun altı santimetreden daha derine ekilmesi, ekim tarihinin geciktirilmesi, toprakta azot ve fosfor eksikliği, metrekareye önerilenden çok fazla tohum atılarak sık ekim yapılması ve ilkbahar döneminde yaşanan şiddetli susuzluk stresi nedeniyle kardeşlenmez.

Kardeşlenmede gübre atılır mı?

Evet, arpa tarımında gübreleme programının en kritik aşaması kardeşlenmedir. Toplam azotlu gübre ihtiyacının yarısı ekimde tabana verilirken, kalan yarısı kardeşlenme başlangıcında toprak yüzeyine üst gübre olarak uygulanmalıdır.

Geç ekilen arpa kardeşlenir mi?

Geç ekilen arpa kardeşlenebilir ancak kardeş sayısı ve süresi çok yetersiz kalır. Yükselen ilkbahar sıcaklıkları nedeniyle bitki kardeşlenmeyi tamamlayamadan erken dönemde sapa kalkmaya ve çiçeklenmeye geçtiği için kardeş sayısı fahiş oranda düşer.

Kardeş sayısı verimi ne kadar etkiler?

Kardeş sayısı verimi doğrudan belirleyen en temel unsurdur. Arpada dane verimi, birim alandaki başak sıklığı ile başaktaki dane sayısının çarpımına bağlıdır. Yetersiz kardeşlenme metrekaredeki başak sayısını azaltarak dekar rekoltesini doğrudan düşürür.