Arpa Hasadında Kayıp ve Biçerdöver Ayarı Nasıl Yapılır?

Arpa yetiştiriciliğinde ekimden itibaren büyük emeklerle yürütülen agronomik faaliyetlerin başarısı, hasat döneminde tarladaki mahsulün ambarlara minimum kayıpla ulaştırılmasıyla ölçülür. Arpa, yemlik ve maltlık olmak üzere iki farklı pazar değerine sahip stratejik bir hububat ürünüdür. Biçerdöverle yapılan hasat işlemlerinde meydana gelen dane kayıpları ve mekanik hasarlar, üreticinin doğrudan gelirini düşüren en büyük faktörlerin başında gelir. Özellikle maltlık arpa üretiminde, biçerdöver ayarlarının yanlış yapılması sonucu ortaya çıkan dane kırılması ve çizilmesi, ürünün tüm ticari değerini yok edebilmektedir. Maltlık sanayisinde alıcılar, arpaların homojen bir şekilde çimlenmesini şart koşar. Kırık veya mikroskobik düzeyde çizilmiş bir danenin embriyosu zarar gördüğünden çimlenme gücü tamamen düşer ve bu durum ürünün alım merkezlerinde doğrudan ret sebebi olmasına yol açar. Bu nedenle hasat esnasında biçerdöverin mekanik aksamlarının tarlanın ve çeşidin durumuna göre hassas bir şekilde ayarlanması hayati bir zorunluluktur.

Arpada Kaybın Ortaya Çıktığı Noktalar

Biçerdöverle arpa hasadı yapılırken dane kayıpları makinenin farklı çalışma ünitelerinde ve farklı fiziksel süreçlerde meydana gelmektedir. Bu kayıpların kaynağını doğru tespit etmek, hangi ünitede ne tür bir ayar hatası yapıldığını anlamanın ilk adımıdır. Hasat esnasında yaşanan kayıplar sadece makinenin iç mekanizmasıyla sınırlı kalmayıp, tarlanın durumu ve ürünün olgunluk seviyesiyle de doğrudan ilişkilidir.

Biçerdöverle arpa hasadında dane ve başak kayıplarının ortaya çıktığı temel noktalar şunlardır:

Biçer tablası ve bıçak sistemi: Biçerdöverin tarlaya girişi esnasında bıçakların sapları sarsması veya çok yüksekten kesmesi nedeniyle başakların yere düşmesidir.
Dövme ve ayırma ünitesi: Batör ile kontrabatör aralığındaki dövme şiddetinin yetersiz kalması sonucu kılçıklı başakların tanelenmeden sarsaklara gitmesidir.
Sarsaklar ve eleme ünitesi: Sarsakların üzerindeki sap ve saman yoğunluğunun fazla olması nedeniyle ayrışamayan temiz danelerin sapla birlikte arkadan atılmasıdır.
Temizleme sistemi ve fan çıkışı: Elek üstü hava akımının çok güçlü ayarlanması sebebiyle hafif ve zayıf danelerin samanla birlikte tarlaya uçurulmasıdır.

Bu noktaların her birinde yapılacak hassas gözlemler, tarlada kalacak mahsul miktarını minimize etmek açısından büyük önem taşır.

Batör Devri ve Kırık Dane İlişkisi

Biçerdöverin dövme ünitesinde yer alan batörün (dövme silindirinin) dönme hızı, hasat kalitesini ve dane bütünlüğünü doğrudan belirleyen en duyarlı parametredir. Batör devrinin yüksek tutulması, dövme esnasında danelerin üzerine uygulanan mekanik darbe şiddetini fahiş şekilde artırarak arpada dane kırılması sorununa neden olur. Kırık daneler sadece fiziksel bir fire oluşturmakla kalmaz, aynı zamanda ürünün pazar değerini de tamamen ortadan kaldırır.

Yüksek batör devri uygulamalarının arpa danelerinde yol açtığı başlıca olumsuz sonuçlar şunlardır:

Dane kabuğunda çatlama ve kırılmalar: Yüksek devirli darbeler nedeniyle arpanın kavuz yapısının parçalanması ve bütünlüğünün bozulmasıdır.
Endosperm ve embriyo yapısının zarar görmesi: Tane içindeki nişasta dokusunun zedelenmesi ve canlı hücrelerin mekanik olarak ölmesidir.
Depolamada çürüme ve böceklenme riski: Kırık danelerin ambarlarda neme ve zararlılara karşı savunmasız kalarak hızla kızışma başlatmasıdır.
Elek analizinde kalibre homojenliğinin bozulması: Kırık parçaların elenmesi esnasında elek altı zayıf dane oranının fahiş düzeyde yükselmesidir.

Bu nedenle, özellikle nem oranının düştüğü sıcak öğle saatlerinde batör devri mutlaka kademeli olarak aşağıya çekilmelidir.

Kontrbatör Açıklığı Ayarı

Batör ile kontrabatör (batur kafesi) arasındaki mesafe, başakların dövülerek danelerin kavuzdan ayrılma alanını belirler. Bu açıklığın tarladaki ürünün nemine, dane iriliğine ve sap kalınlığına göre çok hassas ayarlanması gerekir. Kontrbatör açıklığının gereğinden dar veya geniş tutulması, hasat sürecini tamamen başarısızlığa sürükleyebilir.

Kontrbatör açıklığı ayarındaki dengesizliklerin hasat verimi ve dane kalitesi üzerindeki etkileri şunlardır:

Açıklığın aşırı dar olması durumunda danelerin ezilmesi: Sıkışma alanı daraldığı için danelerin un ufak olarak kırılması ve samana karışmasıdır.
Açıklığın aşırı geniş olması durumunda dövülmemiş başak kalması: Başaklar batur kafesinden tam ezilmeden geçerek danelerin başakçık içinde kalmasıdır.
Sap ve saman parçalanmasının aşırı artması: Dar aralıkta ezilen sapların çok küçük parçalara bölünerek elekleri tıkaması ve temizliği bozmasıdır.
Sarsaklardan tane dökülme verimliliğinin azalması: İri sapların baturdan bütün çıkamaması nedeniyle sarsakların ayırma fonksiyonunu kaybetmesidir.

İdeal bir hasat için batör ile kontrabatör arasındaki giriş açıklığı ile çıkış açıklığı oranları standart teknik kılavuzlara uygun olarak dengelenmelidir.

Fan Ayarı ve Hafif Danenin Uçması

Biçerdöverin temizleme ünitesinde yer alan fanın (vantilatörün) üflediği hava akımı, dövülen arpaların içindeki sap, saman, kılçık ve tozları danelerden ayırmakla görevlidir. Hava akımının şiddeti, danenin özgül ağırlığına göre milimetrik olarak dengelenmelidir. Aşırı güçlü veya çok zayıf rüzgar ayarları, temizleme sistemini tamamen işlevsiz hale getirir.

Hatalı fan hızı ayarlarının temizleme ünitesinde yol açtığı doğrudan zararlar şunlardır:

Şiddetli hava akımı nedeniyle hafif danelerin tarlaya uçurulması: Özellikle zayıf gelişmiş ancak yemlik değeri olan küçük danelerin arkadan dökülmesidir.
Yetersiz hava akımı yüzünden ürünün kirli çıkması: Rüzgarın az olması nedeniyle kılçık, kavuz ve sap parçalarının dane deposuna dolmasıdır.
Depolanan ürünün ambarlarda hızla kızışması: Temizlenemeyen nemli bitki artıklarının dane yığını içinde sıcaklığı artırarak küf oluşturmasıdır.
Eleklerin üzerinde sap birikerek dökülme yaşanması: Rüzgarın samanı kaldıramaması sonucu eleklerin tıkanarak danelerin arkadan tarlaya dökülmesidir.

Üreticiler rüzgar yönünü ve fan devrini gün içindeki bağıl nem değişimlerine göre sık sık kontrol etmelidir.

Kılçık Kırma ve Temizlik Ayarı

Arpa hasadında buğdaydan farklı olarak en büyük zorluk, danelerin ucunda yer alan sert ve inatçı kılçıkların kırılması ve elenmesidir. Kılçıkların daneden tamamen uzaklaştırılamaması, ürünün hektolitre ağırlığını düşürür ve ambar hacmini gereksiz yere işgal eder. Bu amaçla biçerdöverlerde kılçık kırma plakaları ve özel elek kombinasyonları kullanılır.

Kılçık kırma ve temizleme mekanizmasının tarladaki çalışma prensipleri şunlardır:

Kılçık kırma plakalarının devreye sokulması: Kontrbatörün ön kısmındaki özel plakaların kapatılarak danelerin kılçıklardan tamamen arındırılmasıdır.
Üst ve alt elek açıklıklarının dane iriliğine göre ayarlanması: İri danelerin geçebileceği ancak sap parçalarının kalacağı elek açıklıklarının seçilmesidir.
Elek sarsıntı hızının senkronizasyonu: Temizleme tavasının hareket hızının, danelerin elek üzerinde yığılmadan akmasını sağlayacak şekilde ayarlanmasıdır.
Elek üstü kalıntı geri dönüşüm miktarının izlenmesi: Tam temizlenmeyen başakçıkların tekrar dövülmek üzere batöre gönderilme oranının dengelenmesidir.

Temiz bir arpa eldesi için alt elek delik çapı ile üst elek açıklığı, hasat edilen çeşidin iki sıralı veya altı sıralı başak yapısına göre mutlaka revize edilmelidir.

İlerleme Hızının Kayba Etkisi

Biçerdöverin tarladaki ilerleme hızı, makinenin biçme, dövme, ayırma ve temizleme ünitelerine birim zamanda giren mahsul miktarını doğrudan belirler. Sürücünün yüksek hız yapması, temizleme sisteminin taşıma kapasitesini aşarak dane kayıplarını çığ gibi büyütebilir.

Biçerdöver ilerleme hızının gereğinden fazla yüksek tutulmasının yol açtığı hasar mekanizmaları şunlardır:

Biçer tablasının sapları biçemeden yatırması: Bıçağın kesme hızının ilerleme hızına yetişememesi sonucu başakların çiğnenerek tarlada kalmasıdır.
Batör ve kontrabatör ünitesinde tıkanmalar yaşanması: Bir anda gelen yoğun sap yığınının dövme mekanizmasını kilitleyerek daneleri ezmesidir.
Sarsakların üzerinde kalın bir sap tabakası oluşması: Sap yoğunluğunun sarsak deliklerini kapatarak danelerin toprak üstüne dökülmesine yol açmasıdır.
Eleklerin aşırı yüklenerek dane deposuna saman kaçırması: Temizleme ünitesinin gelen yoğun ürünü ayrıştıramadan arkadan tarlaya dökmesidir.

Bu sebeple, özellikle yatan arpa parsellerinde veya gür bitki örtüsüne sahip nemli arazilerde hasat hızı kesinlikle düşük tutulmalıdır.

Maltlık Arpada Çimlenme Gücünü Korumak

Maltlık arpa üretimi, bira sanayisinin ihtiyaç duyduğu yüksek çimlenme kalitesi standartları nedeniyle son derece hassas bir süreçtir. Malt fabrikaları, satın aldıkları arpa partilerinde en az yüzde doksan beş oranında homojen bir çimlenme başarısı ararlar. Bu hassasiyetin temel nedeni, malt yapımının aslında kontrollü bir çimlenme süreci olmasından kaynaklanır.

Maltlık arpada hasat esnasında dane bütünlüğünü ve çimlenme gücünü korumak için uygulanması gereken zorunlu kurallar şunlardır:

Kırık ve çizik danelerin kesinlikle sıfıra indirilmesi: Kabuğu çatlamış veya embriyosu zedelenmiş taneler çimlenemediğinden alımda doğrudan ret sebebidir.
Biçerdöver batör devrinin en alt sınıra çekilmesi: Mekanik darbe şiddetini azaltmak amacıyla batör hızının kural olarak düşük tutulmasıdır.
Kontrbatör açıklığının maksimum düzeyde genişletilmesi: Danelerin batur kafesi arasında ezilmesini önlemek için mesafenin geniş tutulmasıdır.
Taşıma helezonlarının devir hızlarının düşürülmesi: Depodan tırlara yükleme yapılırken helezonların daneleri çarpma etkisiyle kırmasının önlenmesidir.

Kavuzu soyulmuş veya çizilmiş daneler, maltlama esnasında su emme dengesini kaybederek çürür ve tüm parti birasının kalitesini bozar.

Tarlada Kayıp Ölçümü Nasıl Yapılır?

Hasat esnasında biçerdöverin arkasında ne kadarlık bir mahsulün heba olduğunu belirlemek, ancak tarlada yapılacak bilimsel ve pratik kayıp ölçüm yöntemleriyle mümkündür. Üreticinin sadece göz kararı tarlaya bakması, dökülen danelerin toprak rengi arasında kaybolması nedeniyle yanıltıcı sonuçlar verir.

Biçerdöverin hemen arkasında uygulanabilecek doğru ve standart hasat kaybı ölçümü adımları şunlardır:

Metrekarelik standart bir kontrol çerçevesinin tarlaya bırakılması: Biçerdöver geçtikten sonra sarsak ve elek döküntülerinin olduğu hatta çerçeve yerleştirilir.
Çerçevenin içindeki dökülen tüm arpa danelerinin sayılması: Toprak üstüne ve samanların arasına düşmüş tüm taneler titizlikle toplanarak sayılır.
Dökülen dane sayısına göre dekar başına kaybın hesaplanması: Metrekarede her yirmi adet arpa danesi, dekar başına yaklaşık bir kilogramlık kayba eşittir.
Kaybın kabul edilebilir sınırların üzerinde çıkması durumunda biçerin durdurulması: Tarladaki dane kaybı oranı yüzde biri aşıyorsa makine ayarları derhal yenilenmelidir.

Bu basit matematiksel yöntem sayesinde hasat firesi anında tespit edilerek binlerce liralık milli servetin tarlada çürümesi engellenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Arpada dane kaybı nasıl azaltılır?

Arpada dane kaybını azaltmak için biçerdöver ayarlarının tarladaki ürünün nem oranına göre güncellenmesi, biçerdöver ilerleme hızının yavaşlatılması, batör devrinin ve fan hızının hassas bir şekilde dengelenmesi ve tarlada düzenli olarak hasat kaybı ölçümü yapılması gerekir.

Arpada batör devri kaç olmalı?

Arpa hasadında batör devri, buğdaya kıyasla daha düşük tutulmalıdır. Genellikle dakikada sekiz yüz ile bin devir arasında bir hız tercih edilirken, maltlık arpa hasatlarında kırılmaları önlemek için bu devrin yedi yüz elliye kadar düşürülmesi önerilmektedir.

Kırık dane neden olur?

Kırık dane; biçerdöver batör devrinin gereğinden çok yüksek olması, batör ile kontrabatör arasındaki dövme açıklığının çok dar tutulması, arpanın aşırı kurumuş ve gevrek yapıda olması ile hasat sonrası depo helezonlarının çok yüksek hızda çalıştırılması nedeniyle olur.

Maltlık arpada biçerdöver ayarı farklı mı?

Evet, maltlık arpada çimlenme gücünü korumak hayati önem taşıdığından biçerdöver ayarları tamamen farklıdır. Batör devri yemlik arpalara göre çok daha düşüktür, kontrabatör açıklığı daha geniştir ve danelerin kırılmasını engelleyecek çok daha hassas ve yumuşak bir dövme ayarı uygulanır.

Hasat kaybı tarlada nasıl ölçülür?

Hasat kaybı; biçerdöverin arkasındaki döküm hattına bir metrekarelik çerçeve atılıp içindeki danelerin tek tek sayılmasıyla ölçülür. Metrekarede sayılan her yirmi adet arpa danesi, dekar başına bir kilogramlık dane kaybı anlamına gelmektedir.