Mercimek Samanı Besin Değeri ve Hayvan Besleme Kullanımı

Mercimek Samanı Neden Değerli Bir Kaba Yem?

Bitkisel üretim ile hayvancılık, tarımsal ekonominin sürdürülebilir döngüsünü sağlayan iki temel güçtür. Bu döngüde bitkisel üretimin hasat artıkları, hayvancılık işletmelerinin en önemli kaba yem kaynaklarından birine dönüşerek ekonomik değer kazanır. Ülkemizde baklagil tarımının en yaygın yapıldığı alanlarda, kırmızı ve yeşil mercimek hasadının ardından geriye kalan sap ve yaprakların saman makinesinde işlenmesiyle elde edilen mercimek samanı, bu entegrasyonun en değerli halkalarındandır. Ekolojik koşullara bağlı olarak, mercimek üretiminde ana ürün olan dane veriminin yaklaşık olarak 1.5 katı kadar mercimek samanı elde edilmektedir. Bu yüksek üretim potansiyeli, özellikle hayvancılığın yoğun olduğu ve çayır meraların kaba yem ihtiyacını karşılamada yetersiz kaldığı bölgelerde yem açığını kapatmada kritik bir alternatiftir.

Hayvancılık işletmelerinde girdi maliyetlerinin yaklaşık yüzde 70'ini yem giderleri oluşturur. Bu maliyet yükünü hafifletmek ve geviş getiren hayvanların sindirim sistemlerinin düzenli çalışmasını sağlamak için lif oranı yüksek kaba yemlerin rasyonlardaki yeri doldurulamaz. Samanlar, içerdikleri yüksek lignin ve hücre duvarı bileşenleri nedeniyle düşük kaliteli kaba yem sınıfına dahil edilseler de geviş getiren hayvanlarda balast madde işlevi görerek fiziksel doyum ve tokluk hissi sağlarlar. Mercimek samanı ise diğer tüm saman grupları arasında hayvanlar tarafından sevilerek tüketilmesi, kendine has hoş tadı ve yüksek besleyici değeri ile en makbul kaba yem olarak öne çıkmaktadır. Özellikle kaba yem açığının arttığı kış dönemlerinde hayvancılık işletmelerinin vazgeçilmez bir sigortasıdır.

Tahıl Samanıyla Besin Değeri Karşılaştırması

Ülkemizde kuru kaba yem olarak en yaygın kullanılan tarımsal artık buğday ve arpa samanlarıdır. Ancak besleyici değer açısından bakıldığında, baklagil samanları ile buğdaygil samanları arasında karakteristik farklar mevcuttur. Genel bir kural olarak baklagil samanları, tahıl samanlarından daha yüksek ham protein ve metabolik enerji konsantrasyonuna, daha düşük nötral deterjan lif içeriğine sahiptir. Protein içeriği bakımından yapılan karşılaştırmalar, baklagil samanlarının üstünlüğünü net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bilimsel verilere göre, 1 ton baklagil sapı, protein miktarı açısından yaklaşık 8 ton tahıl sapına eşdeğer bir besleyicilik sunmaktadır. Bir başka ifadeyle, 1 ton baklagil sapında ortalama 137.4 kg ham protein bulunurken, 1 ton tahıl sapında bu miktar sadece 70.5 kg seviyesindedir.

Buğday samanı ile mercimek samanı kimyasal analizler ve enerji değerleri üzerinden kıyaslandığında da bu fark açıkça gözlenir. Buğday samanının ham protein içeriği ortalama yüzde 3.22 ile yüzde 3.68 aralığında kalırken, mercimek samanında bu değer kullanılan çeşide ve hasat yöntemine bağlı olarak yüzde 6.23 ile yüzde 8.40 seviyelerine kadar çıkmaktadır. Hücre duvarı bileşenleri yönünden ise buğday samanı yüzde 68.60 ile yüzde 71.85 oranında NDF içerirken, mercimek samanında bu oran yüzde 49.84 ile yüzde 54.21 düzeyinde kalmaktadır. Lif yapısının daha gevşek olması, mercimek samanının sindirim sisteminde daha hızlı parçalanmasını sağlar. Mineral madde içeriği yönünden de kalsiyum ve magnezyum bakımından zengin olan mercimek samanı, sert ve lezzetsiz olan buğday samanlarına kıyasla çok daha iştah açıcıdır.

Protein ve Sindirilebilirlik Seviyesi

Yemlerin besleyici değerini belirleyen en kritik parametreler ham protein oranı ve bu proteinin sindirilebilirlik derecesidir. Mercimek samanının kuru maddesindeki ham protein oranı ortalama yüzde 8.00 düzeyinde kabul edilir. Yapılan laboratuvar analizlerinde mercimek samanının kuru madde oranı yüzde 90.42, ham kül oranı yüzde 12.06, organik madde oranı yüzde 78.36, asit deterjan lif değeri yüzde 38.20 ve metabolik enerji düzeyi 1533 kcal/kg olarak saptanmıştır. Selüloz yapısının tahıl samanlarına kıyasla daha az lignifiye olması, rumen mikroorganizmaları ve enzimlerinin yem liflerine erişimini kolaylaştırmaktadır.

Daisy inkübatör yöntemi kullanılarak yürütülen 48 saatlik in vitro gerçek sindirilebilirlik çalışmalarında, koyun rumen sıvısı kullanılan grupta mercimek samanının kuru madde sindirilebilirliği yüzde 57.57, keçi rumen sıvısı kullanılan grupta ise yüzde 57.77 olarak saptanmıştır. Bu sindirilebilirlik değerleri, buğday samanının yüzde 48.12 ile yüzde 55.25 seviyelerinde kalan sindirilebilirlik oranından yaklaşık yüzde 19.6 daha yüksektir. Benzer şekilde, iki aşamalı sindirim yöntemi ve in vitro enzim teknikleriyle yapılan testlerde de mercimek samanının kuru madde sindirilme derecesinin yüzde 47.81 ile yüzde 49.67 arasında değiştiği saptanmıştır. Bu yüksek parçalanabilirlik hızı, hayvanların kuru madde tüketim kapasitesini artırarak daha fazla gönüllü kaba yem alımına olanak tanır.

Hangi Hayvanlara, Ne Kadar Verilir?

Mercimek samanı, lezzetli ve besleyici yapısıyla başta koyun ve keçi gibi küçükbaş hayvanlar olmak üzere tüm geviş getiren hayvanlar tarafından sevilerek tüketilir. Özellikle büyüme çağındaki kuzu ve buzağıların beslenmesinde, yeşilimsi rengini koruyan mercimek samanları son derece avantajlı sonuçlar verir. Ruminant beslemede samanların hayvana sunuluş şekli ve boyutu sindirim sağlığı açısından büyük önem taşır. Samanlar hayvanlara kesinlikle bütün olarak verilmemeli, ideal tüketim boyutlarına getirilmelidir. Fizyolojik yapılarına uygun olarak saman uzunluğu sığırlar için 2.5 ile 3.5 santimetre, koyunlar için ise 1.5 ile 2.5 santimetre olacak şekilde kıyılmalıdır.

Hayvanların günlük rasyonlarında kullanılacak mercimek samanı miktarı, hayvanın canlı ağırlığına, fizyolojik dönemine ve üretim hedeflerine göre değişmektedir. Sağlıklı bir besleme programında şu günlük miktarlar esas alınabilir:

Ergin sığırlar için günlük tüketim miktarı: 2-7 kg
Koyun ve keçiler için günlük tüketim miktarı: 1-2 kg
Atlar için günlük kaba yem desteği miktarı: 3-4 kg

Bölgesel hayvancılık pratikleri incelendiğinde, örneğin sığır besi işletmelerinin yüzde 54'ünün rasyonlarında kaba yem olarak mercimek samanını aktif şekilde kullandığı görülmektedir. Hayvanların severek tükettiği bu kaba yem, salya üretimini uyararak rumen asitliğini dengeler ve beslenmeye bağlı metabolik rahatsızlıkların önüne geçer.

Rasyonda Mercimek Samanının Yeri

Sürdürülebilir hayvansal üretimde rasyon hazırlamanın temel amacı, en az maliyetle hayvanın besin madde ihtiyaçlarını eksiksiz karşılamaktır. Ruminantların fizyolojik yapısı gereği, rasyondaki kaba yem oranının kuru madde bazında en az yüzde 40 seviyesinde tutulması rumen sağlığı ve çiğneme faaliyetleri için zorunludur. Ancak kaba yemlerin besleyici değerleri birbirinden farklı olduğu için rasyondaki saman miktarı hayvanın içinde bulunduğu döneme göre hassasiyetle ayarlanmalıdır.

Özellikle kurudaki ergin yaş süt ineklerinin beslenmesinde, hayvanların aşırı yağlanmasını ve buna bağlı olarak doğum sonrası metabolik hastalıklara yakalanmasını önlemek amacıyla enerjisi düşük olan saman ağırlıklı rasyonlar tercih edilir. Kuruda beslenen bir ineğe günde 4-5 kg gibi yüksek miktarda saman verilebilirken; hayvan doğum yaptıktan 2 ay sonra yüksek süt verimine ulaştığında, yüksek enerji ve protein ihtiyacını karşılamak için rasyondaki saman miktarı günde 1-2 kg seviyesine düşürülür. Saman miktarının azaltılması, rasyonda kesif yemlere ve yonca gibi kaliteli kuru otlara daha fazla yer açılmasına olanak tanır. Böylece hayvanın fizyolojik doyumunun yanında besinsel doyumu da garanti altına alınır.

Hasat ve Balyalamada Kalite Kaybını Önlemek

Mercimek samanının kalitesi ve besleyici değeri, sadece tarladaki bitkinin durumuna değil, uygulanan hasat ve balyalama yöntemlerine de doğrudan bağlıdır. Hasat olgunluğuna ulaşmış mercimekte saplar sarımsı yeşil renk aldığında ve meyvelerin üçte ikisi sarardığında biçim işlemlerine başlanmalıdır. Biçim esnasında dökülme kayıplarını ve sapların kırılıp un ufak olmasını önlemek için hasat mutlaka sabahın erken saatlerinde, havadaki nem oranının nispeten yüksek olduğu serin zaman diliminde yapılmalıdır.

Makineli hasatta tercih edilen yöntemler mercimek samanının temizlik düzeyini doğrudan etkilemektedir. Geleneksel elle yolma yönteminde bitkiler kökleriyle birlikte söküldüğü için ürüne çok yüksek oranda taş, toprak ve çakıl karışmaktadır. Bu durum hem harmanlamayı zorlaştırmakta hem de elde edilen samanın kalitesini düşürmektedir. Ayrıca köklerin topraktan sökülmesi, mercimeğin köklerindeki Rhizobium bakterileri vasıtasıyla toprağa bağladığı azot ve organik madde miktarının azalmasına neden olur. Bu nedenle, hasadın parmaksız çift bıçaklı biçme makineleriyle veya düz arazilerde biçerdöverle yapılması tarlada kalan anız yüksekliğinin kontrol edilmesini ve saman içerisine taş toprak karışmasını engeller. Biçilen ürünler tarlada namlu halinde kurutulduktan sonra balya makineleri vasıtasıyla sıkıştırılarak balyalanır.

Depolamada Küflenme Riski

Hasat ve harman süreçlerinin ardından elde edilen mercimek samanının besin değerini kaybetmeden uzun süre korunabilmesi, depo koşullarının uygunluğuna bağlıdır. Samanın depolanacağı alanlara taşınmadan önce nem kontrolünün yapılması hayati önem taşır. Güvenli bir depolama için mercimek samanının nem oranı yüzde 13.5 ile yüzde 14.5 seviyelerine düşene kadar kurutulmalıdır.

Yüksek nem içeriğiyle veya yağışlı havalarda ıslanmış saplarla yapılan balyalama işlemleri, yığın içerisinde mikroorganizma faaliyetlerinin hızlanmasına, dolayısıyla kızışma ve küflenmeye neden olur. Küflü ve kokulu samanlar hayvan sağlığı üzerinde olumsuz etkiler yaratır ve sindirim sistemi bozukluklarına yol açar. Bu riski önlemek için saman balyaları doğrudan toprak zemin yerine ızgaralar üzerinde istiflenmeli ve depoların havadar, serin ve kuru olmasına özen gösterilmelidir. Plastik ambalajlar yerine hava alabilen örtüler kullanılmalı, nem birikimini önleyecek sirkülasyon kanalları oluşturulmalıdır.

Mercimek Kepeği ve İşleme Yan Ürünleri

Mercimek bitkisinin hayvancılık sektörüne katkısı sadece tarlada kalan sap ve yapraklarla sınırlı değildir. Hasat edilen danelerin insan tüketimi için işlendiği kırma ve soyma fabrikalarında da son derece kıymetli yan ürünler açığa çıkar. İç mercimek üretimi esnasında, tanenin dış kabuğunun soyulması ve çeneklerinin birbirinden ayrılması sürecinde ortaya çıkan mercimek kepeği, yüksek proteinli yapısıyla karma yem sanayinin en değerli ham maddelerinden biridir.

Mercimek işleme sanayinin bu değerli yan ürünleri ve yemlik özellikleri şunlardır:

Mercimek kabuk unu ve kepeği: Danenin kabuk kısmından elde edilen, lif oranı yüksek ve protein değeri ham samana kıyasla zengin olan bir yem girdisidir.
Kırık ve unlu mercimek artıkları: İşleme esnasında kırılan küçük dane parçaları ve unsu tozlar, enerji ve protein yönünden oldukça zengindir.
Karma yem formülasyonlarına katkısı: Bu yan ürünler, özellikle süt ve besi sığırı kesif yemlerinde protein ve nişasta kaynağı olarak rasyon dengelenmesinde kullanılır.
Ekonomik hayvancılığa etkisi: Fabrika yan ürünlerinin yem formülasyonlarında kullanılması, ithal yem girdilerine olan bağımlılığı azaltarak üretim maliyetlerini düşürür.

Bu yönüyle mercimek, tarlasından fabrikasına kadar her aşamada bitkisel üretim ile hayvansal üretimi bütünleştiren en verimli tarımsal kaynaklardan biridir.

Sıkça Sorulan Sorular

Mercimek samanı hayvana verilir mi?

Evet, mercimek samanı besleyici değeri yüksek ve son derece lezzetli bir baklagil kaba yemi olduğu için tüm geviş getiren hayvanlara güvenle verilir. Tadının hoş olması nedeniyle sığır, koyun, keçi ve atlar tarafından sevilerek tüketilen bu kaba yem, özellikle kışlık rasyonların vazgeçilmez bir parçasıdır.

Mercimek samanı buğday samanından iyi mi?

Evet, mercimek samanı besin değerleri, protein oranı, mineral içeriği ve sindirilebilirlik derecesi bakımından buğday samanından çok daha üstündür. Buğday samanında protein oranı yüzde 3 civarındayken mercimek samanında bu oran yüzde 8'e kadar çıkmakta ve kuru madde sindirilebilirliği yaklaşık yüzde 20 daha yüksek gerçekleşmektedir.

Mercimek samanı ne kadar protein içerir?

Mercimek samanının kuru maddesinde ortalama yüzde 8.00 oranında ham protein bulunur. Bu protein değeri bitkinin hasat dönemindeki yeşilliğine, uygulanan kültürel işlemlere ve çeşidin özelliklerine göre yüzde 6.23 ile yüzde 8.40 arasında değişkenlik gösterebilmektedir.

Koyuna mercimek samanı verilir mi?

Koyun ve keçiler mercimek samanını severek tüketiler. Koyunların beslenmesinde günlük kaba yem ihtiyacının karşılanması amacıyla hayvan başına günlük 1 ile 2 kg arasında mercimek samanı rasyonlara dahil edilebilir. Sunulmadan önce samanın 1.5-2.5 cm boyutlarında kıyılması tüketimi kolaylaştırır.

Mercimek kepeği yem olarak kullanılır mı?

Evet, iç mercimek üretimi sırasında fabrikalarda yan ürün olarak açığa çıkan mercimek kepeği karma (kesif) yem sanayinde protein ve lif kaynağı olarak çok yaygın şekilde kullanılır. Özellikle süt ve besi sığırlarının yem rasyonlarında maliyeti düşüren ve besleyici değeri artıran kıymetli bir yem girdisidir.