Yemeklik Baklagillerde Depolama ve Ambar Zararlıları

Baklagiller, besleyici değerleri ve tarımsal çeşitliliğe katkılarıyla hububat ve tahıllardan sonra insan beslenmesinde en popüler gıda gruplarından biridir. Türkiye, coğrafi konumu ve uygun iklim özellikleri sayesinde özellikle nohut, mercimek ve kuru fasulye üretimi ile ihracat potansiyeli bakımından dünyada öncü ülkeler arasında yer almaktadır. Ancak binbir emekle üretilen bu ürünlerin, tarladan sofraya ulaşana kadar geçen süreçte uygun koşullarda saklanması en kritik zorunluluklardan biridir. Gıda muhafazasında depolama aşaması doğru yönetilmediğinde, hayvansal kökenli organizmaların ve özellikle ambar zararlısı böceklerin saldırıları nedeniyle ülkemizde ve dünyada her yıl ortalama %10 oranında ciddi bir ürün kaybı meydana gelmektedir. Bu kayıpları asgari seviyeye indirmek ve milli ekonomiyi korumak için bilimsel temellere dayalı baklagil depolama ve koruma yöntemlerinin eksiksiz uygulanması gerekmektedir.

Depolamada Belirleyici İki Şey: Nem ve Sıcaklık

Depolanan yemeklik baklagillerin kalitesini korumak ve zararlıların çoğalmasını engellemek için ortamdaki nem ve sıcaklık dengesi hayati bir rol oynar. Hasat edilen bakliyatın depoya alınırken nem oranının %13'ten (bazı hassas durumlarda %12'den) fazla olmamasına azami özen gösterilmelidir. Yüksek nem içeren nemli ürünler depolandığında, tüm mahsulün küflenmesine veya kızışarak tamamen çürümesine yol açan biyokimyasal bozulmalar tetiklenir. Sıcaklık ise ambar zararlısı böceklerin yaşam döngüsünü doğrudan etkileyen ikinci belirleyici faktördür. Zararlı böcekler genellikle sıcak ve ılıman iklim koşullarında aktifleşir ve çok hızlı ürerler. Örneğin, baklagil depolarının en amansız zararlılarından olan fasulye tohum böceği için en uygun gelişme sıcaklığı erginler için 27-29 °C, larvalar için ise 24-27 °C civarındadır. Sıcaklığın 0 °C'nin altına düşürülmesi ise bu zararlıların faaliyetlerini tamamen durdurarak onları çok savunmasız hale getirir. Bu nedenle depolarda nemin düşük, sıcaklığın ise serin seviyelerde tutulması zararlı popülasyonunu baskılamanın en temel şartıdır.

Depoya Alma Öncesi Temizleme ve Kurutma

Hasat edilen ürünlerin ambarlara taşınmadan önce kapsamlı bir temizleme ve kurutma işleminden geçirilmesi, başarılı bir baklagil depolama sürecinin ilk altın kuralıdır. Depolanacak baklagillerin içinde taş, toprak, toz, saman gibi yabancı maddeler ile kırık taneler kesinlikle bulunmamalıdır. Bu yabancı maddeler ve kırıntılar, ambar zararlıları için hem sığınak hem de ilk beslenme odağı oluşturur. Özellikle sağlam tanelere doğrudan nüfuz edemeyen bazı ikincil zararlılar, kırık taneler ve un kırıntıları üzerinde hızla çoğalarak tüm depoya yayabilirler. Kurutma işlemi ise tarladan toplanan ürünlerin nemini güvenli sınır olan %12-13 düzeyinin altına çekmek amacıyla titizlikle yapılmalıdır. Tam kurumadan depolanan bakliyatlar çok kısa sürede kızışma yapar, bu da hem mantari hastalıkların yayılmasına hem de böceklerin üremesi için ideal, sıcak ve nemli mikro-ortamların oluşmasına zemin hazırlar. Hasat ve harman işlemlerinin geciktirilmeden yapılması ve ardından ürünün tam kurutularak depoya sevk edilmesi koruyucu mücadelenin temelini oluşturur.

Ambar Zararlılarının Tanınması

Baklagillerde tahribat yaratan zararlıları doğru tanımak, onlarla mücadele stratejisini belirlemek açısından son derece önemlidir. Baklagil tohum böcekleri biyolojik özelliklerine göre yılda tek döl verenler ve yılda çok döl verenler olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

Yılda tek döl veren tohum böcekleri grubunda yer alan bezelye tohum böceği (Bruchus pisorum), bakla tohum böceği (Bruchus rufimanus) ve mercimek tohum böceği (Bruchus lentis) gibi türler genellikle tarlada bulaşarak yılda tek bir nesil üretirler ve özellikle tohumluk değerini düşürürler. Yılda çok döl veren tohum böcekleri grubunda yer alan en tehlikeli türler ise fasulye tohum böceği (Acanthoscelides obtectus) ve börülce tohum böceğidir (Callosobruchus maculatus). Uygun sıcaklık ve nem koşullarında ambarlarda arka arkaya döl vererek zararlarını katlayarak sürdürebilirler.

Bunlar arasında fasulye tohum böceği erginleri, 2-5 mm boyunda, yassı, uzunca oval ve açık ile koyu kahverengi vücuda sahip böceklerdir. Larvaları beyaz veya hafif sarımsı renkte olup, yumurtadan çıktıktan sonra tanenin kabuğunu delerek içeri girer ve orada tüneller açarak beslenir. Pupa dönemini de tanenin hemen kabuk altındaki özel bir odacıkta geçirir; bu durum dışarıdan bakıldığında tane üzerinde yuvarlak, yağ lekesine benzer bir renk değişimiyle kendini gösterir. Zamanla bu pupalar erginleşerek taneyi yuvarlak bir delik açıp terk eder. Ayrıca depolarda un kurdu, testereli böcek ve kırma bitleri gibi kiler zararlılarına da rastlamak mümkündür. Bu zararlılar beslenerek ürünün ağırlığını azaltmakla kalmaz; bıraktıkları gömlek artıkları, pislikler ve salgılarıyla ürünü kirleterek tüketilemez hale getirirler.

Bulaşmanın Tarladan Ambara Taşınması

Yemeklik baklagillerdeki ambar zararlısı sorunlarının önemli bir kısmı aslında henüz depolama başlamadan, ürün tarladayken başlar. Özellikle yılda tek döl veren mercimek saklama süreçlerini ve bezelye depolamasını tehdit eden böcekler ile yılda çok döl veren fasulye tohum böceği, ürüne henüz tarlada yeşil kapsül dönemindeyken bulaşır. Ergin dişiler, tarladaki yeşil fasulye veya baklagil kapsüllerinin üzerine ya da çiğneyerek açtıkları deliklerin içine yumurtalarını bırakırlar. Yumurtadan çıkan küçük larvalar kapsülü delip doğrudan olgunlaşmakta olan taze tanelerin içine girerler. Hasat ve harman işlemleri sırasında bu larvalar tanelerin içinde gizlenmiş durumda olduklarından, dışarıdan fark edilmeden doğrudan depolara taşınırlar.

Bu bağlamda, fasulye tohum böceğinin tarladan ambara taşınan en önemli zararlı olduğunu ayrıca vurgulamak gerekir. Eğer depolama yapılan alan sıcak ve havadar değilse, tanelerin içinde taşınan bu larvalar gelişimini tamamlayarak ergin haline gelir, taneyi delip çıkar ve depodaki diğer temiz tanelere de hızla bulaşarak nesiller boyu üremeye devam ederler. Hasat ve harman işlemlerinin geciktirilmeden yapılması ve ardından ürünün tam kurutularak depoya sevk edilmesi koruyucu mücadelenin temelini oluşturur.

Depo Hazırlığı ve Temizliği

Temiz bir depolama süreci ancak kusursuz bir ambar hazırlığı ile mümkündür. Yeni hasat edilen temiz ürünlerin, eski dönemlerden kalma böceklerin ve kalıntıların bulunduğu kirli bir depoya konulması tüm emeğin heba olmasına yol açar. Bu doğrultuda yeni ürün ambara alınmadan en az 15-20 gün önce çok sıkı bir hazırlık sürecine girişilmelidir. Ambarın içi tamamen boşaltılmalı, eski ürün artıkları, tozlar ve süprüntüler titizlikle temizlenerek depodan uzaklaştırılmalı ve yakılmalıdır. Depo duvarlarında, tabanında veya tavanında bulunan tüm yarık, çatlak ve oyuklar sıva veya uygun malzemelerle tamamen kapatılarak onarılmalıdır.

Duvarlardaki yarık ve çatlaklar böceklerin özellikle saklandığı bölgelerdir. Temizlik işleminden sonra ambar duvarlarına kireç badanası yapılmalı ve boş depo ilaçlaması gerçekleştirilmelidir. Boş ambar yüzeylerinin ilaçlanması veya daha ileri seviyede uygulanacak fümigasyon işlemlerinde kullanılacak yöntemlerin tespiti ve güvenli uygulanması için mutlaka uzman bir ziraat mühendisine veya yetkili mercilere danışılmalıdır.

Fiziksel ve Kültürel Koruma Yöntemleri

Kimyasal ilaç kullanımını en aza indirmek ve sağlıklı ürün muhafaza etmek için fiziksel ve kültürel önlemler en etkin koruma yöntemleridir. Öncelikle ambarların dış dünyayla temasını kontrol altına almak için kapı ve pencerelere ince gözenekli tel kafesler veya sineklik tüller takılmalıdır. Ambarların kendisi serin, kuru, havadar, doğrudan güneş ışığı almayan ve gerektiğinde ürün aktarmaya ve havalandırmaya imkan tanıyan bir yapıda tasarlanmalıdır. Ürünlerin depolama şekli de böceklenmeyi doğrudan etkiler.

Çuvallanmış bakliyatlar asla doğrudan toprak zemin üzerine ve duvara bitişik şekilde yığılmamalıdır. Çuvallar mutlaka yerden yüksek ahşap ızgaralar (paletler) üzerine istiflenmeli ve duvarla aralarında en az 50 santimetrelik bir boşluk bırakılmalıdır. Dökme olarak depolanacak ürünlerde ise çok büyük tek bir yığın oluşturmaktan kaçınılmalı, ürün küçük yığınlar halinde depolanarak düzenli aralıklarla kontrol edilmelidir. Ayda en az bir kez ürünün sıcaklığı, nem oranı ve böceklenme durumu yakından takip edilmelidir. Eğer üründe kızışma veya nemlenme tespit edilirse, derhal aktarma (kürekleme) ve havalandırma işlemleri uygulanarak yığın soğutulmalıdır. Ek olarak, entegre mücadele kapsamında doğal bitkisel ekstraktlardan, özellikle de uzaklaştırıcı ve yumurtlamayı engelleyici etkileri bilimsel olarak kanıtlanmış olan neem ağacı özlerinden (Azadirachtin) organik tarım koşullarında yararlanılabilir.

Tohumluk ile Yemeklik Ürünün Ayrı Saklanması

Baklagil üretiminde tohumluk olarak ayrılan materyal ile doğrudan tüketime sunulacak yemeklik ürünün depolama gereksinimleri ve saklama koşulları birbirinden farklıdır. Ambar zararlıları tanelerin embriyo kısımlarını veya içindeki besin dokusunu yiyerek beslendikleri için bulaşık tanelerin çimlenme gücü ve tohumluk değeri çok büyük oranda düşer veya tamamen yok olur. Tohumluk ürünlerin sonraki yıllarda ekimde kullanılacağı göz önüne alındığında, bu gruptaki ürünlerde tek bir tanenin bile zarar görmemesi, mutlak bir koruma sağlanması hayati önem taşır. Bu nedenle tohumluk ürünler tamamen ayrı, izole ve böcek girişine kesinlikle kapalı özel kaplarda veya bölmelerde saklanmalıdır.

Diğer taraftan, doğrudan insanların gıda olarak tüketeceği yemeklik ürünlerde kimyasal ilaç kullanımı çok daha sıkı yasal sınırlamalara ve kalıntı limitlerine tabidir. Yemeklik ürünlerin korunmasında kimyasal mücadeleden ziyade fiziksel engellere, modifiye atmosfer paketleme tekniklerine ve serin hava koşullarına öncelik verilmelidir. İki ürün grubunun aynı ortamda saklanması, yemeklik ürüne kontrolsüz ilaç bulaşmasına ya da tohumluktaki zararlıların yemeklik ürüne geçerek her iki stoğun da hızla elden çıkmasına neden olabilir.

Depolamada Sık Yapılan Hatalar

Baklagillerin saklanması sürecinde üreticilerin sıklıkla düştüğü hatalar, ambar zararlısı popülasyonunun patlamasına ve tüm mahsulün ekonomik değerini kaybetmesine neden olabilmektedir. Bu süreçte en sık yapılan hatalar şunlardır:

• Yeni hasat edilmiş temiz mahsulleri, önceki yıldan kalan eski ürünlerle aynı depoya koymak veya karıştırmak.
• Ürünleri tam kurumadan, yüksek nem oranıyla (%13 sınırının üzerinde) aceleyle depoya alarak kızışma ve küflenmeye davetiye çıkarmak.
• Depoların kapı, pencere ve havalandırma açıklıklarına tel kafes takılmaması sonucu dışarıdan uçarak gelen ergin böceklerin depoya serbestçe girmesine göz yummak.
• Depolama öncesinde duvarlardaki yarık ve çatlakların onarılmaması, süprüntülerin temizlenmemesi nedeniyle zararlılara hazır barınak sunulması.
• Hasat ve harman işlemlerini geciktirerek tarlada zararlıların tanelere bulaşma oranını maksimum seviyeye ulaştırmak.
• Depodaki böceklenme fark edildiğinde yetkisiz kişilerce bilinçsizce fümigasyon (gazlama) uygulamaları yapmak; bu durum sızdırmazlık sağlanamadığı için gaz kaybına ve zararlıların kimyasallara karşı direnç kazanmasına yol açar.

Sıkça Sorulan Sorular

Nohut nasıl saklanır?

Nohut saklanırken öncelikle tanelerin kırıksız ve tamamen temizlenmiş olmasına dikkat edilmelidir. Ürünün nem oranının %12-13 seviyesinin altında olması sağlanmalı ve depolama yapılacak alanın serin, havadar ve nemsiz olmasına özen gösterilmelidir. Çuvallı ürünler ahşap ızgaralar üzerinde, duvardan en az 50 cm uzakta istiflenmeli ve ambar pencereleri tel kafeslerle korunmalıdır.

Mercimekte kurt neden olur?

Mercimekte meydana gelen kurtlanma sorununun ana kaynağı, zararlıların henüz tarla dönemindeyken yeşil kapsüller üzerine yumurta bırakması ve larvaların tanelerin içine girmesidir. Hasatla birlikte fark edilmeden depoya taşınan bu gizli larvalar, ambar ortamı sıcak ve nemli olduğunda gelişimini tamamlayarak ergin böceklere dönüşür ve diğer mercimek tanelerine de bulaşarak hızla çoğalırlar.

Depoda ürün kaç ayda bozulur?

Depolanan baklagillerin bozulma süresi tamamen ortamın sıcaklığına ve nem oranına bağlı olarak değişir. Nem oranı %13'ün üzerinde olan tam kurumamış ürünler birkaç hafta gibi çok kısa bir sürede kızışma ve küflenme nedeniyle çürüyebilir. Benzer şekilde, 20 °C'nin üzerindeki sıcak ve kontrolsüz depolarda ambar zararlıları hızla çoğalarak mahsulü birkaç ay içinde tamamen bitleyip ekonomik olarak değersiz kılabilir.

Ambar zararlısı nasıl önlenir?

Zararlıların önlenmesinde en önemli adım, temiz ambara temiz ve kuru ürün koymaktır. Depolama öncesinde ambar tamamen temizlenmeli, duvar çatlakları sıvanmalı, kapı ve pencereler tellenmeli ve gerekirse boş depo ilaçlaması yapılmalıdır. Depolama sürecinde ise nem %13'ün altında tutulmalı, ortam serin olmalı ve ürünler düzenli aralıklarla kontrol edilerek kızışma durumunda havalandırılmalıdır.

Tohumluk ürün nasıl saklanmalı?

Tohumluk olarak ayrılan baklagil ürünleri, yemeklik ürünlerden tamamen ayrı ve izole bölmelerde muhafaza edilmelidir. Tohumlukların çimlenme gücünü kaybetmemesi için tek bir böcek bulaşmasına bile izin verilmemeli, temizliği ve ilaçlaması yapılmış pencereleri telli ambarlarda veya sızdırmaz özel kaplarda saklanmalıdır. Ayrıca tohumluklarda döl vermeyi sürdüren zararlılara karşı koruyucu önlemler eksiksiz uygulanmalıdır.