Mercimek Hasadı ve Hasat Kaybını Azaltmak

Hasat Olgunluğu Nasıl Anlaşılır?

Bitkisel üretim süreçlerinde yüksek verim elde etmek ve kaliteli ürün yetiştirmek için en önemli aşamalardan biri hasat döneminin doğru belirlenmesidir. Mercimek bitkisi olgunlaştığında kendine has morfolojik değişiklikler göstererek hasat zamanının geldiğini işaret eder. Gelişimini tamamlayan mercimek bitkileri fizyolojik olarak yapraklarını dökmeye başlar ve yeşil renkteki baklaları sarı-kahverengi renge dönüşür. Tarladaki bitkilerin genel durumu incelendiğinde, bitkilerin yüzde 70 ile yüzde 80'inin tamamen sararmış olması ve özellikle alt kısımlardaki baklaların kurumaya başlaması, optimum hasat olgunluğuna ulaşıldığını gösteren en temel göstergelerdir.

Hasadın elle yolunarak veya sickle/scythe (orak/tırpan) gibi geleneksel yöntemlerle biçilerek yapılacağı durumlarda, bitkilerin sarımsı yeşil renkte olduğu ve meyvelerin üçte ikisinin (2/3) sarı renge döndüğü dönem tercih edilmelidir. Erken dönemde yapılan hasatta taneler tam dolgunlaşmadığı için büzüşüp solar ve bu durum doğrudan verim kaybına yol açar. Buna karşın hasatta geç kalındığında ise baklalar aşırı kurur, rüzgarın veya biçim aletlerinin en küçük mekanik darbesiyle çatlayarak tanelerini tarlaya döker. Bu nedenle tarladaki olgunlaşma seyri günlük olarak yakından takip edilmelidir.

Dane Nemi ve Hasat Zamanı

Mercimek hasadının zamanlaması ve ürünün nem oranı, hasat kayıplarının boyutunu belirleyen en kritik iki değişkendir. Türkiye'deki bölgesel iklim farklılıkları nedeniyle mercimek hasadı mayıs ayının sonundan temmuz ayının ortalarına kadar uzanan geniş bir döneme yayılır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde mayıs sonu ile haziran ortası kırmızı mercimek için en uygun hasat dönemiyken, İç Anadolu Bölgesi'nde haziran sonu ile temmuz başı, Trakya ve Marmara bölgelerinde ise temmuz ortası yeşil mercimek hasadı için uygun zaman aralığıdır.

Hasat işleminin güvenli ve en düşük kayıpla tamamlanabilmesi için ideal dane nem oranı yüzde 12 ile yüzde 14 aralığında olmalıdır. Yaz sıcaklarının etkisiyle mercimeğin nem oranı yüzde 35 seviyesinden yüzde 10 seviyesine son derece hızlı bir şekilde düşüş gösterir. Dane neminin yüzde 10 ve daha altına inmesi durumunda mercimek taneleri aşırı kırılgan hale gelir ve harmanlama esnasında dane kırılması oranı ciddi ölçüde artar. Dane neminin yüzde 18 seviyesinin üzerinde olduğu çok erken dönemlerde ise mekanik darbelere maruz kalan taneler ezilir ve baklalar harmanlanmadan doğrudan dışarı atılır. Araştırma bulgularına göre, kabul edilebilir dane kaybının yüzde 10 sınırında tutulabilmesi için uygun hasat süresi 8 gün, yüzde 14 kaybın kabul edildiği durumlarda ise en fazla 12 gün olarak belirlenmiştir. Bu süre zarfında biçimine başlanan mercimeğin nem içeriği ortalama yüzde 18'den yüzde 9.5 seviyesine kadar gerilemektedir.

Mercimekte Hasat Kaybı Neden Yüksek?

Mercimek tarımında karşılaşılan en büyük sorunların başında, diğer tahıllara kıyasla hasat ve harmanlama kayıplarının oldukça yüksek seviyelerde seyretmesi gelir. Biçerdöverle yapılan doğrudan hasat işlemlerinde dane kayıp oranı ortalama yüzde 5 ile yüzde 15 arasında değişirken, geleneksel elle yolma, namlu yapma, desteleme ve taşıma süreçlerinde bu kayıplar yüzde 15 ile yüzde 20 seviyelerine kadar tırmanabilmektedir. Mercimekte hasat kaybının bu denli yüksek olmasının temel nedenleri şu şekilde sıralanabilir:

• İlk bakla yüksekliğinin toprak yüzeyine çok yakın konumlanması nedeniyle biçici düzenlerin ürünü tam olarak kavrayamaması.
• Hasat dönemindeki yüksek sıcaklıklar nedeniyle bitkinin nem içeriğinin hızla düşmesi ve baklaların çıtırlaşarak çok kolay çatlaması.
• Aynı tarla içerisindeki bitkilerin ve hatta aynı bitki üzerindeki baklaların olgunlaşma sürelerinin homojen olmaması.
• Biçerdöver veya harmanlama makinelerinin mekanik ayarlarının, özellikle batör devri ve tabla yüksekliğinin, mercimeğin hassas dane yapısına uygun olarak yapılmaması.
• Tarla yüzeyinin taşlı, kesekli veya engebeli olması sebebiyle biçici tablaların yeterince alçaktan çalıştırılamaması.
• İş gücü eksikliği veya meteorolojik tahminlerin takip edilememesi nedeniyle hasat işlemlerinin geciktirilmesi.

Hasat kayıplarının tarlada objektif olarak hesaplanmasında kullanılan temel matematiksel eşitlik şu şekildedir: Toplam Dane Kaybı Yüzdesi = 1333 × Toplam Çerçeve Kaybı ÷ Parsel Verimi ×

Bu formül doğrultusunda tarlada üç çeyrek metrekare yöntemiyle yapılan çerçeve ölçümleri, kayıpların hangi üniteden kaynaklandığını açıkça ortaya koymaktadır.

Bitki Boyu ve Yatma Sorunu

Mercimek bitkisinin morfolojik yapısı, doğrudan makineli hasadı zorlaştıran en önemli doğal sınırlayıcıdır. Mercimek sapları ince, zayıf ve yatmaya (yaslanmaya) son derece meyilli bir karakter gösterir. Örneğin, bölge koşullarına uyumlu Fırat-87 kırmızı mercimek çeşidinde yapılan ölçümlerde ortalama bitki boyu 38.4 santimetre olarak saptanırken, ilk bakla yüksekliğinin yalnızca 14.3 santimetre, biçim sonrası tarlada kalan anız yüksekliğinin ise 9.6 santimetre olduğu belirlenmiştir.

Bitki boyunun bu kadar kısa olması ve ilk baklaların neredeyse toprak yüzeyine değecek kadar alçakta oluşması, biçerdöver veya biçme makinesi tablalarının tarlada sıfıra yakın çalışmasını zorunlu kılar. Mercimeğin yattığı tarlalarda, biçici düzen yatık sapların altından geçemediği için bitkilerin önemli bir kısmı biçilemeden toprak üzerinde kalır ve doğrudan dane kaybına neden olur. Tablanın yere çok yakın çalıştırılması ise tarladaki taşların, keseklerin ve toprak yığınlarının makine içine alınmasına, dolayısıyla bıçakların körelmesine ve mekanik arızaların artmasına yol açar. Bu durum hem mekanizasyon giderlerini yükseltir hem de hasat verimliliğini düşürür. Bu nedenle yatmaya dayanıklı, bitki boyu ve ilk bakla yüksekliği daha uzun olan mercimek çeşitlerinin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması hasat kayıplarının azaltılması yönünden büyük öneme sahiptir.

Biçerdöver Ayarları ve Tabla Yüksekliği

Düzgün, keseksiz ve taşlardan tamamen temizlenmiş mercimek ekim alanlarında doğrudan biçerdöverle hasat en hızlı ve ekonomik yöntemdir. Ancak dane hasarını ve dökülme kayıplarını kabul edilebilir sınırlar içinde tutabilmek için biçerdöver üzerinde son derece hassas teknik ayarların yapılması zorunludur. Dikkat edilmesi gereken temel ayarlar şunlardır:

• Batör devri ayarı: Batör dönü hızı, kırık dane oranı ve harmanlanmayan dane kaybı üzerinde doğrudan belirleyicidir. Batör devri arttıkça kırık dane oranı logaritmik olarak artış gösterirken, harmanlanmayan dane oranı azalır. Yapılan bilimsel çalışmalarda, biçerdöverle mercimek harmanında en ideal batör devrinin 600 devir/dakika olduğu saptanmıştır. Bu optimum devirde toplam harmanlama kaybı yüzde 4.93 seviyesinde kalarak en düşük değerine ulaşmaktadır.
• Batör-kontrbatör açıklığı: Kontrbatör ile batör arasındaki açıklığın 14 mm, 25 mm veya 40 mm olarak ayarlanması mümkündür. Araştırma sonuçları, kontrbatör açıklığının dane kaybı ve kırılması üzerindeki etkisinin batör devrine kıyasla istatistiksel açıdan önemsiz olduğunu göstermektedir.
• Başak kaldırıcı kullanımı: Yatık veya yatan mercimeklerin hasat edilmesinde, biçerdöver tablasındaki her 4-5 zıpkaya 1 adet başak kaldırıcı aparat takılmalıdır. Bu aparatlar yatık sapları toprak seviyesinden kaldırarak biçici bıçakların önüne sağlıklı bir şekilde sevk edilmesini sağlar.
• Tabla yüksekliği ayarı: İlk bakla yüksekliği toprak yüzeyine çok yakın olduğu için tabla yüksekliği olabildiğince alçak tutulmalıdır. Bu ayarın güvenle yapılabilmesi için ekim öncesinde tarlanın merdane ile düzeltilmiş olması şarttır.
• İlerleme hızı: Biçerdöver ilerleme hızı, arazi yapısına ve ürünün yoğunluğuna uygun olarak yavaş tutulmalıdır. Hızlı ilerleme, biçici düzenin bitkileri kesmek yerine ezmesine ve tarlada yüksek oranda dane dökülmesine yol açar.

Sökme Makinesi ile Hasat

Biçerdöverle doğrudan hasat yapmaya elverişli olmayan taşlı, engebeli veya küçük ölçekli tarım arazilerinde, traktör arkasına bağlanan ve hareketini traktör kuyruk milinden alan biçme ve sökme makineleri yaygın olarak tercih edilir. Bu sistemlerde traktör kuyruk mili 540 devir/dakika devirde çalıştırılarak biçme işlemi gerçekleştirilir. Kullanılan yöntemler ve teknik detaylar şöyledir:

• Çift bıçaklı (parmaksız) biçme makinesi: Kesim esnasında bitkiye minimum düzeyde zarar veren bu makinelerle yapılan hasatta iş kapasitesi ortalama 3.076 ila 3.631 dekar/saat arasında değişir.
• Tek bıçaklı (parmaklı) çift hareketli biçme makinesi: Çift hareketli kesim düzeneğine sahip bu makinelerin iş performansı parmaksız makinelere kıyasla daha düşüktür ve ortalama tarla kapasitesi 2.756 dekar/saat olarak saptanmıştır.
• İşçi gücü gereksinimi: Makineli biçme esnasında traktör sürücüsünün dışında tarlada biçilen ürünü toplamak, namlu haline getirmek ve yığın yapmak amacıyla en az 3 veya 4 işçinin çalıştırılması gerekmektedir.
• Patozla harmanlama: Biçildikten sonra tarlada namlu (yığın) haline getirilerek kurumaya bırakılan mercimekler, traktörle çekilen toplar-döver harman makineleri yardımıyla harmanlanır. Niğmer 1200 veya Özapalı gibi modern harman makineleri 3000-3500 kg ağırlığa sahip olup, 10-12 km/saat traktör hızıyla çalışarak saatte 3.30 ila 3.69 dekar alanın ürününü harmanlama kapasitesine sahiptir. Bu harmanlama işleminde dekar başına ortalama 1.606 ila 1.85 litre arasında yakıt tüketilir.

Hasat Saatinin Dane Dökülmesine Etkisi

Gün içerisindeki hava sıcaklığı ve bağıl nem değişimleri, mercimek baklalarının çıtırlaşma derecesini ve dolayısıyla darbe karşısındaki dökülme hassasiyetini doğrudan etkiler. Bu nedenle hasat işlemlerinin günün doğru saatlerinde yapılması dane kayıplarını engellemede kritik rol oynar. Uygulanması gereken kurallar şunlardır:

• Sabah erken saatlerde biçim: Kesme, sökme veya yolma işlemleri mutlaka sabahın erken saatlerinde, güneşin yakıcı etkisi başlamadan ve havada hafif bir nem (çiy) varken yapılmalıdır. Sabahın serinliği ve nemli hava, baklaların esnekliğini korumasını sağlayarak biçici bıçakların veya dolabın çarpma etkisiyle patlamasını ve tanelerin tarlaya dökülmesini önler.
• Gün ortası sıcaklarında ara verme: Hava sıcaklığının 30 °C'nin üzerine çıktığı ve nemin en düşük seviyeye gerilediği öğle saatlerinde biçim işlemine kesinlikle ara verilmelidir. Sıcak saatlerde yapılan hasat işlemlerinde dane dökülme oranı yüzde 50 seviyelerine kadar ulaşabilmektedir.
• Çiy takibi: Gece saatlerinde havadaki nem oranının aşırı yükselmesi ve çiğin çok fazla düşmesi, hasat edilen mercimeğin ıslanarak danelerinin ezilmesine ve harmanlama kalitesinin düşmesine yol açar. Bu nedenle çiy takibi hassasiyetle yapılmalı, çiyin yoğunlaştığı gece saatlerinde biçim işlemine ara verilmelidir.
• İdeal çalışma sıcaklığı: Mercimek hasat-harman operasyonları için en elverişli çevre sıcaklığı 20 °C ile 30 °C aralığındaki değerlerdir.

Hasat Sonrası Temizleme ve Kurutma

Hasat edilen mercimeğin kalitesini korumak ve uzun süreli depolama sürecinde bozulmaları engellemek amacıyla hasat sonrasında uygulanacak işlemler büyük titizlik gerektirir. Depolama öncesinde nem kontrolü ve temizlik işlemlerine dikkat edilmelidir:

• Doğal kurutma süreci: Biçerdöverle, makineli biçmeyle veya elle yolunarak toplanan mercimekler, dane nem oranı yüzde 13.5 ile yüzde 14.5 seviyesine düşene kadar harman yerinde veya uygun alanlarda kurutulmalıdır.
• Gölgede sererek kurutma: Mercimek tanelerinin doğrudan güneş ışığı altında uzun süre bırakılması tanelerin aşırı kurumasına, çatlamasına ve tohumluk değerinin düşmesine neden olur. Bu yüzden kurutma işlemi gölgede veya yarı gölge, havadar alanlarda serilerek gerçekleştirilmelidir.
• Yabancı madde temizliği: Özellikle geleneksel yolma yönteminde bitkiler kökleriyle birlikte söküldüğü için ürüne yoğun miktarda taş, çakıl ve toprak karışır. Depolama öncesinde danelerin bu yabancı maddelerden ve yabancı ot tohumlarından tamamen elenerek temizlenmesi gerekir.
• Depolama koşulları: Kurutulmuş ve temizlenmiş mercimekler, plastik ambalajlar yerine hava alabilen bez torbalarda saklanmalıdır. Depo ortamının serin, kuru ve iyi havalandırılan bir yapıda olması, nem birikimini önleyerek küflenme ve mercimek biti (Bruchus) gibi zararlıların oluşma riskini en aza indirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Mercimek hangi nemde hasat edilir?

Mercimek hasadı için en ideal dane nem oranı yüzde 12 ile yüzde 14 aralığıdır. Nem oranının yüzde 10'un altına düşmesi daneleri kırılganlaştırarak harmanlama kayıplarını artırırken, nemin yüzde 18'in üzerinde olması ise danelerin ezilmesine ve harmanlanmadan dışarı atılmasına neden olur.

Mercimekte hasat kaybı ne kadar?

Mercimekte hasat ve harmanlama kayıpları kullanılan mekanizasyon yöntemine ve tarla koşullarına bağlı olarak değişmekle birlikte genellikle yüzde 5 ile yüzde 15 arasındadır. Ancak geleneksel elle yolma, namlu yapma ve destelerin taşınması esnasındaki aksaklıklar nedeniyle bu kayıp oranı yüzde 15 ile yüzde 20 seviyelerine kadar çıkabilmektedir.

Mercimek biçerdöverle hasat edilir mi?

Evet, tarla yüzeyi taşlardan tamamen temizlenmiş, düzgün ve pürüzsüz olan ekim alanlarında biçerdöverle doğrudan hasat yapılabilmektedir. Biçerdöverle doğrudan hasatta dane kırılmalarını önlemek için batör devrinin 600 devir/dakika seviyesinde tutulması ve tabla yüksekliğinin ilk bakla yüksekliğine uygun olarak yere yakın ayarlanması gerekir.

Mercimek neden sabah biçilir?

Mercimek baklaları gün ortasındaki yüksek sıcaklıklarda aşırı kurur ve çıtırlaşarak en küçük mekanik temasla patlayıp tanelerini döker. Sabahın erken saatlerindeki serinlik ve çiy, baklalara hafif bir esneklik kazandırarak biçim esnasındaki darbe kaynaklı dökülme kayıplarını en az düzeye indirir.

Yatan mercimek nasıl hasat edilir?

Yatan mercimeklerin biçerdöverle hasat edilmesinde tabladaki her 4-5 zıpkaya 1 adet başak kaldırıcı aparat takılmalıdır. Ayrıca tarla yüzeyinin düzgün olması biçici tablanın yere yakın çalıştırılabilmesini kolaylaştırır; böylece yatan bitkiler başak kaldırıcılar yardımıyla kaldırılıp kesilerek içeri alınabilir.