Arpada Yatma (Yatıklık) Nasıl Önlenir?

Arpa yetiştiriciliğinde tane verimi ve kalitesini doğrudan etkileyen, üreticilerin hasat dönemine yakın en çok karşılaştığı fizyolojik sorunların başında arpa yatması gelmektedir. Arpada yatıklık, bitkinin dik duruşunu kaybederek toprak yüzeyine doğru eğilmesi veya tamamen devrilmesi durumudur. Bu olumsuz durum, tarlada hem dane rekoltesine büyük bir darbe vurmakta hem de sap ve saman kalitesini bozarak ciddi ekonomik kayıplara yol açmaktadır. Arpa tarımında yatmayı önlemek ve sap sağlamlığını kontrol altına almak; toprak işleme kalitesinden doğru tohum sıklığına, dengeli gübrelemeden uygun çeşit seçimine kadar uzanan entegre bir agronomi yönetimini gerektirir. Bu rehberimizde, arpa neden yatar sorusunun fizyolojik temellerini inceliyor, tetikleyici nedenleri ele alıyor ve tarla koşullarında uygulanabilecek kesin çözümleri açıklıyoruz.

Arpa Neden Buğdaydan Daha Kolay Yatar?

Arpa ve buğday benzer iklim isteklerine sahip iki serin iklim tahılı olsa da, sap ve kök anatomileri bakımından yatmaya karşı hassasiyetleri oldukça farklıdır. Tarla gözlemlerinde ve bilimsel çalışmalarda arpanın buğdaya kıyasla çok daha kolay yattığı ve rüzgar ile yağıştan daha hızlı etkilendiği saptanmıştır. Bu durum, arpanın biyolojik yapısından ve morfolojik gelişim ritminden kaynaklanmaktadır.

Arpa bitkisinin buğdaya kıyasla yatmaya daha eğilimli olmasına yol açan fizyolojik ve morfolojik nedenler şunlardır:

• Sap yapısının zayıflığı: Arpanın sap dokusu buğdaya göre çok daha yumuşak, narin ve esnek bir hücresel yapıya sahiptir.
• Kök sisteminin yüzlekliği: Arpanın kökleri kışlık ekimlerde en fazla 80-90 cm derinliğe inebilir ve toprağın üst katmanındaki neme bağımlıdır.
• Boğum bükülme hassasiyeti: Sapın orta kısmındaki boğum aralarının bükülmesine ve kırılmasına arpa bitkisinde buğdaya kıyasla daha sık rastlanır.
• Olum dönemindeki başak bükülmesi: Arpa başaklarının olgunlaşma döneminde ağırlaşarak sapın uç kısımlarında ciddi statik yük oluşturmasıdır.

Bu morfolojik kısıtlar nedeniyle arpa ziraatinde sap kalınlığını ve sap duvarı direncini artıracak tarımsal önlemlerin alınması zorunludur.

Aşırı Azotun Sapı Zayıflatması

Azot, arpanın kardeşlenme yeteneğini ve yeşil aksam gelişimini destekleyen en temel bitki besin maddesidir. Ancak gübreleme esnasında toprak analizi yapılmadan tarlaya gereğinden fazla azotlu gübre verilmesi, verimi artırmak yerine arpa yatması riskini tavan yaptırır. Aşırı azot, bitki bünyesindeki karbon/azot (C/N) oranını düşürerek sap sağlamlığını doğrudan tahrip eder.

Aşırı azot uygulamalarının bitki fizyolojisinde yarattığı ve yatmayı tetikleyen olumsuz değişiklikler şu şekildedir:

• Hücre uzamasının kontrolsüz artması: Azotun etkisiyle hücre bölünmesi yerine hücre boyutu uzar, bu da sap çapını ve hücre çeperini inceltir.
• Sap boğum aralarının uzaması: Özellikle sapın dip kısmındaki ilk üç ve dördüncü boğum aralıkları uzayarak mekanik dayanıklılığı zayıflatır.
• Hücre özsuyunun seyrelmesi: Bitki dokularının gevşek ve sulu gelişmesi sonucu rüzgarlara karşı gövde direncinin tamamen kaybolmasıdır.
• Kardeş sayısının aşırı artması: Tarlada aşırı kanopi sıklığı oluşarak alt yaprakların ışık alamamasına ve narinleşmesine neden olmasıdır.

Bu nedenle, özellikle yemlik ve maltlık üretim hedeflerine göre azot dozu bölünerek uygulanmalı ve toprak analizine mutlaka sadık kalınmalıdır.

Sık Ekimin Boy Uzatması

Birim alandan daha fazla başak elde etmek amacıyla dekara atılan tohum miktarının aşırı yüksek tutulması, tarlada sık ekim problemini ortaya çıkarır. Sık ekilen tarlalarda bitkiler arasında çok şiddetli bir alan ve ışık rekabeti başlar. Bu rekabet, bitkilerin güneş ışığına ulaşabilmek için boylarını durmaksızın uzatmalarına yol açar.

Aşırı ekim sıklığının ve gölgelenmenin bitki üzerinde oluşturduğu fizyolojik hasarlar şöyle sıralanabilir:

• Alt boğum aralarının zayıflaması: Sapın alt kısmındaki boğumlar nemsiz ve ışıksız kaldığı için ince ve cılız bir şekilde gelişir.
• Sap çeperinin daralması: Işık yetersizliği nedeniyle gövde duvarı kalınlığı ve kuru madde birikim oranı belirgin şekilde azalır.
• Taç kök gelişiminin gerilemesi: Gövdeye odaklanan bitkinin kök gelişimi duraklar, kök/gövde oranı azalarak toprağa tutunma zayıflar.
• Tarlada nem birikimi: Sık ekilişlerin yarattığı kapalı mikroiklim nedeniyle nem birikir ve sapları çürüten fungal hastalıklar tetiklenir.

Ekim yaparken kışlık ekimlerde metrekareye 300-350 tane, yazlık ekimlerde ise 350-400 tane canlı tohum düşecek şekilde mibzer ayarı hassas yapılmalıdır.

Rüzgâr, Dolu ve Aşırı Sulama

Toprak hazırlığı ve ekim normları ne kadar kusursuz olursa olsun, hasat öncesindeki son iki ayda yaşanan olumsuz hava koşulları ve kontrolsüz sulamalar yatmanın en büyük tetikleyicileridir. Özellikle başakların dane dolumunu tamamladığı süt ve sarı olum dönemlerinde saplar üzerindeki statik ağırlık maksimuma ulaşır. Bu hassas evrede tarlanın fiziksel olarak zorlanması yıkıcı sonuçlar doğurur.

Çevresel faktörlerin ve sulama hatalarının arpayı toprağa sermesinde rol oynayan mekanizmalar şunlardır:

• Kök yatması momenti: Sağanak yağış toprağı doygun hale getirerek köklerin tutunma direncini azaltır, rüzgar ise kök tacından eğilme yaratır.
• Sap bükülmesi ve kırılması: Yağışsız kuru günlerde esen sert rüzgarların sapın dip boğum aralarını bükmesi veya kırmasıdır.
• Dolunun mekanik darbesi: Hasat dönemine yakın tarihlerde düşen dolu sapları mekanik olarak parçalayarak yatıklığa neden olur.
• Zamansız geç sulamalar: Sarı olum dönemine yakın yapılan sulamalar toprağı gevşetir ve başak ağırlığıyla birlikte ani yatmayı tetikler.

Rüzgarlı ve fırtınalı havalarda yağmurlama sulama yapmaktan kesinlikle kaçınılmalıdır.

Çeşit Seçiminin Yatmaya Etkisi

Yatmayla mücadelenin en kalıcı ve ekonomik yolu, genetik olarak sap yapısı kalın, kısa boylu ve yatay kuvvetlere dayanıklı çeşitlerin seçilmesidir. Islah çalışmaları sonucunda geliştirilen modern yarı bodur çeşitler, eski uzun boylu çeşitlere kıyasla yüksek nem ve azot şartlarında dahi yatmaya karşı mükemmel bir direnç gösterirler.

Trakya Bölgesi iki sıralı arpa Tarımsal Değerleri Ölçme Denemelerinde (TDÖ) çeşitlerin yatma (%/Derece) performansları aşağıdaki tabloda:

• Abvd21-2023 çeşidi Edirne lokasyonu performansı: Yüzde 70 oranında ve 70 derece açıyla yatma
• Abvd21-2023 çeşidi Lüleburgaz lokasyonu performansı: Yüzde 50 oranında ve 60 derece açıyla yatma
• Abvd21-2023 çeşidi Tekirdağ lokasyonu performansı: Yüzde 0 oranında yatma (yatma saptanmamıştır)
• Prens çeşidi Edirne lokasyonu performansı: Yüzde 70 oranında ve 60 derece açıyla yatma
• Prens çeşidi Lüleburgaz lokasyonu performansı: Yüzde 80 oranında ve 70 derece açıyla yatma
• Ece 59 çeşidi Edirne lokasyonu performansı: Yüzde 80 oranında ve 70 derece açıyla yatma

Tescil raporlarında görüldüğü üzere, Abvd21-2023 çeşidi özellikle Tekirdağ lokasyonunda %0 yatma değeriyle ve genel ortalamada 812,8 kg/da verim potansiyeliyle sap sağlamlığında ve rekoltede liderliği elinde tutmaktadır.

Potasyum ve Sap Sağlamlığı

Potasyum, tahıl tarımında gövde yapısını oluşturan lignin ve selüloz sentezini yöneterek sap çeperini kalınlaştıran en kritik mineraldir. Potasyum noksanlığı çeken bitkilerin sapları son derece gevrek, ince ve kırılgan bir yapı kazanır. Özellikle yüksek azot seviyeleriyle birleşen potasyum eksikliği, tarlada toplu sap kırılmalarına davetiye çıkarır.

Sap dokusunun mekanik direncini artırmak ve yatmayı engellemek için uygulanabilecek besleme yöntemleri şu şekildedir:

• Potasyum nitrat uygulaması: Ot ve pas ilaçlarıyla birlikte dekara 100-150 gram uygulanarak sap kalınlığını artırır.
• Kalsiyum takviyesi: Hücre duvarlarını kalsiyum pektat ile güçlendirerek kırılmaları engeller.
• Magnezyum sülfat desteği: Fotosentez oranını ve kuru madde birikimini artırarak sap çeperini kalınlaştırır.
• Çinko sülfat takviyesi: Kök ve kök boğazı gelişimini uyararak bitkinin toprağa daha sağlam tutunmasını sağlar.

Ülkemiz toprakları potasyum açısından zengin olsa da, yağışlı bölgelerde veya yüksek verim hedeflenen sulu arazilerde dekara 1-2 kg K2O gübrelemesi yapılmalıdır.

Büyüme Düzenleyici Kullanımı Tartışması

Yatmayı önlemek amacıyla tarla bitkilerilerde kullanılan bitki büyüme düzenleyicileri (BGD) veya boy kısaltıcı hormonlar arpa tarımında da sıklıkla tartışılmaktadır. Bu amaçla kullanılan en yaygın aktif madde Chlormepiquat kloriddir (CCC). CCC, bitki boyunu kısaltarak ve bitki-su ilişkisini düzenleyerek mekanik yatma direncini artırmayı hedefler.

BGD uygulamalarının tarla koşullarında yaratabileceği olası riskler ve uygulama kriterleri şu şekildedir:

• Erken dönem kısalma etkisi: CCC uygulaması arpanın ilk gelişme evrelerinde belirgin bir sap kısalması sağlar.
• Geç dönemde etkinliğin kaybolması: Arpada yapılan çalışmalarda, daha sonraki dönemlerde sap kısalmasının ortadan kalktığı belirlenmiştir.
• Çeşitlerin farklı reaksiyon göstermesi: CCC uygulaması bazı çeşitlerde tane verimini artırırken bazılarında düşürebilmektedir.
• Uygulama zamanının hassasiyeti: Doğru doz ve kardeşlenme döneminde yapılmayan uygulamaların bitkiyi strese sokabilmesidir.

Bu nedenle arpa tarımında BGD kullanımından ziyade, genetik olarak yatmaya dayanıklı tescilli kısa boylu çeşitlerin tercih edilmesi ve dengeli gübreleme yapılması daha güvenli bir yoldur.

Yatan Tarlada Hasat ve Verim Kaybı

Arpa tarlasının yatması, sadece fizyolojik bir kayıp yaratmakla kalmaz, ambalaj pazarında hasat operasyonlarını tam bir çileye dönüştürerek ağır ekonomik zararlara yol açar. Yatmanın gerçekleştiği büyüme dönemi, rekolte kaybının şiddetini belirleyen en kritik parametredir.

Yatan tarlalarda hasat aşamasında karşılaşılan başlıca kayıplar ve zorluklar şunlardır:

• Başaklanma dönemi verim kaybı: Çiçeklenmeyi takip eden erken dönemde yaşanan yatma verimi %27-40 düşürür.
• Sarı olum dönemi verim kaybı: Tanenin olgunlaştığı geç aşamalardaki yatmalarda verim kaybı %20 civarında gerçekleşir.
• Protein oranının istenmeyen artışı: Fotosentezin aksaması nedeniyle tanede nişasta azalarak protein %3-20 artar ve maltlık değeri yok olur.
• Biçerdöver kapasitesinin düşmesi: Yatık sapların biçilmesi esnasında hasat hızı yavaşlar ve makine kapasitesi %25 oranında düşer.

Nemli toprakla temas eden başaklarda dane rengi kararır ve kavuzlar parlaklığını yitirerek bira sanayisinin alım baremlerinin dışında kalır.

Sıkça Sorulan Sorular

Arpa neden yatar?

Arpa; esnek ve yumuşak sap anatomisi, yüzlek kök yapısı, aşırı azotlu gübreleme nedeniyle sapın zayıflaması, sık ekim kaynaklı boy uzaması ve fırtına, dolu gibi şiddetli hava olayları nedeniyle yatar.

Yatan arpa hasat edilir mi?

Evet, yatan arpa hasat edilebilir ancak hasat işlemleri oldukça zorlaşır. Biçerdöverlerin yavaş çalışması gerekir ve yere yapışan başakları kaldırmak için özel yay sistemleri kullanılmalıdır.

Fazla gübre arpayı yatırır mı?

Evet, özellikle toprak analizi yapılmadan tarlaya uygulanan aşırı azotlu gübreler bitkinin sap çeperlerini inceltip boğum aralarını uzatarak arpayı yatmaya karşı tamamen savunmasız bırakır.

Yatan arpada verim kaybı ne kadar?

Yatma başaklanma döneminde meydana gelirse tane ve başak kaybı %27 ile %40 arasında olurken, sarı olum döneminde yaşanan geç yatmalarda kayıp %20 civarında saptanmaktadır.

Arpada büyüme düzenleyici kullanılır mı?

Arpada Chlormepiquat klorid (CCC) gibi büyüme düzenleyiciler kullanılabilmektedir ancak arpadaki etkisi buğday kadar kalıcı olmayıp geç dönemlerde kısalma etkisi ortadan kalkabilmektedir.