Arpada Rastık ve Sürme: Tohum Kaynaklı Hastalıklar

Arpa tarımı, Türkiye ve dünyada serin iklim tahılları üretimi içerisinde ekim alanı ve ekonomik değer bakımından buğdayın ardından ikinci sırada yer alan son derece stratejik bir faaliyettir. Türkiye genelinde üretilen arpanın çok büyük bir kısmı hayvancılık sektöründe yem hammaddesi olarak değerlendirilirken, kalan bölümü maltlık olarak kullanılmaktadır. Ancak tarlalarda arzulanan yüksek tane verimine ve dolgun dane yapısına ulaşabilmenin önündeki en büyük engellerden biri tohum kaynaklı fungal hastalıklardır. Tohum yoluyla taşınan ve bitkinin sistemik yapısına nüfuz eden patojenler, doğrudan başak yapısını istila ederek tane verimini tamamen sıfırlayabilme gücüne sahiptir. Bu hastalıkların başında gelen rastık ve sürme etmenleri, tarladaki sağlıklı başakları da enfekte ederek üreticileri çok ağır ekonomik zararlarla karşı karşıya bırakır. Arpa tarımında bu sinsi tehlikelerle mücadele edebilmek için hastalıkların morfolojik belirtilerini doğru teşhis etmek, bulaşma mekanizmalarını iyi analiz etmek ve koruyucu tarımsal önlemleri zamanında almak gerekmektedir.

Rastık ve Sürme Arasındaki Fark

Arpada tohum kaynaklı olarak ortaya çıkan kapalı rastık ve açık rastık hastalıkları, morfolojik özellikleri, patojen karakterleri ve mücadele yöntemleri bakımından birbirinden belirgin farklarla ayrılmaktadır. Arpa kapalı rastığı, belirtileri ve yapısı itibariyle buğday sürmesi hastalığına büyük bir benzerlik gösterir. Bu hastalıkta tane içi tamamen mantar sporlarıyla dolarken, açık rastıkta başak organları gevşek bir toz yığınına dönüşmektedir.

Arpada görülen bu iki tehlikeli fungal hastalığın başlıca ayırt edici özellikleri şunlardır:

• Başaktaki koruyucu zar yapısı: Kapalı rastıkta spor yığınının etrafında gri-beyaz renkli sağlam bir zar bulunurken açık rastıkta bu zar çok narin olup hızlıca parçalanır.
• Sporların başakta kalma süresi: Kapalı rastıkta siyah spor kütlesi hasada kadar başakta korunurken açık rastıkta sporlar rüzgarla uçuşarak geriye sadece çıplak başak ekseni bırakır.
• Tohumla taşınma ve kışlama bölgesi: Kapalı rastık sporları tohumun dış kabuğuna yapışarak kışlarken açık rastık etmeni tohum embriyosunun içine yerleşerek kış uykusuna yatar.
• Kimyasal ilaçlama ile mücadele şansı: Kapalı rastığa karşı ekim öncesinde yapılacak koruyucu tohum ilaçlaması kesin çözüm sunarken açık rastığın içsel yapısından ötürü klasik yüzeysel ilaçlamalar yetersiz kalır.

Açık Rastığın Başaktaki Görünümü

Açık rastık hastalığı, tarlada başaklanma döneminin başlamasıyla birlikte kendini son derece belirgin ve dramatik görsel değişikliklerle gösterir. Sağlıklı arpa başakları yeşil ve dolgun bir şekilde kınından çıkarken, açık rastık patojeniyle enfekte olmuş başaklar adeta kömürleşmiş bir görünüme sahiptir. Bu durum, tarlada "kara başak" olarak adlandırılan tipik klinik tablonun ortaya çıkmasına neden olur.

Açık rastık hastalığına yakalanmış bir arpa başağının tarladaki tipik görsel belirtileri şunlardır:

• Kömür benzeri siyah toz kütlesi: Başak üzerindeki tüm dane ve çiçek organları tamamen siyah bir fungal spor yığınına dönüşmüştür.
• Narin gümüşümsü zarın yırtılması: Başak kınından çıkarken spor yığınının etrafını saran çok ince, şeffaf zar gün ışığıyla temas ettiği anda yırtılır.
• Çıplak başak ekseninin kalması: Rüzgar, yağmur veya sarsıntıyla siyah toz sporları tamamen uçtuktan sonra geriye sadece kılçıksız, kupkuru bir başak mili kalır.
• Başakların dik duruşunu kaybetmesi: Sağlıklı başaklar dane doldurarak ağırlaşıp aşağı doğru bükülürken boşalan açık rastıklı başaklar havaya doğru dik kalır.

Hastalığın Tohumla Taşınma Mekanizması

Rastık ve sürme hastalıklarının en sinsi yönü, patojenlerin yaşam döngülerini arpa tohumlarının anatomik yapısına kusursuz bir şekilde entegre etmeleridir. Mantar sporları, tohumun içinde veya üzerinde canlılığını koruyarak ekim dönemine kadar kış uykusunda kalırlar. Tohumun toprakla buluşup çimlenmeye başlamasıyla birlikte, sinsi patojen de bitkiyle eş zamanlı olarak uyanarak vejetatif organlara doğru yayılır.

Mantari etmenlerin tohumda canlılığını sürdürme ve taşınma mekanizmaları şunlardır:

• Çimlenmeyle birlikte sistemik yayılım: Tohumun çimlenmesiyle aktifleşen mantar miselleri genç arpa fidesinin iletim demetlerine sinsi bir şekilde sızar.
• Büyüme noktasına yerleşme: Patojen, bitkinin vejetatif gelişim süreci boyunca büyüme konisinin hemen arkasından ilerleyerek tepe tomurcuğuna yerleşir.
• Hücre içi besin sömürüsü: Arpa sapı uzadıkça mantar da sap içinde dikey olarak büyür ve bitkinin fotosentezle ürettiği besinleri sömürür.
• Çiçek organlarının istila edilmesi: Bitki başak oluşturma evresine geldiğinde patojen çiçek taslaklarını tamamen kaplayarak dane oluşumunu engeller.

Tarlada Bulaşma Nasıl Gerçekleşir?

Rastık ve sürme etmenlerinin tarlada sağlıklı bitkilere bulaşması ve yayılması, rüzgar, nem, mekanik temas ve kullanılan tarımsal ekipmanlar vasıtasıyla son derece hızlı bir şekilde gerçekleşir. Özellikle çiçeklenme döneminde tarlada esen rüzgarlar, açık rastık sporlarının tüm araziye homojen bir şekilde dağılmasına yol açar. Kapalı rastık ise harman esnasında sağlıklı taneleri enfekte ederek sonraki yılın tohum stoğunu kirletir.

Açık ve kapalı rastık etmenlerinin tarla koşullarında yayılmasında etkili olan bulaşma yolları şunlardır:

• Rüzgar ve hava akımları: Çiçeklenme döneminde açık rastıklı başaklardaki sporların esintiyle sağlıklı çiçeklerin üzerine taşınarak embriyoya ulaşmasıdır.
• Harman esnasında mekanik temas: Hasat sırasında kapalı rastık galyalarının patlayarak siyah sporların sağlıklı arpa tanelerinin kabuğuna yapışmasıdır.
• Bulaşık ekim aletlerinin kullanımı: Temizlenmemiş mibzer ve selektör makinelerinin kullanımıyla patojen sporlarının temiz parsellere taşınmasıdır.
• Toprakta kalan enfekte anız artıkları: Hastalıklı bitki artıklarının tarlada bırakılması sonucu sporların toprakta kalarak sonraki sezona aktarılmasıdır.

Verim Kaybının Boyutu

Tohum kaynaklı bu fungal hastalıklar, arpa tarımında doğrudan dekar başına elde edilen tane miktarını ve kalitesini baltalayan en yıkıcı etmenlerdendir. Hastalığın bulaştığı bitkilerde sağlıklı dane oluşumu tamamen durduğu için verim kaybı tarladaki enfeksiyon oranıyla birebir paralel seyreder. Bu durum, üreticinin hem doğrudan rekolte kaybı yaşamasına hem de elde ettiği mahsulün pazar değerini kaybetmesine yol açar.

Rastık ve sürme hastalıklarının arpa tarlalarında yol açtığı doğrudan ekonomik ve tarımsal kayıplar şöyle sıralanabilir:

• Başakların tamamen boş kalması: Enfekte olan başaklarda tek bir sağlıklı dane dahi oluşamaz ve başaklar tamamen kömürleşir.
• Tohumluk değerinin tamamen yok olması: Rastık sporları bulaşmış olan arpa daneleri sonraki yıllar için tohumluk vasfını tamamen yitirir.
• Yemlik ve maltlık kalite standartlarından sapma: Hastalıklı siyah tozların sağlıklı danelerin üzerine yapışmasıyla ürünün hektolitre ve pazar değeri düşer.
• Saman ve kaba yem rekoltesinin azalması: Bitkinin iletim demetlerinin tıkanması sonucu sap gelişiminin gerilemesi ve saman veriminin düşmesidir.

Tohum İlaçlamasının Belirleyici Rolü

Ekim öncesinde tohumların uygun kimyasallarla muamele edilmesi, özellikle kapalı rastık ve sürme hastalıklarına karşı bitkiyi koruyan en ekonomik ve en kesin mücadele yöntemidir. Tohum ilaçlaması, tohumun kabuğuna yapışmış olan mantar sporlarının çimlenerek genç fideye sızmasını henüz toprak altındayken engeller. Açık rastıkta ise klasik tohum ilaçlamaları embriyodaki miselleri tamamen yok edemediğinden sistemik koruyucuların seçilmesi büyük önem taşır.

Ekim öncesinde gerçekleştirilecek tohum ilaçlama uygulamalarında dikkat edilmesi gereken temel teknik kriterler şunlardır:

• Ruhsatlı sistemik koruyucuların seçimi: Tohumun hem dışındaki hem de iç dokularındaki fungal sporları yok eden ruhsatlı aktifler tercih edilmelidir.
• Tohum yüzeyinin homojen kaplanması: İlacın her bir tohum tanesinin yüzeyini eksiksiz ve ince bir film tabakası gibi kaplaması şarttır.
• Selektör tesislerinde nem ayarı: İlaçlama esnasında tohumun çimlenme gücünü kaybetmemesi için su miktarının çok hassas ayarlanması gerekir.
• İlaçlama sonrası mibzer ekim ayarı: Nemlenen tohumların mibzer hortumlarını tıkamaması için tohumların kurutulduktan sonra ekilmesi esastır.

Sertifikalı Tohumun Önemi

Arpa hastalıklarıyla mücadelede en sürdürülebilir, güvenli ve yüksek verimli yöntem, sertifikalı ve tescilli tohumlukların kullanılmasıdır. Sertifikalı tohumlar, tohum tescil ve sertifikasyon kuruluşları tarafından sıkı laboratuvar testlerine tabi tutularak çimlenme gücü, fiziksel temizliği ve hastalıklardan ari olma durumları tescil edilmiş güvenli materyallerdir. Sertifikasız tohum kullanımı ise tarlaya doğrudan hastalık taşınmasına zemin hazırlar.

Sertifikalı tohumluk kullanımının üreticiye sağladığı başlıca tarımsal ve ekonomik kazanımlar şunlardır:

• Hastalıklardan tamamen ari başlangıç: Laboratuvar analizleriyle rastık, sürme ve kök çürüklüğü sporlarından temizlendiği tescil edilmiştir.
• Yüksek ve garantili çimlenme gücü: Tohumların çimlenme oranı kontrollü koşullarda test edildiği için tarlada firesiz çıkış sağlanır.
• Üstün genetik saflık ve homojenlik: Tohum partisinin içinde yabancı ot tohumu veya kırık dane bulunmaz, başaklar eş zamanlı olgunlaşır.
• Devlet desteklemelerinden yararlanma: Bakanlık tarafından sertifikalı tohum kullanan çiftçilere özel tohumculuk destekleri sunulmaktadır.

Kendi Tohumunu Kullananlar İçin Uyarılar

Mali girdileri düşürmek amacıyla bir önceki hasattan kendi tohumluğunu ayıran üreticilerin, tarlalarında rastık ve sürme felaketiyle karşılaşmamak için çok katı tarımsal disiplin kurallarına uyması gerekmektedir. Tohum yatağı temizliğinden ilaçlama hassasiyetine kadar yapılacak en küçük bir ihmal, sonraki yıl tüm tarlanın kömürleşmiş başaklarla kaplanmasına neden olabilir.

Kendi hasat ettiği mahsulden sonraki yıl için tohumluk ayırmayı planlayan üreticilerin uyması gereken kurallar şöyle sıralanabilir:

• Tarlada kara başak taraması yapılması: Çiçeklenme döneminde tarlada tek bir açık veya kapalı rastıklı başak görülmüşse o parselden kesinlikle tohumluk ayrılmamalıdır.
• Tohumların selektörden geçirilmesi: Tohumluk dane yığınının içindeki cılız, kırık, hafif ve hastalıklı taneler selektör yardımıyla tamamen ayıklanmalıdır.
• Ekimden önce mutlak nemli ilaçlama: Ayrılan tohumlar ekim gününden hemen önce uygun tohum ilaçlama makinelerinde ruhsatlı fungisitlerle muamele edilmelidir.
• Münavebe (ekim nöbeti) programı uygulanması: Toprakta kalabilecek rastık sporlarının kırılması için üst üste arpa ekilmeyip araya nadas veya farklı kültür bitkileri sokulmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Arpada rastık nasıl önlenir?

Arpada rastık hastalığını önlemenin en kesin yolu ekim öncesinde sertifikalı ve hastalıktan ari tohum kullanmak, tohumları ekimden önce ruhsatlı koruyucu sistemik fungisitlerle ilaçlamak ve tarlada en az iki yıllık ekim nöbeti (münavebe) programı uygulamaktır.

Kara başak neden olur?

Kara başak, arpa açık rastığı adı verilen fungal bir etmenin bitkinin başak dokularını istila etmesi nedeniyle olur. Çiçeklenme döneminde rüzgarla taşınan sporlar sağlıklı çiçeklerin embriyosuna yerleşir ve sonraki yıl çimlenen bitkide siyah toz başakların oluşmasına yol açar.

Rastıklı arpa tohumluk olur mu?

Hayır, rastık hastalığı görülmüş tarla parsellerinden elde edilen arpa mahsulü kesinlikle sonraki yıl tohumluk olarak ayrılmamalıdır. Bu tohumların ekilmesi tarlada hastalığın katlanarak artmasına ve dekar başına feci oranlarda rekolte kayıplarına yol açar.

Tohum İlaçlaması rastığı önler mi?

Tohum ilaçlaması, özellikle tohum kabuğunda taşınan kapalı rastık ve sürme hastalıklarını yüzde yüze yakın bir oranda kesin olarak önler. Tohumun embriyosuna yerleşen açık rastık hastalığında ise tohumun iç dokularına nüfuz edebilen ruhsatlı sistemik ilaçlar kullanılmalıdır.

Rastık verimi ne kadar düşürür?

Rastık hastalıklarının verimi düşürme oranı, tarladaki hastalıklı başak miktarıyla doğrudan doğruya aynı orandadır. Hastalığa yakalanan başaklarda hiç dane oluşmadığı için, tarladaki rastık bulaşıklık oranı yüzde kaç ise doğrudan dane verimi kaybı da o oranda gerçekleşir.