Arpada Yabancı Ot Mücadelesi

Arpa tarımı, Türkiye ve dünyada serin iklim tahılları üretimi içerisinde ekim alanı ve ekonomik değer bakımından buğdayın ardından ikinci sırada yer alan son derece stratejik bir faaliyettir. Türkiye genelinde üretilen arpanın yaklaşık %90'ı hayvancılık sektöründe yem hammaddesi olarak değerlendirilirken, geri kalan bölümü maltlık olarak kullanılmaktadır. Ancak tarlalarda arzulanan yüksek tane verimine ve dolgun dane yapısına ulaşabilmenin önündeki en büyük engellerden biri yabancı ot istilasıdır. Tarladaki kaynaklara ortak olan bu otlar, arpa bitkisinin gelişimi için ihtiyaç duyduğu nemi, güneş ışığını ve besin elementlerini sömürerek verim ve kaliteyi doğrudan baltalamaktadır. Arpa tarlalarda başarılı bir yabancı ot yönetimi yürütmek, doğru kültürel önlemlerin zamanında alınması, kritik mücadele zamanlamasının takip edilmesi ve ruhsatlı bitki koruma ürünlerinin doğru şekilde uygulanmasıyla mümkündür.

Arpada Yabancı Otun Verim Kaybı

Arpa yetiştiriciliğinde yabancı otların neden olduğu zarar, tarladaki popülasyon yoğunluğuna ve otların türüne bağlı olarak fahiş boyutlara ulaşabilmektedir. Yabancı otlar, ekimden hasada kadar olan süreçte arpa ile sürekli bir rekabet halindedir. Özellikle kök yapısı buğdaya kıyasla daha yüzlek olan arpa, toprağın üst katmanlarındaki su ve besin elementlerine bağımlı olduğundan, kök derinliği benzer olan yabancı ot istilalarından çok daha hızlı ve şiddetli şekilde etkilenmektedir. Yabancı otların kontrol altına alınmadığı tarlalarda fotosentez alanı daralır, bitkiler cılız kalır ve başak dolumu yetersiz gerçekleşir.

Yabancı ot istilasının arpa tarlalarında meydana getirdiği doğrudan tarımsal zararlar şunlardır:

• Toprak neminin hızlı tüketimi: Yabancı ot kökleri topraktaki kısıtlı suyu emerek arpayı susuz bırakır.
• Bitki besin elementlerinin sömürülmesi: Gübreler arpa yerine yabancı otlar tarafından hızlıca tüketilir.
• Güneş ışığı rekabeti ve gölgeleme: Hızlı boylanan otlar arpanın ışık almasını engelleyerek fotosentezi yavaşlatır.
• Hasat zorluğu ve tane dökümü: Yoğun ot barındıran tarlalarda biçerdöverlerin çalışması zorlaşır ve dane dökümü artar.

Yabancı ot tohumlarının hasat edilen ürüne karışması arpanın kalitesini ve pazar değerini de düşürmektedir. Özellikle maltlık arpa üretiminde homojenlik arandığından, yabancı madde oranı yüksek olan partiler alıcı firmalar tarafından doğrudan yemlik fiyatına geriletilerek reddedilmektedir.

Arpa Tarlasında En Sık Görülen Otlar

Arpa ekilişlerinde verim düşüklüğüne yol açan yabancı otlar, dar yapraklı (buğdaygiller) ve geniş yapraklı otlar olmak üzere iki temel gruba ayrılmaktadır. Bu otların çimlenme ve gelişim dönemleri genellikle arpanın erken vejetatif evresiyle paralel seyreder. Sonbaharda arpa tohumlarıyla birlikte çimlenen kışlık yabancı otlar, ilkbaharda sıcaklıkların yükselmesiyle birlikte muazzam bir büyüme hızına ulaşarak tarlayı kaplar.

Türkiye'deki arpa yetiştirme havzalarında en sık karşılaşılan ve mücadele gerektiren yabancı ot türleri şunlardır:

• Dar yapraklı buğdaygiller ailesi otları: Yabani yulaf, delice, kuş yemi, tilki kuyruğu ve püsküllü çayır gibi otsu bitkilerdir.
• Tek yıllık geniş yapraklı otlar: Yabani hardal, köygöçüren, sirken, kara pazı, kokar ot ve gelincik gibi türlerdir.
• Çok yıllık ve derin köklü otlar: Tarla sarmaşığı, kekre, ayrık otu, devedikeni ve rumeks gibi inatçı türlerdir.
• Saman ve dane kalitesini bozan türler: Arpa boyuna ulaşarak başak yapısını gölgeleyen ve biçerdöver bıçaklarını tıkayan otlardır.

Bu yabancı otların her birinin fizyolojik yapısı ve kimyasal ilaçlara karşı hassasiyeti farklıdır. Bu sebeple tarlada görülen ot popülasyonunun doğru teşhis edilmesi herbisit seçiminde en temel başarı kriteridir.

Yabani Yulaf ve Delice Sorunu

Arpa tarımında dar yapraklı yabancı otlar arasında yer alan yabani yulaf ve delice, mücadelesi en zorlu ve en fazla verim kaybına yol açan iki temel düşmandır. Bu otların arpa bitkisiyle aynı aileden (Poaceae) olması, gelişim ritimlerinin ve besin ihtiyaçlarının arpayla neredeyse birebir aynı olmasına neden olur. Erken gelişim evrelerinde tarlada yabani yulaf ve deliceyi arpa fidelerinden gözle ayırt etmek oldukça güçtür.

Yabani yulaf ve delice yabancı otlarının tarlada oluşturduğu özel tehlikeler şöyle sıralanabilir:

• Yoğun fizyolojik rekabet: Arpa ile tamamen aynı gelişim hızına sahip olduklarından kaynakları en vahşi şekilde sömürürler.
• Tohum dökme ve toprakta birikme gücü: Bu otların tohumları arpadan önce dökülerek sonraki yılların tohum stokunu oluşturur.
• Herbisit seçiminin zorluğu: Aynı aileden oldukları için arpa bitkisine zarar vermeden bu otları yok etmek zordur.
• Tane temizliği ve ayıklama zorluğu: Biçerdöverle hasat edilen arpa tanelerinin içine karışan ot tohumlarını elemek ekstra maliyet oluşturur.

Özellikle üst üste arpa veya buğday ekilen tarlalarda yabani yulaf ve delice popülasyonu katlanarak artar. Bu durum, zamanla tarlanın tamamen kullanılmaz hale gelmesine ve fahiş herbisit maliyetlerine yol açmaktadır.

Kritik Mücadele Dönemi: Kardeşlenme

Yabancı ot mücadelesinde zamanlama, uygulamanın başarısını ve ilacın etkinliğini belirleyen en hayati parametredir. Arpa yetiştiriciliğinde yabancı otlara karşı yapılacak kimyasal mücadelenin en etkili olduğu dönem bitkinin kardeşlenme dönemidir. Bu dönemde yabancı otlar henüz küçük ve hassas yapıdadır; dolayısıyla herbisit emilimleri en üst düzeydedir. Aynı zamanda arpa bitkisi de kardeşlenme safhasında olduğundan ilacın yaratabileceği fitotoksisite riskini kolayca tolere edebilir.

Arpada yabancı ot ilaçlamasının zamanlamasına dair uyulması gereken kritik aşamalar şunlardır:

• Otların yaprak sayısı takibi: İlaçlamanın yabancı otların tam olarak 3 ile 5 yapraklı olduğu devrede yapılması esastır.
• Sapa kalkma öncesi sınır çizgisi: İlaçlı mücadelenin arpanın sapa kalkma dönemi başlamadan önce tamamlanması gerekir.
• Tarlanın otlanma eşiği kontrolü: Yabancı ot yoğunluğu ekonomik zarar eşiğine ulaştığı anda müdahale edilmelidir.
• Sulama ve gübreleme entegrasyonu: Sapa kalkma başlangıcında ilk sulamadan ve üst gübrelemeden önce herbisit atılması önerilir.

Yabancı otlar 5 yapraklı dönemi geçip boylandığında gövde yapıları odunsulaşır ve koruyucu mumsu tabakaları kalınlaşır. Bu aşamadan sonra yapılacak ilaçlamalar otları tamamen kurutmakta yetersiz kalacaktır.

Çıkış Öncesi ve Çıkış Sonrası Uygulama Farkı

Arpada herbisit uygulamaları, tohumların ekilmesinden hasada kadar geçen süreçte uygulanma zamanlarına göre çıkış öncesi ve çıkış sonrası olmak üzere ikiye ayrılır. Çıkış öncesi uygulamalar, arpa ekildikten sonra henüz tohumlar çimlenip toprak yüzeyine çıkmadan önce toprak yüzeyine püskürtülen herbisitlerdir. Bu ilaçlar, toprak yüzeyinde koruyucu bir tabaka oluşturarak çimlenen yabancı ot tohumlarının daha çıkış yapamadan ölmesini sağlar. Ancak bu yöntemin başarısı toprak nemine son derece bağımlıdır.

Çıkış sonrası uygulamalar ise günümüzde arpa tarımında en yaygın ve güvenilir şekilde başvurulan yöntemdir. Bu sistemde, hem arpanın hem de yabancı otların toprak yüzeyine çıkıp aktif büyüme evresine girmesi beklenir.

Çıkış sonrası herbisit kontrolünde kullanılan temel aktif madde grupları şunlardır:

• Sülfonilüre grubu herbisit aktifleri: Geniş yapraklı otlara karşı çok düşük dozlarda dahi sistemik ve kalıcı etki gösterirler.
• Aryloxyphenoxypropionate grubu herbisit aktifleri: Dar yapraklı otlara, özellikle yabani yulaf ve deliceye karşı kullanılan seçici aktiflerdir.
• Phenoxycarboxylic asit grubu herbisit aktifleri: Geniş yapraklı otların büyüme noktalarını tahrip ederek kurutan hormonal bileşiklerdir.
• Triazolopyrimidine sulfonanilide grubu herbisit aktifleri: Otların amino asit sentezini bloke ederek gelişimlerini durduran sistemik maddelerdir.

Uygulanacak herbisitin etken maddesi seçilirken mutlaka tarladaki baskın ot türleri göz önünde bulundurulmalı ve arpa bitkisine zarar vermeyecek seçici karakterde olmasına dikkat edilmelidir.

Arpanın Kendi Rekabet Gücü

Yabancı ot kontrolünde kimyasal mücadelenin yanı sıra, arpa bitkisinin kendi morfolojik ve fizyolojik gücünden yararlanmak en sürdürülebilir tarım yöntemlerinden biridir. Arpa, serin iklim tahılları içerisinde erken gelişim evrelerinde en hızlı büyüyen ve kardeşlenen bitkilerin başında gelir. Tohumun toprakla buluşmasının ardından arpa fideleri hızla yaprak geliştirerek tarlanın üzerini adeta yeşil bir yorgan gibi kaplar.

Arpanın yabancı otlara karşı sergilediği bu doğal biyolojik rekabet gücünün unsurları şunlardır:

• Hızlı çıkış ve erken kanopi: Toprak yüzeyini kapatarak yabancı ot tohumlarının çimlenmesi için gereken ışığı keser.
• Yüksek kardeşlenme kapasitesi: Boş alanları doldurarak yabancı otların tarlada yerleşecek fiziksel alan bulmasını engeller.
• Allelopatik kimyasal bileşikler: Kökleri vasıtasıyla toprağa salgıladığı organik maddelerle diğer otların gelişimini baskılar.
• Güçlü ve yüzlek kök yayılımı: Üst toprağı sararak yabancı otların neme ve besin elementlerine ulaşmasını zorlaştırır.

Bu doğal rekabet gücünden maksimum düzeyde faydalanamazsak tarlada boşluklar kalabilir. Tarlada boşlukların kalmadığı sık ve gür bir arpa örtüsü, yabancı otların gelişimini kendiliğinden baskılayacaktır.

İlaçlama Sonrası Sıcaklık ve Don Riski

Yabancı ot ilaçlamalarında herbisitlerin etkinliği ve arpa bitkisinin güvenliği, ilaçlama öncesi ve sonrasındaki hava sıcaklıkları ile doğrudan ilişkilidir. Herbisitler, bitkilerin metabolik faaliyetleri esnasında bünyelerine alınarak etki gösteren kimyasallardır. Hava sıcaklığının çok düşük olduğu dönemlerde bitkilerin büyümesi ve sistemik faaliyetleri yavaşladığı için ilaç otlar tarafından yeterince emilemez ve mücadeleden beklenen başarı elde edilemez.

İlaçlama döneminde hava sıcaklığı ve don olaylarının oluşturduğu kritik riskler şunlardır:

• Minimum sıcaklık sınırı altındaki uygulamalar: Hava sıcaklığının 8-10 °C'nin altında olduğu soğuk günlerde yapılan ilaçlamaların ot öldürme etkisi çok zayıf kalır.
• Gece donları ve fitotoksisite tehlikesi: İlaçlamayı takip eden günlerde gecenin sıfırın altına düşmesi arpada kimyasal dondan kaynaklı ölümleri tetikler.
• Aşırı yüksek sıcaklıkta buharlaşma riski: Sıcaklığın 25 °C'nin üzerine çıktığı saatlerde yapılan uygulamalarda ilaç yaprak yüzeyinde buharlaşarak uçar.
• Rüzgarlı havada sürüklenme zararı: Şiddetli rüzgarda yapılan ilaçlamalarda herbisit damlacıkları komşu hassas tarlalara sürüklenerek zarar verir.

Bu nedenle yabancı ot ilaçlamalarının, rüzgarsız, çiğin kalktığı, hava sıcaklığının 10 °C ile 20 °C arasında seyrettiği ve takip eden birkaç gün boyunca don beklentisinin olmadığı ılık günlerde yapılması en güvenli yöntemdir.

Mücadelede Sık Yapılan Hatalar

Arpa yetiştiriciliğinde yabancı ot mücadelesi yürütülürken yapılan bazı teknik hatalar, herbisitlerin etkisiz kalmasına, yüksek girdi maliyetlerine ve en kötüsü de arpa bitkisinin tamamen kurumasına yol açabilmektedir. Bu hataların başında, tarladaki yabancı ot türlerini teşhis etmeden kulaktan dolma bilgilerle herbisit seçilmesi gelmektedir. Örneğin, sadece geniş yapraklı otlara etki eden bir ilaçla yabani yulaf kontrol edilmeye çalışılması hem zaman hem de para kaybına neden olur.

Arpa üreticilerinin yabancı ot kontrol süreçlerinde en sık yaptığı hatalar şöyle sıralanabilir:

• İlaçlama zamanının geciktirilmesi: Otların 3-5 yapraklı hassas dönemi geçirilip boylandığında ilaçlama yapılması herbisit başarısını sıfırlar.
• Yanlış herbisit aktif maddesi seçimi: Dar yapraklı ot istilası bulunan tarlalarda geniş yapraklı ot ilacı kullanılması gibi hatalardır.
• Doz aşımı ve hatalı su miktarı: Dekara atılacak ilaç miktarının göz kararı artırılması arpada şiddetli fitotoksisite ve sararmaya yol açar.
• Kalibrasyonsuz ekipman kullanımı: Püsküttme memeleri tıkanmış veya aşınmış ilaçlama makineleriyle tarlaya düzensiz ilaç dağıtılmasıdır.

ÖNEMLİ UYARI: Arpa tarlalarında yabancı ot mücadelesi yürütülürken KESİNLİKLE Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından o yıl için arpa ekilişlerinde kullanımı onaylanmış ruhsatlı bitki koruma ürünleri tercih edilmelidir. Ruhsatsız, kullanım süresi geçmiş veya arpa için tavsiye edilmeyen herbisitlerin kullanılması tarladaki arpanın tamamen kurumasına neden olabileceği gibi toprakta uzun süre kalıntı bırakarak sonraki yıllarda ekilecek ürünlere de zarar verir.

Sıkça Sorulan Sorular

Arpada ot ilacı ne zaman atılır?

Arpa tarlalarında yabancı ot ilaçlaması, yabancı otların henüz 3-5 yapraklı olduğu erken gelişim döneminde yapılmalıdır. Bu dönem genellikle arpanın kardeşlenme safhasına denk gelmektedir. Sapa kalkma dönemi başladıktan sonra yapılan ilaçlamalar hem etkisiz kalmakta hem de arpa bitkisine zarar vermektedir.

Arpada yabani yulaf nasıl yok edilir?

Arpa tarlasındaki yabani yulaf ve delice gibi dar yapraklı buğdaygiller ailesi otlarını yok etmek için arpa bitkisine zarar vermeyen, dar yapraklı otlara özel seçici çıkış sonrası herbisit aktif maddeleri kullanılmalıdır. İlaçlama, yulafların kardeşlenme öncesi küçük olduğu erken evrede gerçekleştirilmelidir.

Arpa kardeşlenmeden ilaç atılır mı?

Hayır, arpa bitkisi kardeşlenme dönemine gelmeden önce henüz çok genç ve hassas fide aşamasındadır. Kardeşlenme öncesindeki çok erken dönemde yapılacak herbisit uygulamaları arpa fidelerinde ağır fitotoksisiteye, büyüme durmasına ve bitki ölümlerine yol açabilir.

Soğukta ilaçlama yapılır mı?

Hayır, hava sıcaklığının 8-10 °C'nin altında olduğu soğuk günlerde yabancı otların metabolizması yavaşladığı için ilaç emilimi gerçekleşmez ve herbisitler etkisiz kalır. Ayrıca ilaçlamayı takip eden günlerde don olayı yaşanması durumunda arpa bitkisinde ağır dondan kaynaklı sararma ve kurumalar meydana gelir.

Arpada çapa yapılır mı?

Büyük ölçekli ticari arpa tarımında geniş alanlar mibzerle ve dar sıra arası mesafelerle ekildiğinden çapa yapılması pratik ve ekonomik açıdan mümkün değildir. Ancak küçük aile işletmelerinde veya bilimsel deneme parsellerinde yabancı ot kontrolü el çapası veya elle yolunarak yürütülmektedir.