Tritikale Hastalık ve Zararlıları: Pas, Külleme ve Çavdar Mahmuzu

Tritikale, çavdardan aldığı genler sayesinde bazı hastalıklara karşı buğdaydan daha dayanıklıdır. Ama tamamen hastalıksız değildir. Pas, külleme ve yaprak lekeleri verimi düşürebilir; çavdar mahmuzu ise hayvan sağlığı açısından ayrıca önem taşır. Bu yazıda tritikalede görülen başlıca hastalık ve zararlıları anlatıyoruz.

Tritikalenin Genel Dayanıklılığı

İlk geliştirilen tritikale çeşitleri, birçok hastalığa karşı oldukça dayanıklıydı. Ancak tritikale ekim alanları genişledikçe, bazı hastalık etmenleri tritikaleye uyum sağladı. Bugün tritikalede de pas ve külleme gibi hastalıklar görülebilmektedir. Hastalıkların önemi, çeşide, bölgeye ve yılın hava koşullarına göre değişir.

Pas Hastalıkları

Sarı pas, kahverengi pas ve kara pas, tahıllarda en önemli hastalıklardandır. Sarı pasta yapraklar üzerinde sarı-turuncu renkte, çizgiler hâlinde dizilmiş toz kabarcıklar görülür; serin ve nemli ilkbaharlarda hızla yayılır. Kahverengi pasta kabarcıklar dağınık ve turuncu-kahverengi renktedir. Kara pasta ise sap ve yapraklarda koyu renkli kabarcıklar oluşur. Pas hastalıkları yaprakların fotosentez alanını azaltarak dane dolumunu bozar.

Külleme

Külleme, yaprakların ve sapların üzerinde beyaz, unlu bir tabaka şeklinde görülür. Sık ekilmiş, fazla azot verilmiş ve nemli tarlalarda daha çok ortaya çıkar. Hastalıklı yapraklar zamanla sararır ve kurur. Külleme, özellikle sapa kalkma ve başaklanma döneminde yoğunlaşırsa verimi düşürür.

Yaprak Lekeleri ve Başak Yanıklığı

Septorya yaprak lekesi gibi hastalıklar, yapraklarda kahverengi, uzunca lekeler oluşturur. Yağışlı dönemlerde alt yapraklardan üst yapraklara doğru yayılır. Başak yanıklığı (fusaryum) ise çiçeklenme döneminde yağışlı ve sıcak hava ile ortaya çıkar; başakçıklar erken sararır, daneler buruşuk kalır. Başak yanıklığı yapan mantarlar, danede hayvan sağlığına zararlı toksinler oluşturabilir.

Çavdar Mahmuzu

Çavdar mahmuzu, çiçeklenme döneminde başağa yerleşen bir mantarın, dane yerine koyu mor-siyah renkte, boynuz şeklinde sert yapılar oluşturmasıyla ortaya çıkar. Bu yapılar zehirli maddeler içerir. Çavdar mahmuzu bulaşmış dane hayvanlara yedirilirse, kan dolaşımı bozuklukları, kangren, sinir sistemi belirtileri ve yavru atma gibi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Bu yüzden tritikale danesi, özellikle hayvana yedirilecekse, çavdar mahmuzu yönünden kontrol edilmeli ve temizlenmelidir.

Zararlılar

• Süne ve kımıl: Tahıllarda başak ve daneye zarar veren önemli zararlılardır; danenin kalitesini düşürür.
• Ekin kambur böceği: Larvaları ve erginleri yaprakları ve daneleri yer.
• Hessen sineği ve sap sinekleri: Saplara zarar vererek kırılmaya ve verim kaybına yol açar.
• Yaprak bitleri: Özsu emer ve bazı virüs hastalıklarını taşır.
• Tarla fareleri: Bazı yıllarda geniş alanlarda ciddi zarar yapabilir.

Tarlada İzleme ve Mücadele

Tarla, ilkbahar boyunca düzenli olarak gezilerek yapraklar ve başaklar kontrol edilmelidir. Hastalık ve zararlı yoğunluğu ekonomik zarar eşiğini aştığında mücadeleye karar verilir. İlaçlama gerekiyorsa yalnızca tritikaleye ruhsatlı ilaçlar, etiket talimatına uygun olarak ve tarım teşkilatının önerisiyle kullanılmalıdır. Silaj ve ot amaçlı tritikalede, ilaçlarla hasat arasındaki bekleme süresine özellikle dikkat edilmelidir.

Kültürel Önlemler

• Hastalıklara dayanıklı çeşit seçmek.
• Sertifikalı ve temiz tohum kullanmak, gerekiyorsa tohumu ilaçlamak.
• Aşırı sık ekimden ve fazla azottan kaçınmak.
• Hastalıklı bitki artıklarını toprağa iyice karıştırmak.
• Tritikaleyi her yıl aynı tarlaya ya da buğday ve arpadan hemen sonra ekmemek.
• Çavdar mahmuzu bulaşık daneyi temizlemek, tohumluk olarak kullanmamak.

Sıkça Sorulan Sorular

Tritikalede hangi hastalıklar görülür?

Sarı pas, kahverengi pas, kara pas, külleme, septorya yaprak lekesi, başak yanıklığı ve çavdar mahmuzu görülebilir.

Tritikale hastalıklara dayanıklı mı?

Bazı hastalıklara buğdaydan daha dayanıklıdır, ama tamamen dayanıklı değildir; özellikle pas ve külleme görülebilir.

Çavdar mahmuzu nedir?

Başakta dane yerine koyu renkli, boynuz şeklinde, zehirli yapılar oluşturan bir mantar hastalığıdır; bulaşık dane hayvanlar için tehlikelidir.

Çavdar mahmuzlu tritikale hayvana verilir mi?

Verilmemelidir. Dane temizlenmeli, gerekirse analiz ettirilmelidir.

Tritikalede ilaçlama gerekir mi?

Hastalık ve zararlı yoğunluğu eşiği aştığında ruhsatlı ilaçlarla yapılır; silaj tritikalesinde bekleme süresine dikkat edilmelidir.