Sağım Hijyeni ve Sağım Rutini ile Mastitisi Önleme Yolları

Süt sığırcılığı işletmelerinde meme sağlığının korunması ve yüksek kaliteli, hijyenik çiğ süt üretilmesi işletme kârlılığının en temel direğidir. Süt ineklerinde meme bezinin çeşitli mekanik, kimyasal ve mikrobiyolojik irkiltici etkilere karşı gösterdiği reaksiyon olarak tanımlanan mastitis, sürü genelinde somatik hücre sayısını tırmandıran ve ciddi süt kayıplarına yol açan son derece masraflı bir sürü sağlığı sorunudur. Sürüde mastitis vakalarının kontrol altına alınması ve somatik hücre sayısının tank sütünde.000 sınırının altında tutulabilmesi, doğrudan doğruya sağım esnasında uygulanan hijyen kurallarına ve disiplinli bir sağım rutininin varlığına bağlıdır. Doğru tasarlanmış bir sağım rutini ve sağım ekipmanlarının kusursuz bakımı, patojenlerin memeye giriş yollarını tamamen bloke ederek meme sağlığını güvence altına almanın en etkili yoludur.

Sağım Rutini Neden Değişmemeli?

Süt inekleri alışkanlıklarına son derece bağlı, strese karşı oldukça duyarlı hassas canlılardır. Sağım esnasında ineklerde sütün kolayca ve tam olarak inmesini sağlayan oksitosin hormonunun salgılanması, tamamen stressiz, sakin ve istikrarlı bir çevreyle doğrudan ilişkilidir. Sağımcıların her sağım döneminde ineklere sakin, nazik ve güven verici bir şekilde yaklaşması, hayvanların sağımhaneye giriş çıkışlarında hırpalanmaması ve onlara iyi davranılması sütün fizyolojik olarak salgılanmasını en üst düzeye çıkarır.

İşletmelerde inekler günde iki defa, eşit zaman aralıklarıyla sağılmalıdır. Sürü genelinde sağım aralıklarının birbirine eşit olması için gerekli tüm teknik ve idari tedbirler alınmalıdır. Yüksek verimli ineklerde, işletmenin imkanları ve fiziki yapısı ölçüsünde günlük sağım sayısı üçe de çıkarılabilir. Ancak ister günde iki ister üç sağım uygulansın, sağım saatleri ve sağım adımları kesinlikle değiştirilmemelidir. Sağım zamanındaki düzensizlikler ve rutindeki ani değişiklikler hayvanlarda akut strese yol açarak süt verimini düşürür, bağışıklık sistemini baskılar ve memeyi enfeksiyonlara açık hale getirir. Bu nedenle sağım kurallarını içeren teknik afişler, sağımcıların her an kolayca görebileceği şekilde sağımhane duvarlarına asılmalı ve sağım personeli bu rutinden asla sapmamalıdır.

Sağım Öncesi Meme Temizliği

Memelerin temizliği, enfeksiyonların yayılmasını önlemede ilk basamaktır. Sağıma alınan hayvanların memeleri her hayvan için tek kullanımlık nemli havlu, bez veya kâğıt havlu ile silinip temizlenmelidir. Memelerde fazla miktarda gübre bulaşığı yoksa memeler su ile yıkanmamalıdır. Meme ve meme başlarının sağımdan önce ıslatılmaması veya yıkanmaması, eğer ıslaksa veya yıkanmışsa da sağımdan önce iyice kurutulması gerekir. Memelerin nemli veya ıslak bırakılması mastitise doğrudan davetiye çıkarır.

Ayrıca sağım öncesi ön daldırma solüsyonu uygulaması aksatılmamalıdır. Meme başları dezenfektanlı ön daldırma solüsyonuna veya köpüğüne daldırılmalıdır. Bu işlem uygulanmadığında meme başından süte geçebilecek bakteri yükü ve dolayısıyla mastitis riski artar. Meme kirlilik skorunun 4'lü skalada 3'ün altında tutulması, inek vücudunun kuru ve temiz olması hedeflenmelidir.

İlk Sütün Kontrolü (Test Kabı)

Sağım öncesi meme uyarımı ve sütün indirilmesinin uyarılması amacıyla ön sağım yapılmalıdır. Ön sağımın yapılmaması klinik mastitisin teşhisini zorlaştırır ve hastalığın yayılmasına ortam oluşturur. Bu amaçla her memeden 3-4 sıkım süt özel mastit kontrol/test kupalarına (mastit kontrol kabı) alınarak kontrol edilmelidir. Sütte pıhtı, renk değişimi veya anormal bir durum olup olmadığı denetlenmelidir. Alınan bu ön sağım sütü kesinlikle ele veya yere sağılmamalı, doğrudan kontrol kabında biriktirilmelidir. Ön sağımda mastitis saptanmazsa makine takılarak sağıma geçilir. Doğru, hızlı ve tam bir sağım için 12-15 saniye sürecek bir uyarımın (ön sağım ve ön daldırma) ardından, en geç 1-2 dakika içerisinde sağım başlığı memeye takılmalıdır.

Sağım Sonrası Meme Ucu Daldırma

Süt sağım işlemi tamamlanıp sağım başlığı memeden uzaklaştırıldıktan hemen sonra, meme başları sağım makinesi iç lastiğinin temas ettiği yere kadar dezenfekte edilmelidir. En ideal yöntem, meme başlarının antiseptikli son daldırma solüsyonuna daldırılmasıdır (teat dipping). Bu uygulama, sağım esnasında gevşeyen ve sağımdan sonra yaklaşık 1 saat boyunca açık kalan meme başı kanalını koruyarak patojen bakterilerin içeri sızmasını engeller.

Sağım Makinesi Ayarları ve Bakımı

Sağım makinesi her zaman iyi işler durumda olmalı, periyodik olarak temizlenmeli ve bir uzman, teknisyen ya da servis elemanı tarafından bakımı yapılmalıdır. Tüm sağım makineleri, her yıl en az iki defa düzenli olarak kalibre (önerilen fabrika ayarlarına getirme) edilmelidir. Sağım sırasında başlık kayması, hava kaçakları veya vakum hataları yakından izlenmeli, vakum kesilmeden başlık memeden çıkartılmamalıdır. 20 baş sağmala kadar seyyar sağım makineleri yetebilirken, 20 baştan fazla sağmalı olan işletmeler otomatik/sabit sağım sistemlerine geçiş yapmalıdır.

Makinelerin sağım sonrası temizliği ve dezenfeksiyonu da titizlikle yürütülmelidir. Temizlikte kullanılacak suyun sıcaklığı "eli yakmayacak düzeyde" olmalıdır; çünkü aşırı sıcak su makine lastiklerini bozmakta, soğuk su ise kalıntıları temizleyememektedir. Makineler her sağımdan sonra alkali, haftada bir defa ise asidik temizleyicilerle yıkanmalı ve iyice durulanmalıdır.

Sağım Sırası: Hangi Hayvan Önce?

Sağım sırasında bakteriler, inekten ineğe sağımcının elleri, meme başı lastikleri ve tek kullanımlık olmayan bezlerle bulaşabilmektedir. Bulaşma zincirini kırmak için her sağımda kesinlikle belirli bir sağım sırası uygulanmalıdır.

Sürü genelinde uygulanması gereken ideal sağım sırası şu şekildedir:

Önce ilk doğumunu yapmış, meme sağlığı temiz düveler sağılır.
Ardından somatik hücre sayısı düşük, sağlıklı ergin inekler sağılır.
Sonra somatik hücre sayısı yüksek olan, şüpheli hayvanlar sağılır.
Mastitisli ve tedavi altındaki hayvanlar en sona bırakılır.
Tedavi gören hayvanların sütü ayrı kapta toplanır, tanka verilmez.
Sağım sonrası başlıklar temizlenir; sıra bozulacaksa dezenfeksiyon tekrarlanır.

Sağım Sonrası Hayvanı Ayakta Tutmak

Süt sağım işlemi bittikten sonra ineklerin barınaktaki davranışları meme sağlığı üzerinde doğrudan etkilidir. Sağımdan sonra meme süt kanalı kapanana kadar geçen yaklaşık 1 saat boyunca ineklerin ayakta bekletilmesi gerekir. Eğer inek sağımdan hemen sonra kirli ve ıslak zemin üzerine yatarsa, yerdeki patojen bakteriler açık olan süt kanalından memeye kolayca tırmanarak yeni mastitis enfeksiyonlarını şekillendirir.

Bunu önlemek amacıyla sağımdan sonra kilitleme (yatmasını önleyecek şekilde bağlama) ve yemleme yapılarak ineklerin ayakta kalmaları sağlanmalıdır. Hayvanların sağımdan sonra taze yeme yönelerek ayakta durmalarını teşvik etmek, meme sağlığı için en pratik yönetimsel önlemdir. Ayrıca yatakların düzenli temizlenmesi ve bakteri üremesini asgariye indiren temiz kum altlıkların veya sap-saman, talaş, kauçuk gibi yumuşak ve kuru materyallerin tercih edilmesi de bu koruyucu süreci destekler.

Rutindeki Küçük Hataların Büyük Sonuçları

Sağım rutini sırasında yapılan küçük ihmaller, sürü genelinde mastitis yayılmasını hızlandırır. Sağımda eldiven kullanılmaması veya aynı silme bezinin birden fazla inekte kullanılması mikroorganizmaların süratle bulaşmasına neden olur.

Diğer sık yapılan hatalar şunlardır:

Memeleri bol suyla yıkayıp kurulamadan başlık takmak; su meme başından süte sızar.
Ön sağım (ilk süt kontrolü) yapmadan doğrudan sağıma geçmek.
Meme uyarımı ile başlık takma arasındaki uygun süreyi beklememek.
Sağım bittikten sonra başlığı vakumla çekip meme başını zedelemek (kör sağım).
Sağım sonrası daldırma (dip) solüsyonunu atlamak.
Sağım makinesinin vakum, nabız ve lastik bakımını takvime bağlamamak.
Aynı bezle birden fazla ineği silmek.

Bu Konudaki Diğer Rehberler

Sıkça Sorulan Sorular

Sağımdan önce meme nasıl temizlenir?

Sağımdan önce memeler her hayvan için ayrı, tek kullanımlık nemli temizlik bezleri veya kâğıt havlularla silinerek temizlenmelidir. Memelerde aşırı gübre bulaşığı yoksa kesinlikle suyla yıkanmamalıdır. Eğer suyla yıkanmışsa, sağım başlığı takılmadan önce meme başları tamamen kurulanmalı ve sağım öncesi ön daldırma dezenfektanı uygulanmalıdır.

Meme ucu daldırma solüsyonu şart mı?

Evet, sağım sonrasında meme başlarının antiseptikli son daldırma solüsyonuna daldırılması mastitisten korunmak için şarttır. Sağım bittiğinde açık kalan ve bakterilerin sızabileceği meme başı kanalı, daldırma solüsyonunun oluşturduğu koruyucu film tabakası sayesinde dış etkenlerden korunur.

Sağım makinesi ne sıklıkla bakım ister?

Sağım makinelerinin ve sistem ekipmanlarının periyodik temizlik ve bakımları her sağımdan sonra titizlikle yapılmalıdır. Makinenin vakum, nabız ve kalibrasyon ayarları ise teknik uzmanlar tarafından yılda en az iki kez düzenli olarak fabrika standartlarına getirilerek kontrol edilmelidir.

Sağım kaç dakika sürmeli?

Sağım süresi ve hızı ineğin süt verimine ve fizyolojisine göre ayarlanır. Sütün kolayca inmesini sağlayan uyarım yapıldıktan sonra 1-2 dakika içinde takılan sağım başlığı, memedeki süt tamamen bitene kadar takılı kalmalı ve süt akışı kesildiğinde vakum kapatılarak en kısa sürede memeden uzaklaştırılmalıdır.

Mastitisli inek en son mu sağılmalı?

Evet, mastitisli veya antibiyotik tedavisi devam eden inekler sağlıklı ineklere hastalık bulaştırmamak için kesinlikle en son sırada sağılmalı ya da tamamen ayrı bir sağım makinesiyle sağılmalıdır. Mastitisli sütler tank sütüne karıştırılmamalı ve buzağılara da kesinlikle içirilmemelidir.