Sürü Biyogüvenliği: Karantina, Hijyen ve Ziyaretçi Kuralları

Büyükbaş hayvancılık işletmelerinde sürü sağlığının korunması, hayvansal üretimin kârlılığı, verimliliği ve gıda güvenliğinin sağlanması açısından en temel yönetim alanlarından biridir. Sığırlar, yaşam döngüleri boyunca hem kapalı barınak ortamlarında hem de açık mera alanlarında çok sayıda biyolojik zararlının ve bulaşıcı hastalık etkeninin tehdidi altında yaşarlar. Çiftliklerde bulaşıcı hastalıkların yayılması ve ortaya çıkması, hayvanların refahını bozarak ciddi et, süt ve döl verimi kayıplarına yol açar. Hayvan sağlığının sürdürülmesi, işletmenin ekonomikliği için birinci şarttır. Bu nedenle modern sığırcılıkta hayvan sağlığı, hastalıklar ortaya çıktıktan sonra başvurulan pahalı ilaçlarla değil; korunma, aşılama, iyi yönetim, dengeli besleme ve en önemlisi etkili koruma önlemleriyle sağlanmalıdır. Biyogüvenlik kuralları, bir işletmenin maruz kalabileceği salgın hastalıklara karşı en güçlü ve aşılmaz koruma kalkanıdır. Çiftlik genelinde uygulanacak disiplinli ve tavizsiz bir biyogüvenlik programı, hem hastalıkların sürüye sızmasını engeller hem de tedavi ve ilaç giderlerini asgariye indirerek hayvansal ürünlerin kalite ve güvenliğini maksimum düzeye çıkarır.

Biyogüvenlik Nedir, Neden Ucuz Bir Sigortadır?

Biyogüvenlik; hastalık ve zararlı etmenlerinin hayvanlardan ve işletmeden uzak tutulmasını sağlayacak koruma tedbirlerinin tamamıdır. Hayvancılık literatüründe biyogüvenliğin önemini ve ekonomik değerini açıklayan çok temel bir altın kural vardır: Çiftlikte herhangi bir bulaşıcı hastalığı tedavi etmenin maliyeti ortalama 100 TL ise, o hastalığın sürüye girmesini önleyecek biyogüvenlik tedbirlerini almanın maliyeti sadece 10 TL'dir. Üstelik, hastalık oluştuktan sonra uygulanacak klinik tedavi yöntemlerinde başarı oranı ve hayvanın eski verim düzeyine dönme ihtimali, hastalıktan korunma başarısına kıyasla her zaman çok daha düşüktür.

Ekonomik açıdan bakıldığında biyogüvenlik, bir hayvancılık işletmesi için satın alınabilecek en ucuz, en kalıcı ve en etkili sigorta poliçesidir. Bir kez ağır enfeksiyon geçirmiş, ishal veya pnömoni atlatmış bir düve ya da buzağının gelecekteki yetiştirme maliyeti, sağlıklı büyüyen akranlarına göre her zaman çok daha yüksek olmaktadır. Sürü sağlığı uygulamalarının temeli olan biyogüvenlik şartları optimize edildiğinde, sığırlarda enfeksiyon riski azalır, buna bağlı olarak antibiyotik ve antiparaziter ilaç kullanım ihtiyaçları asgariye iner ve çiftliğin ürettiği süt ve et gibi nihai gıdaların güvenliği garanti altına alınır. Sığırcılık işletmelerinin geleceği ve uzun vadeli finansal sürdürülebilirliği, etkili biyogüvenlik tedbirlerinin çiftlikte ne kadar titizlikle uygulandığına doğrudan bağlıdır.

Bulaşmanın Ana Kapıları: Hayvan, İnsan, Araç, Yem

Bulaşıcı hastalıkların bir çiftliğe sızmasında ve hayvanlar arasında hızla yayılmasında rol oynayan pek çok farklı aktör mevcuttur. Biyogüvenlik kapsamında yem, su, insanlar, sürüye yeni dahil edilen hayvanlar, çiftliğe girip çıkan her türlü nakliye aracı, ortak kullanılan alet ve ekipmanlar, veteriner hekimler, bakıcılar, dışarıdan gelen akrabalar, komşu yetiştiriciler ve hayvan satıcıları bulaşmanın potansiyel taşıyıcıları olarak değerlendirilmelidir. İşletmeye hastalık bulaştırabilecek tüm insan, hayvan ve araç trafiğinin kontrol altına alınması biyogüvenliğin temel şartıdır.

Hastalık etkenlerinin işletmeye taşınmasında en büyük risk faktörlerinden biri de kontrolsüz giriş ve çıkışlardır. Bu doğrultuda çiftliklerin etrafı kafes tellerle çevrilerek dış dünyadan tamamen izole edilmeli ve içeriye girişler sadece dezenfeksiyon ünitesine sahip tek bir ana kapıdan gerçekleştirilmelidir. Çiftlik içerisinde yem ve su kaynaklarının dışkı atıkları, idrar, çevre çamuru, fareler, köpekler ve yabani hayvanlarla kontamine olması kesinlikle engellenmelidir. Sığırlara yedirilecek tüm yem hammaddeleri ve silajlar mikroorganizmalar, zararlı bakteriler ve zehirli mikotoksin üreten küfler yönünden düzenli olarak izlenmelidir. Ayrıca, çiftlik çalışanlarının başka işletmelerle veya kendi sorumlulukları dışındaki yabancı hayvanlarla doğrudan temas etmesi sınırlandırılmalı, gerekirse tamamen yasaklanmalıdır. İşletmedeki her türlü giriş, malzeme alımı ve ziyaretçi trafiği günü gününe kayıt altına alınarak izlenebilir kılınmalıdır.

Yeni Hayvan Alımı ve Karantina

Sürülere dışarıdan yeni hayvanların dahil edilmesi, bulaşıcı hastalıkların temiz bir sürüye bulaşmasındaki en yaygın ve en tehlikeli yoldur. Çiftçiler arasında sıklıkla dile getirilen "Dimyata pirince giderken evdeki bulgurdan olmamak" deyimi, hayvan alımındaki biyogüvenlik risklerini çok iyi özetler. Bir işletme, hastalık risklerini en aza indirmek için öncelikle ihtiyaç duyduğu damızlık dişi hayvan materyalini dışarıdan satın almak yerine kendi bünyesinde bakım-besleme ve ıslah çalışmalarıyla yetiştirmeyi ana hedef olarak belirlemelidir. Çok zorunlu kalınmadıkça dışarıdan damızlık dişi hayvan satın alınmamalı ve sürünün kapalı kalması ilkesi korunmalıdır. Şayet dışarıdan hayvan satın alınması kaçınılmaz ise yedi aylıktan ileri gebe hayvanlar ile bir aylıktan küçük buzağıların satın alınmasından kesinlikle kaçınılmalıdır.

Satın alınacak tüm hayvanların geçmişi, sağlık statüsü, aşı geçmişi ve menşei çok iyi bilinmeli; sağlık durumu en az mevcut sürüyle eşit veya daha yüksek olan ari işletmeler tercih edilmelidir. Yeni alınan hayvanlar çiftliğe fiziki olarak girmeden önce mutlaka yetkili bir veteriner hekime muayene ettirilmelidir. Satın alınan bu hayvanlar, işletmeye geldikten sonra hemen mevcut sürüye katılmamalı, enfeksiyöz hastalıklerin kuluçka süreleri dikkate alınarak en az 10 gün boyunca tamamen ayrı bir alanda kurulmuş olan karantina bölmesinde tutulmalıdır. Karantina süreci boyunca yeni gelen hayvanlar için kullanılan yemlikler, suluklar, kürekler ve diğer ekipmanlar mevcut sürünün aletleriyle kesinlikle ortak kullanılmamalıdır. Yeni alınan hayvanların nakliye ve yeni ortama uyum stresini azaltmak amacıyla ilk 3 hafta boyunca onlara kaliteli kuru ot (tercihen çayır otu), temiz içme suyu, bol saplı yataklıktan oluşan rahat bir dinlenme ortamı sunulmalı ve günde bir kez fırçayla tımar yapılarak metabolizmaları güçlendirilmelidir. Karantina sonunda tamamen sağlıklı olduğu kesinleşen hayvanlar mevcut sürüye dahil edilmelidir.

Ziyaretçi ve Araç Girişi Kuralları

İnsanlar ve çiftliğe hizmet veren araçlar, tekerleklerinde, çizmelerinde ve kıyafetlerinde taşıdıkları çamur ve dışkı kalıntılarıyla patojenleri kilometrelerce uzağa yayabilirler. Bu bulaşma zincirini kırmak amacıyla çiftliğe yabancı kişilerin, tüccarların, yem satıcılarının veya komşuların kontrolsüz bir şekilde girmesine asla izin verilmemelidir. Çiftliğe zorunlu olarak girmesi gereken ziyaretçiler, işletme personeli ve hatta sorumlu veteriner hekimler dahi çiftliğin hazırlamış olduğu katı biyogüvenlik protokollerine ve ziyaretçi kurallarına harfiyen riayet etmekle yükümlüdür.

Ziyaretçiler ve çalışanlar için çiftlik girişlerinde ve ahır kapılarında her an aktif durumda olan dezenfektanlı paspaslar veya ayak banyoları bulundurulmalıdır. Dışarıdan gelen kişilerin ahır bölgesine kendi günlük kıyafetleri ve çizmeleriyle girmesi tamamen yasaklanmalıdır; ziyaretçilere çiftlik girişinde steril tek kullanımlık tulumlar, galoşlar ve dezenfekte edilmiş özel çizmeler giydirilmelidir. Çiftlik içerisinde kullanılan iş kıyafetleri ve çizmeler kesinlikle dışarıda giyilmemeli, ahır sınırları içinde muhafaza edilmelidir. Ayrıca ziyaretçilerin çiftlikten ayrılırken bıraktıkları her türlü artık, çöp ve malzeme hijyenik kurallara uygun olarak imha edilmelidir. Hayvan nakliyesinde veya yem taşınmasında kullanılan tüm araçlar çiftlik kapısına geldiklerinde tekerlek ve kasa dezenfeksiyonundan geçirilmeli, araçların temiz ve ruhsatlı olmasına dikkat edilmelidir. Giriş yapan tüm kişilerin isimleri ve araç plakaları "Ziyaretçi Defteri"ne kaydedilmelidir.

Ekipman ve Alet Paylaşımının Riski

Çiftlikler arasında veya aynı işletme içindeki farklı padoklar arasında kontrolsüzce paylaşılan alet ve ekipmanlar, hastalıkların bulaşmasında en birincil etkendir. Özellikle komşu çiftliklerden ödünç alınan yem karma vagonları, gübre kürekleri, tırnak kesim traş tezgahları veya kulak küpesi pensleri gibi malzemeler, üzerlerindeki mikroorganizmaları doğrudan sağlıklı hayvanlara bulaştırır.

Bu bulaşmaları önlemek amacıyla çiftlikte kullanılan her türlü alet ve ekipmanın paylaşımında şu kurallara uyulmalıdır:

Kemirgen, Kuş ve Sinek Kontrolü

Fareler, sıçanlar, yabani kuşlar ve sinekler, çiftlik ortamında üreyerek çok tehlikeli bakteriyel, viral ve paraziter hastalıkların taşıyıcılığını yaparlar. Bu zararlılar hem hayvanları doğrudan ısırarak veya rahatsız ederek strese sokarlar hem de dışkıları ve salgılarıyla yem ve su kaynaklarını enfekte ederler.

Zararlılarla mücadelede şu yapısal ve yönetimsel önlemler alınmalıdır:

Ölü Hayvan ve Atık Yönetimi

Salgın hastalıklardan ölen hayvanların kadavraları, hastalıklı hayvanlardan çıkan plasentalar ve enfekte olmuş altlıklar, patojen mikroorganizmaların doğaya ve sürüye yayılmasında adeta birer virüs fabrikası gibi çalışırlar. Bu atıkların doğru yönetilmemesi, hastalık etkenlerinin toprakta ve sularda yıllarca canlı kalarak yeni salgınları tetiklemesine neden olur.

Çiftliklerde ölü hayvan ve atık yönetiminde şu yasal standartlar tavizsiz uygulanmalıdır:

Küçük İşletmede Uygulanabilir Asgari Önlemler

Büyükbaş hayvancılıkta biyogüvenlik önlemleri sadece yüzlerce sağmala sahip devasa endüstriyel tesisler için geçerli değildir; aksine küçük ölçekli aile işletmelerinde de asgari düzeyde uygulanacak basit ve ucuz yönetimsel tedbirler, sürü sağlığını korumada mucizevi sonuçlar yaratır. Küçük işletmelerde büyük yatırımlar gerektirmeden hayata geçirilebilecek asgari biyogüvenlik önlemleri şunlardır:

İşletmeye alınan her yeni hayvan, sürüye katılmadan önce ayrı bölmede karantinaya alınır.
Ahır girişine kireç veya dezenfektanlı çizme banyosu konur.
Ziyaretçi ve satıcıların ahıra girişi sınırlandırılır, giren kişiye temiz tulum/çizme verilir.
Yem ve su kaynakları kemirgen, kuş ve başıboş hayvan erişiminden korunur.
Ölü hayvan ve atıklar açıkta bırakılmaz, kurallara uygun imha edilir.
Doğum bölmesi her doğumdan sonra temizlenip dezenfekte edilir.
Hasta hayvan sürüden ayrılır, en son elden geçirilir.
Alet, ekipman ve iğne uçları hayvanlar arasında paylaşılmaz.

Bu Konudaki Diğer Rehberler

Sıkça Sorulan Sorular

Biyogüvenlik ne demek?

Biyogüvenlik, sığırcılık işletmelerinde bulaşıcı hastalık etkenlerinin ve biyolojik zararlıların hayvanlardan ve barınaklardan uzak tutulmasını sağlayan temizlik, karantina, izolasyon, dezenfeksiyon ve aşılama gibi koruyucu tedbirlerin tamamıdır.

Yeni alınan hayvan kaç gün ayrı tutulmalı?

Yeni satın alınan veya sürüye katılması planlanan tüm büyükbaş hayvanlar, olası gizli enfeksiyonların sürüye bulaşmasını önlemek amacıyla en az 10 gün boyunca mevcut sürüden tamamen ayrı bir karantina bölmesinde tutulmalıdır.

Çiftliğe ziyaretçi alınmalı mı?

Zorunlu olmadıkça çiftlik içerisine ve özellikle ahır bölgelerine yabancı ziyaretçiler, komşular ve satıcılar alınmamalıdır. Girmesi zorunlu olan personel ise dezenfeksiyon paspaslarından geçmeli, özel koruyucu tulum ve temiz çizme kullanmalıdır.

Hastalık en çok nasıl bulaşır?

Hastalıklar çiftliğe en çok geçmişi ve sağlık durumu bilinmeyen kontrolsüz hayvan alımlarıyla, kirli nakliye araçlarıyla, dezenfekte edilmemiş ortak alet-ekipman kullanımıyla ve ziyaretçilerin kirli çizmeleriyle bulaşır.

Küçük işletmede biyogüvenlik nasıl sağlanır?

Küçük işletmelerde biyogüvenlik; ahır girişlerine basit dezenfektanlı paspaslar koyarak, yeni alınan hayvanları 10 gün ayrı tutarak, hasta sığırları tecrit ederek, buzağıları yetişkin inek dışkılarından uzak tutarak ve sığırları koyun-keçilerle aynı ahırda barındırmayarak sağlanır.