İhbarı Mecburi Hayvan Hastalıkları: Şap ve Brusella

Büyükbaş hayvancılık işletmelerinde sürü sağlığının korunması, hayvansal üretimin kalitesi, verimliliği ve kârlılığı açısından en temel yönetim alanlarından biridir. Sığırlar, yaşam döngüleri boyunca hem kapalı barınak ortamlarında hem de açık mera alanlarında çok sayıda bulaşıcı ve salgın hastalık etkeninin tehdidi altında yaşarlar. Bu hastalıklar, hayvanların refahını bozarak ciddi et, süt ve döl verimi kayıplarına yol açar. Hayvan sağlığının sürdürülmesi, işletmenin ekonomikliği için de bir ön şarttır. Sürü sağlığı uygulamalarının sağladığı koruyucu hekimlik ve biyogüvenlik şartları, sığırlarda hastalık riskini ve dolayısıyla ilaç kullanımını azaltıp hem ekonomikliği hem de süt ve et gibi ürünlerin kalite ve güvenliğini artırır. Bazı salgın hastalıklar ise sadece bireysel işletmeler için değil, ulusal ve uluslararası düzeyde hayvancılık ekonomisi ve halk sağlığı için büyük riskler barındırır. Bu nedenle devlet ve uluslararası kuruluşlar tarafından çok sıkı yasal kontrol süreçlerine tabi tutulurlar.

İhbarı Mecburi Hastalık Ne Demek?

Hayvancılık sektöründe ihbarı mecburi hastalıklar; 5996 sayılı "Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu" ve bu kanuna dayalı olarak çıkarılan diğer mevzuatlarla belirlenen salgın ve tehlikeli hastalık gruplarını ifade eder. Bu hastalıklerin en temel özelliği, sürüde ortaya çıktıklarında veya şüpheleri belirdiğinde, resmi makamlara bildirilmesinin yasal bir zorunluluk olmasıdır. İhbar yükümlülüğü; işletme sahibini, bakıcıları, serbest veteriner hekimleri ve hastalıkla temas eden tüm ilgilileri kapsar.

İhbarı mecburi sığır hastalıkları arasında şap, bruselloz ve sığır tüberkülozu en çok bilinen ve en yaygın olanlardır. Bu hastalıklardan tüberküloz ve bruselloz, aynı zamanda insan sağlığını da doğrudan tehdit eden zoonotik (hayvanlardan insanlara bulaşabilen) karakterdedir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın tehlikeli görüp ihbarını mecbur kıldığı 50 hastalıktan 26'sını hayvanlardan insanlara bulaşan bu ortak hastalıklar oluşturmaktadır. İhbarı mecburi bir hastalık veya şüphesiyle karşılaşıldığında, en seri şekilde il veya ilçe Tarım ve Orman müdürlüklerine resmi bildirimde bulunulmalıdır. Bu yasal süreç, salgının diğer işletmelere ve çevreye yayılmasını engellemek adına devlet eliyle acil karantina, aşılama ve kontrol tedbirlerinin hızla hayata geçirilmesini sağlar.

Şap Hastalığı: Belirtiler ve Yayılma

Şap hastalığı, çiftlik hayvanlarının ekonomik açıdan en önemli viral hastalıklarından biridir. Sığır, manda, koyun, keçi ve diğer çift tırnaklı yabani geviş getiren hayvanların tamamı bu viral etkene karşı duyarlıdır. Duyarlı hayvan popülasyonlarında hastalığın bulaşma oranı %100’e ulaşabilmektedir. Hastalığa bağlı ölüm oranı yetişkin hayvanlarda genellikle oldukça düşük (%2-5 arası) seyretmekle birlikte, genç hayvanlarda ve buzağılarda ölüm oranları %80’leri bulabilmektedir. Buzağılarda görülen bu yüksek ölüm oranlarının temel nedeni, virüsün doğrudan kalp kasında hasar oluşturarak kalp kası iltihabına (miyokardit) yol açması ve annenin hastalıktan etkilenmesi nedeniyle süt veriminin kesilmesi sonucu yavrunun beslenememesidir.

Hastalığın en yaygın bulaşma yolu, duyarlı ve hasta hayvanların doğrudan temasıdır. Hasta hayvanların yaymış olduğu bulaşıcı damlacıkların solunum yoluyla alınmasıyla duyarlı hayvanlar enfekte olabilmektedir. Solunum yoluyla bulaşmaya sığırlar, koyun ve keçilere göre daha duyarlıdır. Ayrıca virüs; hasta hayvanların tükürük, süt, idrar, dışkı ve sperm gibi her türlü vücut sıvısı aracılığıyla da çevreye yoğun şekilde saçılır. Çiftliklerde kullanılan kontamine olmuş araç-gereçler, yemler, bakıcıların çizme ve elbiseleri hastalığın işletmeler arası mekanik bulaşmasında etkin rol oynar.

Şap hastalığının tipik klinik belirtileri şunlardır:

Yüksek ateşle başlayan ani halsizlik ve iştahsızlık.
Ağız içinde, dilde ve damakta içi sıvı dolu kabarcıklar (vezikül) ve bunların patlamasıyla oluşan yaralar.
Aşırı salya akışı, ağızda şapırdama sesi.
Tırnak arası ve taban bölgesinde yaralar; buna bağlı topallık.
Meme başlarında lezyonlar, sağımın güçleşmesi.
Süt veriminde ani ve ciddi düşüş.
Buzağılarda kalbin tutulmasına bağlı ani ölümler.

Komplike olmayan vakalarda klinik iyileşme genellikle yaklaşık 2 hafta sürse de hastalığın sürüde yarattığı et, süt ve döl verimi kayıpları ile uluslararası ticareti baltalayıcı etkisi işletmelere devasa ekonomik darbeler vurur.

Brusella: İnsana Bulaşan Yönü

Bruselloz (Malta Humması), bakteriyel kökenli, oldukça bulaşıcı ve zoonotik bir hastalıktır. Sığırlarda Brucella abortus, koyun ve keçilerde ise Brucella melitensis türü bakteriler enfeksiyona yol açar. Hastalık, enfekte sürülerin dişi hayvanlarında gebeliğin belirli dönemlerinde yavru atma (abort), ölü doğum yapma ve zayıf buzağı doğurma gibi ağır üreme sorunlarına sebep olur. Bu döl verimi kayıpları hayvancılık endüstrisinde çok büyük finansal zararlar oluşturmaktadır. Türkiye'de en çok rastlanan zoonozlardan biri olan brusellozdan meydana gelen insan ve hayvan tedavi/mücadele masraflarının faturası milyonlarca lirayı bulmaktadır.

Brusella, insanlara doğrudan bulaşma potansiyeli çok yüksek olan tehlikeli bir zoonozdur. İnsanlara bulaşmada en yaygın yol, pastörize edilmemiş çiğ sütlerin tüketilmesi ve özellikle bu çiğ sütlerden yapılan taze koyun veya inek peynirlerinin tüketilmesidir. Çiğ süt ve taze peynir tüketen tüketiciler ile işletmesinde yavru atma sorunu yaşayan ve bu atıklarla doğrudan temas eden hayvan sahipleri risk altındadır.

Zoonotik bulaşma zincirini kırmak ve insan sağlığını korumak adına şu tedbirlere tavizsiz uyulmalıdır:

Sığır Tüberkülozu ve Test

Sığır Tüberkülozu (Verem), Mycobacterium bovis bakterisinin yol açtığı, sığırlarda kronik seyirli, bulaşıcı ve zoonotik karakterde çok önemli bir hastalıktır. Tüberküloz, insanlarda ve hayvanlarda bağışıklık durumuna bakılmaksızın doğrudan hastalık oluşturabilen son derece dirençli patojenlerdendir. Sığırlarda genellikle solunum ve sindirim yoluyla yayılan tüberküloz, akciğerler başta olmak üzere birçok iç organda yumruların (tüberküllerin) oluşmasıyla seyreder, hayvanda kaşeksi (aşırı zayıflama), kronik öksürük ve halsizlikle kendini gösterir.

İşletmelerde tüberküloz varlığının ve sürü sağlığı durumunun belirlenmesi amacıyla en etkili ve standart teşhis yöntemi olarak "İntradermal Tüberkülin Testi" uygulanmaktadır. Bu test, sığırların derisi içerisine tüberkülin maddesinin enjekte edilmesi ve belirli bir süre sonra derideki kalınlaşma ve reaksiyonun ölçülmesi esasına dayanır.

Aşılama ve tüberkülin testi planlamasında şu kritik zamanlama kuralına dikkat edilmelidir:

Yıllık programlar kapsamında tüberküloz yönünden sürünün genel sağlık durumunu belirleyecek bu testler düzenli yapılmalı, test sonucu pozitif çıkan hayvanlar sürüdeki bulaşma zincirini kırmak adına hızla tecrit edilmeli ve sürüden uzaklaştırılmalıdır.

Hastalık Şüphesinde Yapılacak İlk İş

Bir hayvancılık işletmesinde salgın, bulaşıcı veya ihbarı mecburi bir hastalık şüphesi belirdiğinde ya da ani toplu ölümler veya yavru atma vakaları yaşandığında, yetiştiricinin zaman kaybetmeden alması gereken öncelikli idari ve teknik önlemler şunlardır:

En yakın İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne ya da resmî veteriner hekime derhal bildirim yapılır.
Hayvan giriş-çıkışı durdurulur; satış, sevk ve pazara götürme askıya alınır.
Hasta ve şüpheli hayvanlar sürünün geri kalanından ayrılır.
İşletmeye ziyaretçi ve araç girişi kesilir.
Ölen hayvanlar açığa bırakılmaz, resmî talimat gelene kadar korunur.
Süt ve ürünler resmî izin verilmedikçe işletme dışına çıkarılmaz.
Barınak, alet ve araçlar dezenfekte edilir; personel hijyeni sıkılaştırılır.

Tazminat ve Resmî Süreç

5996 sayılı Kanun hükümleri kapsamında, ihbarı mecburi bazı salgın hastalıklarla mücadele amacıyla devlet tarafından zorunlu itlaf (kesim/kesimhane sevk) kararı verilebilmektedir. Hayvan sağlığını ve yetiştiriciyi korumak adına resmi mevzuatlar çerçevesinde tazminat süreçleri işletilmektedir.

Yasal süreç şu adımlarla yürütülür:

Yetiştiricilerin mağduriyet yaşamamaları için güncel mevzuat kuralları, hak ediş detayları ve tazminat başvuru süreçleri hakkında doğrudan bağlı bulundukları il veya ilçe Tarım ve Orman müdürlüklerinden detaylı bilgi almaları ve onların talimatları doğrultusunda hareket etmeleri gerekmektedir.

Ari İşletme Kavramı

Hastalıklardan Ari İşletme, tüberküloz ve bruselloz gibi kronik, bulaşıcı ve zoonotik sığır hastalıklarından tamamen temiz olduğu resmi testlerle kanıtlanmış, yüksek hijyen standartlarına sahip hayvancılık işletmelerini ifade eder. Sürüde arilik statüsünün kazanılması ve korunması, işletmede üretilen çiğ sütün kalitesi ve güvenliği ile damızlık dişi hayvan satışlarının ekonomik değeri açısından çok büyük bir ayrıcalıktır.

Ari işletme belgesi alabilmek ve bu statüyü sürdürebilmek için şu standartlar uygulanır:

Korunmada Aşı ve Biyogüvenliğin Rolü

İhbarı mecburi olan salgın hastalıklardan korunmanın en ekonomik, en güvenli ve en başarılı yolu disiplinli bir aşılama programı ile tavizsiz biyogüvenlik önlemlerinin birlikte uygulanmasıdır. Aşılar, hayvanları klinik hastalıklardan korur ve virüsün yayılma hızını yavaşlatır. Ancak aşıların başarılı olabilmesi için işletmede biyogüvenlik ve hayvan refahı koşullarının en üst seviyede tutulması şarttır; çünkü yetersiz beslenen veya yüksek stres altındaki hayvanlarda aşının koruyucu bağışıklık düzeyi zayıf kalmaktadır.

Etkin bir sürü koruma kalkanı oluşturmak adına şu kurallar tavizsiz uygulanmalıdır:

Unutulmamalıdır ki, "İşletmede bir yer kirli ise her yer kirlidir". Koruyucu hekimlik tedbirlerine yapılacak küçük yatırımlar, salgın hastalıkların getireceği devasa yıkımları önleyen en ucuz ve en etkili hayat sigortasıdır.

Bu Konudaki Diğer Rehberler

Sıkça Sorulan Sorular

Şap hastalığı belirtileri nelerdir?

Şap hastalığının en tipik belirtileri ağızda, dilde, dudaklarda, ayak tırnak aralarında ve memede kabarcıkların (veziküllerin) oluşmasıdır. Ayrıca yüksek ateş, depresyon, ağızdan bol salya akması, yem yemede isteksizlikle seyreden iştahsızlık, belirgin topallık ve süt veriminde ani düşüşler gözlenir.

Brusella insana bulaşır mı?

Evet, brusella hayvanlardan insanlara doğrudan bulaşabilen çok tehlikeli bir zoonozdur. İnsanlara bulaşma çiğ veya iyi kaynatılmamış sütlerin tüketilmesiyle, taze çiğ süt peynirlerinin yenmesiyle ya da enfekte hayvanların yavru atıkları ve plasentasıyla çıplak elle temas edilmesi yoluyla gerçekleşir.

Hastalık şüphesinde nereye haber verilir?

İşletmede ihbarı mecburi veya salgın karakterde bir hastalık şüphesi ya da nedeni bilinmeyen toplu ölümler görüldüğünde, zaman kaybetmeden en kısa sürede bağlı bulunulan il veya ilçe Tarım ve Orman müdürlüklerine haber verilmelidir.

Ari işletme ne demek?

Ari işletme (hastalıklardan ari işletme), tüberküloz ve bruselloz gibi kronik, bulaşıcı ve zoonotik sığır hastalıklarından tamamen temiz olduğu düzenli resmi tarama testleriyle saptanmış ve resmi olarak belgelendirilmiş hayvancılık işletmelerini ifade eder.

İhbarı mecburi hastalıkta tazminat var mı?

Evet, 5996 sayılı Kanun çerçevesinde ihbarı mecburi olan bazı hastalıklar nedeniyle resmi makamlarca zorunlu itlaf veya kesim kararı verilen hayvanlar için bütçe imkanları doğrultusunda tazminat ödemesi yapılabilmektedir. Detaylı güncel şartlar için il/ilçe müdürlüklerine başvurulmalıdır.