Kaba Yem Kalitesi Nasıl Anlaşılır? Gözle ve Analizle Ölçüm

Süt ve besi sığırcılığında rasyonun omurgasını kaba yemler kurar; işletmenin yem faturasını da, hayvanın işkembe sağlığını da büyük ölçüde kaba yemin kalitesi belirler. Aynı tarladan kalkan iki balya arasında bile besin değeri bakımından ciddi fark olabilir. Bu nedenle kaba yem satın alırken ya da kendi ürettiğini rasyona koyarken kalitenin gözle ve laboratuvar analiziyle nasıl ölçüldüğünü bilmek gerekir.

Kaba Yem Kalitesi Neden Rasyonun Belkemiği?

Sığır bir ruminanttır; işkembesindeki mikroorganizmalar lifli yemleri parçalayarak hayvanın enerji ve protein ihtiyacının büyük bölümünü karşılar. Kaliteli kaba yem, hem bu mikrobiyal faaliyeti besler hem de geviş getirmeyi uyararak işkembe asitliğini dengede tutar. Kalitesi düşük kaba yem verildiğinde hayvan aynı enerjiyi almak için daha fazla yemek zorunda kalır; kuru madde tüketim kapasitesi sınırlı olduğu için bu mümkün olmaz ve açık kesif yemle kapatılmaya çalışılır. Kesif yem payının artması ise işkembe asitliğini tırmandırarak asidoz, topallık ve süt yağı düşüşüne yol açar. Yani kaba yem kalitesi yalnızca bir yem kalemi değil, rasyonun tamamının ve sürü sağlığının belirleyicisidir.

Gözle Kontrol: Renk, Koku, Yaprak Oranı

Laboratuvar sonucu beklemeden, balya açıldığı anda kaliteye dair güçlü ipuçları toplanabilir. Sahada bakılacak ölçütler şunlardır:

Renk: canlı yeşil ton, yemin erken biçildiğini ve güneşte fazla beklemediğini gösterir. Samana çalan soluk sarı renk aşırı olgunlaşmaya, kahverengi-siyah lekeler ıslanmaya ve kızışmaya işaret eder.
Koku: temiz, hoş ot kokusu beklenir. Küf, toprak, tütün veya yanık kokusu bozulmanın göstergesidir. Silajda keskin sirke veya tereyağımsı (bütirik) koku fermantasyonun bozulduğunu söyler.
Yaprak oranı: protein ve enerji büyük ölçüde yapraklarda depolanır. Baklagil kuru otlarında yaprakların dalda kalmış olması kalitenin en güçlü işaretidir; elde ufalanıp dökülen yapraklı bir balya, taşıma ve kurutma sırasında değerini kaybetmiştir.
Sap kalınlığı ve sertliği: kalın, odunlaşmış ve elde kırılan sap geç biçim demektir; sindirilebilirliği düşüktür.
Yabancı madde: yabancı ot, diken, toprak, taş, tel veya plastik bulunmamalıdır.
Nem ve dokunma hissi: balya elde nemli, sıcak veya tozlu geliyorsa depolama sorunu vardır.

Biçim Zamanının Kaliteye Etkisi

Kaba yem kalitesini belirleyen tek en güçlü etken, bitkinin hangi olgunluk döneminde biçildiğidir. Bitki olgunlaştıkça hücre duvarı kalınlaşır, selüloz artar, protein oranı ve sindirilebilirlik düşer. Yonca üzerinde yapılan çalışmalarda ham protein oranının vejetatif dönemde yaklaşık %25 düzeyinde olduğu, tam çiçeklenmeye gidildikçe gerilediği; buna karşın selüloz oranının arttığı bildirilmektedir. Yaprak oranının ve dekara protein veriminin en yüksek olduğu dönem ise %10 çiçeklenme dönemidir; bu yüzden yoncada biçim çiçeklenme başlangıcında önerilir.

Biçim zamanı geciktikçe dekara alınan kuru ot miktarı bir süre artmaya devam eder ama bu fazlalık sindirilemeyen lif olarak gelir. Yetiştiricinin kararı bu noktada verim ile kalite arasındaki dengeyi kurmaktır: hayvanına yüksek verim beklediği bir işletme için erken biçim, sadece dolgu maddesine ihtiyaç duyan bir işletme için geç biçim daha uygundur. Buğdaygillerde de aynı ilke geçerlidir; başaklanma öncesinde biçilen ot, tohum bağlamış ottan belirgin şekilde değerlidir.

Yem Analizinde Bakılan Değerler

Gözle muayene bir ön fikir verir, ama rasyon hesabı için sayıya ihtiyaç vardır. Yetkili bir laboratuvarda yapılan kimyasal analizde bakılan temel değerler şunlardır:

Kuru madde (KM): yemin nem dışındaki kısmı. Rasyon dengesi daima kuru madde bazında kurulur; silaj gibi yüksek nemli yemlerde bu değer bilinmeden hesap yapılamaz.
Ham protein (HP): yemin protein içeriği. Baklagil kaba yemlerinde buğdaygillere göre belirgin şekilde yüksektir.
ADF (asit deterjanda çözünmeyen lif): selüloz ve lignini gösterir. Yükseldikçe sindirilebilirlik düşer.
NDF (nötr deterjanda çözünmeyen lif): toplam hücre duvarı. Hayvanın ne kadar kuru madde tüketebileceğini sınırlayan değerdir; yükseldikçe tüketim azalır.
Nispi yem değeri (RFV): ADF ve NDF üzerinden hesaplanan tek bir kalite puanı. Tam çiçeklenme dönemindeki yonca kuru otu 100 kabul edilir; puan bunun altına indikçe kalite düşer, üstüne çıktıkça yükselir.
Ham kül: mineral madde toplamı. Beklenenin çok üstünde çıkması yeme toprak bulaştığını gösterir.
Enerji değerleri: sindirilebilir kuru madde üzerinden hesaplanan metabolik enerji ve net enerji; rasyonun enerji dengesi bu değerlerle kurulur.
Mineraller: kalsiyum ve fosfor başta olmak üzere; mineral takviyesi bu sonuçlara göre planlanır.

Analiz için numune, tek bir balyadan değil partiyi temsil edecek şekilde birden çok balyadan sonda ile alınmalı, karıştırılıp ağzı kapalı bir torbayla laboratuvara ulaştırılmalıdır. Silajda numune sıkıştırılarak havası alınmalı ve bekletilmeden gönderilmelidir.

Küf ve Bozulmuş Yemin Riskleri

Kaba yemlerin hasadı veya depolanması sırasında yapılan teknik hatalar, yemlerin hızla bozulmasına ve küflenmesine yol açar. Otlar yeteri kadar veya homojen bir şekilde kurutulmadan depolandığında içsel nem tırmanır; bu durum depolama sırasında yoğun kızışma, küflenme ve çürümeleri beraberinde getirir. Küflenmiş ve bozulmuş yemlerin sığırlara yedirilmesi hayvana hiçbir fayda sağlamadığı gibi tedavisi mümkün olmayan çok ağır klinik tablolara neden olur.

Küflü ve bozulmuş yemlerin işletmede yarattığı en büyük tehlikeler şunlardır:

Mikotoksin zehirlenmesi: küf mantarlarının salgıladığı toksinler karaciğer ve bağışıklık sistemini hedef alır.
Döl verimi kayıpları: yavru atma, döl tutmama ve düzensiz kızgınlık görülür.
Süt verimi ve süt kalitesinde düşüş: toksinler süte geçebilir, verim geriler.
Sindirim bozuklukları: iştahsızlık, ishal ve işkembe florasının bozulması.
Buzağı ve gebe hayvanlarda yüksek risk: bu gruplarda küflü yem kesinlikle kullanılmamalıdır.
Besin değeri kaybı: küflenen yemin enerji ve proteini büyük ölçüde yok olur, para çöpe gider.

Depolama Kayıplarını Azaltmak

Kaba yemlerin tarladan işletmeye getirilmesinden sonra besin değerlerini kaybetmeden uzun süre saklanabilmesi, profesyonel bir depo ve silo yönetimi gerektirir. Kurutulmuş kaba yemler (kuru otlar, samanlar) kesinlikle rutubetsiz, nemsiz ve sürekli hava sirkülasyonu olan havadar depolarda saklanmalıdır. Kuru otlar ne kadar kaliteli üretilmiş olursa olsun depolarda çok uzun süreler bekletilmemelidir; çünkü bekleme süresi uzadıkça yem içerisindeki besin maddelerinde kaçınılmaz kayıplar meydana gelir.

Depolama sürecinde yem firesini asgariye indirmek için şu kurallar uygulanmalıdır:

Kalitesiz Kaba Yemi Telafi Etmenin Maliyeti

Süt ve besi sığırcılığı işletmelerinde kârlılığın tek belirleyicisi, satış fiyatını piyasanın belirlediği süt ve et ürünlerinin "litre veya kg başına üretim maliyeti"dir. Toplam işletme giderlerinin %60-70'ini yem maliyetleri oluşturduğundan, rasyon maliyetini aşağı çeken her doğru adım doğrudan işletme kâr hanesine yazılmaktadır. Kaba yemlerin (yonca, mısır silajı, korunga vb.) işletmenin kendi arazilerinde kaliteli ve ucuz bir şekilde üretilmesi, yem maliyetlerini piyasadan hazır almaya kıyasla en az %30-40 oranında azaltmaktadır.

İşletmede kalitesiz kaba yem kullanıldığında ortaya çıkan ekonomik yıkım şu şekildedir:

Enerji açığını kapatmak için kesif yem miktarı artırılır, yem faturası yükselir.
Artan kesif yem işkembe asitliğini tırmandırır; asidoz ve topallık vakaları çoğalır.
Süt yağ oranı düşer, çiğ süt fiyatından kesinti yaşanır.
Veteriner hekimlik ve ilaç masrafları artar.
Döl verimi bozulduğu için buzağılama aralığı uzar, boş gün maliyeti birikir.

Kalitesiz kaba yemi daha fazla kesif yem vererek kapatmaya çalışmak, işletmeyi hem yüksek yem faturalarıyla hem de asidoz, topallık ve mastitis gibi devasa veteriner hekimlik masraflarıyla karşı karşıya bırakan en pahalı yetiştiricilik hatasıdır.

Bu Konudaki Diğer Rehberler

Sıkça Sorulan Sorular

Kaliteli kuru ot nasıl anlaşılır?

Kaliteli kuru otun rengi canlı yeşil olmalı, kendine has tatlı ve hoş kokusu bulunmalıdır. Otun içinde toz, çamur, toprak ve küf kalıntıları kesinlikle bulunmamalıdır. Ayrıca yaprak oranı yüksek olmalı, odunlaşmış sert sap ve lignin içeriği ise asgari düzeyde kalmalıdır.

Yem analizi nereden yaptırılır?

Yem analizleri, yem hammaddelerinin besin madde içeriklerini (kuru madde, ham protein, net enerji ve mineral maddeler) kimyasal ve mikrobiyolojik yöntemlerle tayin eden yetkili laboratuvarlarda yaptırılmalıdır. İşletmeler kaba yemlerini yılda en az iki kez analiz ettirmelidir.

Küflü yem hayvana verilir mi?

Hayır, küflü yemler hayvanlara kesinlikle verilmemelidir. Küflü yemlerin tüketilmesi sığırlarda tedavisi mümkün olmayan ölümcül sinir bozukluklarına, döl tutmama sorunlarına ve yavru atmaya neden olur. Ayrıca küflerdeki mikotoksinler doğrudan süte geçerek insan sağlığını da tehlikeye atar.

Biçim zamanı kaliteyi nasıl etkiler?

Biçim zamanı kaba yemin protein ve enerji düzeyini belirleyen en temel etkendir. Baklagiller çiçeklenme başlangıcında, buğdaygiller ise başaklanma başlangıcında biçildiğinde maksimum besin değerine ve ideal sindirilme kolaylığına sahip olur. Bu dönemler geciktikçe ot odunlaşır ve kalitesi düşer.

Kaba yem kalitesi süt verimini ne kadar değiştirir?

Kaba yem kalitesi süt verimini ve kalitesini doğrudan belirler. Kaliteli kaba yemler düşük verimli sağmal ineklerin (14 litreye kadar) besinsel ihtiyaçlarının tamamını tek başına karşılayabilir. Kalitesiz kaba yem ise kuru madde tüketimini düşürür, asidozu tetikler, süt yağını ve süt verimini ciddi oranda düşürür.