Sığırlarda Mineral ve Vitamin Eksikliği: Yalama Taşı Düzeni

Büyükbaş hayvancılık işletmelerinde yüksek süt ve et verimi hedeflenirken rasyonların protein ve enerji dengesi genellikle öncelikli olarak ele alınır. Ancak, hayvanların yaşamlarını sağlıklı bir şekilde sürdürebilmesi, bağışıklık sistemlerinin güçlü kalması ve üreme faaliyetlerinin kesintisiz devam etmesi için vitamin ve mineral madde gereksinimlerinin tam olarak karşılanması hayati bir öneme sahiptir. Yer kabuğunda bulunan mineral maddelerin neredeyse tamamı hayvansal dokularda da yer almaktadır. Diğer besin maddelerinin aksine, mineraller canlı organizma tarafından sentezlenemedikleri için mutlaka dışarıdan rasyon veya takviyeler vasıtasıyla alınmak zorundadır. Bu nedenle, geviş getiren hayvanlarda mineral ve vitamin yetersizliklerine bağlı sağlık sorunları hem mera hem de ahır koşullarında sıklıkla ortaya çıkabilmektedir.

Mineraller Neden Küçük Miktarda ama Kritik?

Mineraller, sığırların vücut ağırlığı içinde oldukça küçük bir paya sahip olmalarına rağmen, temel metabolik işlevlerin ve sağlığın korunmasında son derece kritik görevler üstlenirler. Bu maddeler enzimlerin yapısına katılarak enerji metabolizması, bağışıklık yanıtı, hücresel gelişim ve reprodüksiyon (üreme) gibi hayati biyolojik süreçleri doğrudan yönetirler. Sığırların mineral madde ihtiyaçları sabit olmayıp; hayvanın türüne, ırkına, yaşına, cinsiyetine, büyüme hızına, genel sağlık durumuna, gebelik evresine ve günlük süt verimine bağlı olarak değişkenlik gösterir. Ayrıca, rasyondaki minerallerin biyoyararlılık dereceleri ve birbirleriyle olan etkileşimleri de tüketim ihtiyacını doğrudan etkiler.

Büyükbaş hayvan besleme standartlarında mineral maddeler rasyondaki bulunma miktarlarına göre iki ana gruba ayrılır:

İşletmelerde mineral ve vitamin dengesinin doğru kurulması, yemdeki enerji ve protein kaynaklarının hayvansal ürüne dönüşüm etkinliğini en üst seviyeye çıkarır.

Makro Mineraller: Kalsiyum, Fosfor, Magnezyum

Makro mineraller, sığırların iskelet sisteminin şekillenmesinde, kas kasılmalarında, sinirsel iletimde ve vücut sıvı dengesinin korunmasında anahtar rol oynarlar.

İz Elementler: Selenyum, Bakır, Çinko, İyot

Canlı vücudunda çok düşük miktarlarda bulunmalarına rağmen iz elementler, bağışıklık yanıtı ve reprodüktif süreçler için yaşamsal öneme sahiptir.

Vitamin A, D ve E'nin Görevleri

Sığırlarda yağda çözünen A, D ve E vitaminleri, rasyondaki protein ve enerjinin hücre düzeyinde etkin kullanılabilmesi için mineral maddelerle koordineli şekilde çalışır.

Eksikliğin Sahada Görülen Belirtileri

Sürülerde mineral ve vitamin noksanlıkları klinik düzeyde şekillenmeden önce sahada bazı tipik davranışsal ve fiziksel belirtilerle kendini gösterir.

Yetersiz beslenen sığırlarda iştah azalması, genel kondisyon düşüklüğü, döl tutmama, kızgınlık göstermeme, kıl dökülmesi, deride kuruma ve kılların renk değiştirerek matlaşması gibi yapısal bozukluklar gözlenir.

En belirgin ve tehlikeli sahada görülen belirti ise pika (toprak yalama, yabancı cisim yeme) davranışıdır. Özellikle mera döneminde mineral madde takviyesi yapılmayan sığırlarda, vücuttaki eksikliği gidermek amacıyla toprak yeme, duvarları yalama, tahta parçaları, bez, paçavra, kemik ve metal cisimleri yutma isteği tırmanır. Bu yabancı cisimlerin yutulması, sığırlarda madeni sivri metallerin işkembe duvarını delerek kalbe batmasıyla karakterize, ölümcül seyreden RPT (Reticulo Peritonitis Traumatica) hastalığına doğrudan davetiye çıkarır.

Yalama Taşı mı Premiks mi?

Sığırcılık işletmelerinde mineral ve vitamin temininde meraların ve ahır koşullarının farklı özellikleri dikkate alınarak bir yönetim planı oluşturulmalıdır.

Mera besiciliğinde sığırların serbestçe mineral tüketebilmesi için su yalaklarının yanına, üzeri yağmurdan korunmuş oluklar içerisine mineral ve tuz karışımları (yalama taşları veya blokları) konulmalıdır. Yapılan bilimsel çalışmalarda, meradaki süt sığırlarına sadece tuz yerine tuz + mineral karışımlarının sunulmasının sürüdeki döl verimini tek başına %15 oranında artırdığı saptanmıştır.

Buna karşın entansif (kapalı) ahır yetiştiriciliğinde sadece yalama taşlarına güvenmek yetersizdir. Hayvanların ihtiyaç duyduğu kesin dozların garanti edilmesi için vitamin-mineral premiksleri rasyona (TMR) doğrudan karıştırılmalıdır. İşletmeler, kendi ürettikleri veya satın aldıkları kaba yemlerde çinko, bakır, selenyum, kalsiyum ve fosfor gibi kritik elementlerin analizini laboratuvarda yaptırmalı ve premiks düzeyini bu analize göre veteriner hekimlerle birlikte planlamalıdır. Yemlere mineral takviyesi yapmanın maliyeti, bu uygulamadan elde edilecek maksimum %50'lik verim artışının yanında sadece %2 seviyesindedir.

Fazla Vermenin Zararları

Yetiştiricilikte minerallerin "azı karar, fazlası zarar" ilkesi asla unutulmamalıdır; nitekim kontrolsüz ve aşırı yapılan takviyeler zehirlenmelere ve diğer hayati elementlerin emiliminin bloke olmasına yol açar.

Aşırı dozda selenyum verilmesi kronik selenyum zehirlenmesine (toksikasyonuna) neden olur. Yapılan araştırmalar, doğum sonrası metritis ve son atamamayı önlemek amacıyla sürüye yapılan aşırı selenyum takviyelerinin, selenyum zehirlenmesini tetikleyerek ineklerde ayak ve tırnak problemlerini ciddi oranda artırdığını ortaya koymuştur.

Benzer şekilde, rasyonda kalsiyum, fosfor, potasyum ve magnezyumun gereğinden fazla bulunması, protein yetersizliğiyle birleştiğinde sekonder manganez yetmezliğine (bileklerde dikleşme, bükülme vb.) yol açar. Rasyonda %0,8'den yüksek kalsiyum bulunması ise selenyum emilimini tamamen engeller. Ayrıca kadmiyum, bakır, kurşun, çinko ve kükürt fazlalığı da ikincil selenyum eksikliğini tetikler. Bu karmaşık etkileşimler nedeniyle rasyona eklenecek premiks dozları ve enjeksiyon periyotları her zaman sürüye özel analiz sonuçları doğrultusunda, bir veteriner hekim ve besleme uzmanı denetiminde ayarlanmalıdır.

Bu Konudaki Diğer Rehberler

Sıkça Sorulan Sorular

Yalama taşı şart mı?

Evet, özellikle mera döneminde otlatılan sığırlarda yalama taşları ve tuz-mineral karışımları hayati önem taşır. Sadece tuz yerine mineral destekli blokların sunulması, döl verimini %15 oranında artırırken pika ve yabancı cisim yutma (RPT) gibi ölümcül hastalıkların önüne geçer.

Mineral eksikliği nasıl anlaşılır?

Mineral eksikliği sığırlarda iştahsızlık, kondisyon kaybı, döl tutmama, kıl dökülmesi, tüy renginde matlaşma ve kemik yapısı bozuklukları ile kendini gösterir. En belirgin belirtisi ise hayvanın toprak, duvar, tahta, bez ve demir parçalarını yalama ve yeme isteği (pika) göstermesidir.

Selenyum eksikliği ne yapar?

Selenyum eksikliği, sığırlarda antioksidan kapasitenin çökmesine, doğum sonrasında sonun atılamamasına, rahim iltihabına (metritis), kistik ovaryum şekillenmesine, erken embriyonik ölümlere ve mastitise yol açar. Ayrıca buzağılarda beyaz kas hastalığına (musküler distrofi) neden olur.

Gebe ineğe hangi vitaminler verilir?

Gebe ineklere kuru dönemde (doğum öncesi son 2 ay) anne sağlığını ve doğacak buzağının bağışıklığını korumak amacıyla A, D ve E vitaminleri ile selenyum takviyesi yapılmalıdır. Kuru dönemde günlük olarak.000-15.000 IU vitamin A,.000-25.000 IU vitamin D ve 2000 IU vitamin E tüketimi önerilir.

Mineral fazlası zararlı mı?

Evet, mineral fazlalığı zehirlenmelere ve diğer besin maddelerinin emiliminin bozulmasına yol açar. Örneğin, aşırı selenyum takviyesi zehirlenmeye yol açarak sürüde ayak ve tırnak sorunlarını tırmandırır. Rasyonda %0,8'den yüksek kalsiyum seviyeleri de selenyumun bağırsaklardan emilimini engeller.