Fide Hastalıkları: Fideler Neden Yan Yatar ve Kurur?
Fide hastalıkları nelerdir? Çökerten ve kök boğazı yanıklığı fideyi yan yatırıp kurutur. Belirtiler, kültürel önlemler, ilaçlı mücadele ve bozkurt, danaburnu zararı.
Fide hastalıkları arasında en yaygın ve en yıkıcı olanı çökertendir; fideler toprakla temas ettikleri kök boğazından çürüyüp yan yatar ve fidelikte ocaklar halinde boşluklar oluşur. Tarım ve Orman Bakanlığı domates broşürü bu hastalığın ülkemizde fide üretilen bütün alanlara yayıldığını ve tüm sebze çeşitlerinin fidelik döneminde görülebildiğini yazar. Korunmanın temeli temiz harç, seyrek ekim, ölçülü sulama ve iyi havalandırmadır.
Fidelikte bir sabah yatmış fideler görmek her üreticinin bildiği bir korkudur. Hastalık uygun koşulda bütün fideliği birkaç günde kaybettirebilir. Bu yazıda fidelerin neden yan yattığını, hangi hastalık ve zararlının buna sebep olduğunu ve ne yapılacağını kaynaklara dayanarak anlatıyoruz.
Fideler neden yan yatar?
Fideler çoğunlukla kök boğazını çürüten mantar hastalıkları yüzünden yan yatar; daha az olarak da gövdeyi kesen zararlılar ya da ışığa eğilme sebep olur. Sebebi ayırmak için yatan fideye yakından bakmak yeter.
| Belirti | Olası sebep |
|---|---|
| Kök boğazı incelmiş, sulu ya da kararmış; fide devrilmiş | Çökerten veya kök boğazı yanıklığı |
| Gövde toprak hizasından düzgünce kesilmiş | Bozkurt larvası |
| Kökler kesilmiş, fide solmuş, toprakta galeriler var | Danaburnu, tel kurdu |
| Gövde sağlam, fide bir yöne eğilmiş | Işığa yönelme |
| Fideler ocak halinde değil, hepsi birden solmuş | Susuzluk veya aşırı sıcak |
Çökerten hastalığı nedir?
Çökerten, etmeni mantar olan ve fide döneminde görülen bir hastalıktır; çıkıştan önce de zarar yapabilir. MEB Fide Yetiştirme modülü ve Bakanlık broşürü hastalığı aynı şekilde tarif eder.
Fidelik devresinde fideler toprakla temas eden kök boğazlarından itibaren yatar. Gerek çıkış öncesi gerek sonrası ölümler sonucu fidelikte ocaklar halinde boşluklar meydana gelir. Fidelik koşulları uygun olduğunda hastalık fidelerin tamamının ölmesine sebep olabilir.
Hastalık topraktaki hastalıklı bitki artıklarından ve tohumdan bulaşır. Bu yüzden önceki yıl kullanılmış ve hastalık görülmüş harç ile ilaçsız, kaynağı belirsiz tohum en büyük risk kaynağıdır.
Çökertenin çıkış öncesi zararı genellikle fark edilmez. Tohum çıkmayınca üretici tohumun bozuk olduğunu düşünür. Oysa tohum çimlenmiş ama toprak yüzüne çıkmadan çürümüş olabilir. Ekimden sonra beklenenden az fide çıktıysa bir gözü eşeleyip kararmış filiz arayın.
Kök boğazı yanıklığı nedir?
Kök boğazı yanıklığı da etmeni mantar olan bir fide dönemi hastalığıdır ve belirtileri çökertene çok benzer. MEB modülüne göre fideler toprakla temas eden kök boğazlarından itibaren yatar, fidelikte ocaklar halinde boşluklar oluşur ve hastalık uygun şartlarda bütün fideliği tahrip edebilir.
İki hastalığı tarlada birbirinden ayırmak zordur; mücadele yöntemleri de büyük ölçüde aynıdır. MEB modülünün vurguladığı fark, kök boğazı yanıklığının özellikle fazla sulama yapılan yerlerde daha çok görülmesidir.
Fide hastalıklarından nasıl korunulur?
Fide hastalıklarından korunmanın en etkili yolu kültürel önlemlerdir; ilaç ancak bu önlemlerin yanında işe yarar. MEB modülü ve Bakanlık broşürü şu önlemleri sayar:
- Hastalık görülen fideliğin toprağı değiştirilir; Bakanlık broşürüne göre harç boşaltılıp yer temizlendikten sonra yeni fidelik toprağı konur.
- Tohum çok sık ekilmez.
- Hastalıklı fideler zaman zaman ayıklanır ve fidelikten uzaklaştırılır.
- Fidelik toprağı ile örtü arasında yeterli yükseklik bırakılır.
- Fideler uygun hava koşullarında açılır ve sık sık havalandırılır.
- Fazla sulamadan kaçınılır.
- Gereksiz yere fazla azotlu gübre verilmez.
- Erken ekim yapmaktan kaçınılır.
- Fidelikler bol güneş alan, soğuk rüzgar tutmayan yerlere kurulur.
- Ekim nöbeti uygulanır ve çiftlik gübresi kullanılır.
Bu listedeki her madde, fidelikteki nemi azaltmaya ya da fideyi güçlü tutmaya yöneliktir. Mantar hastalıkları nemli, havasız ve serin ortamı sever. Sık ekilmiş, her gün sulanan, kapalı tutulan bir fidelik bu ortamın tam kendisidir.
Harcı temiz tutmak ilk adımdır. Kendi karışımınızı yapıyorsanız harcı kullanmadan önce dezenfekte edin; hazır fide torfu ise genellikle temizdir. Viyolleri yeniden kullanacaksanız önceki yılın harç kalıntılarından iyice temizleyin.
Çökertene karşı ilaç kullanılır mı?
Çökertene karşı ilaç kullanılır; ilaçlama tohuma, toprağa ve çıkıştan sonra fideye yapılabilir. MEB modülü ilaçlamaların tohum ilaçlaması, ekimden önce ve sonra toprak ilaçlaması ve fidelerin toprak yüzüne çıkışından sonra yapılabileceğini, değişik formlarda fungisitlerin (mantar ilaçlarının) kullanılabileceğini yazar.
MEB modülüne göre ekimden hemen sonra ilaçlı su verilmesinin hastalıklardan korunmada büyük yararı vardır; bu su kasaların altından çıkıncaya kadar verilmelidir. Şaşırtmadan sonra verilen can suyu da ilaçlı olabilir.
İlaçlamaya rağmen fidelikte çökerten çıkarsa MEB modülü şu uygulamayı önerir: hastalıklı fideler sökülür, yerlerine 1 cm kalınlığında sönmemiş kireç ve kum karışımı konur ve üzerine su verilir.
İlaç adı ve dozu bu yazıda bilinçli olarak verilmemiştir. Ruhsatlı ilaçlar ve dozları değişebildiği için ilaç seçimini il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne ya da ziraat mühendisine danışarak yapın. Bakanlık domates broşürü ayrıca fide döneminde hastalık belirtisi gösteren bitkilerin fidelikten uzaklaştırılıp imha edilmesini ister.
Fideleri hangi zararlılar keser?
Fidelikte gövdeyi kesen en bilinen zararlı bozkurttur; kökleri kesen zararlılar ise danaburnu ve tel kurtlarıdır. Bu zararlılar özellikle tarlaya yeni dikilen fidelerde büyük boşluklar açar.
Bozkurt: MEB modülüne göre kışı olgun larva halinde toprakta geçirir. İlkbaharda havalar ısınınca faaliyete geçer, nisan ortasından itibaren kelebekler görülür. Hava şartlarına göre 3-15 gün içinde çıkan larvalar mayıs ayı boyunca zarar verir. Larvalar geceleri beslenir, gündüzleri bitkinin dibinde toprakta durur. Genç larvalar taze yaprak ve sürgünleri yer; büyüyünce geceleri topraktan çıkıp fide gövdesini toprağa yakın yerden keser. Kesilen fide tamamen ölür.
Sabah fide sırasında devrilmiş, gövdesi düzgünce kesilmiş bir fide görürseniz dibini birkaç santim eşeleyin; kıvrılmış gri-kahverengi larvayı bulursunuz. Az sayıda fidede larvaları elle toplamak etkili bir yoldur.
Danaburnu ve tel kurdu: MEB modülü, topraksız (çıplak köklü) dikilen fidelerde danaburnu ve tel kurdu zararının topraklı dikilenlere göre daha fazla olduğunu yazar. Bu, fideyi viyolde kök toprağıyla birlikte dikmenin bir başka faydasıdır.
Fideler neden kurur?
Fideler susuzluk, aşırı sıcak, kök hastalığı ya da kök zararlısı yüzünden kurur. Ayrımı yapmak için kuruyan fidenin köküne bakın.
Kökler beyaz ve sağlamsa sorun sulama ya da sıcaklıktır. Fideyi gölgeye alıp sulayın; susuz kalan fide çoğu zaman birkaç saatte toparlanır. Kökler kahverengi, yumuşak ve kolay kopuyorsa kök çürüklüğü vardır; bu fide kurtarılamaz ve ayıklanmalıdır. Kökler kesilmişse zararlı aranmalıdır.
Yeni dikilen fidenin ilk günlerde biraz boynunu bükmesi normaldir. MEB modülüne göre topraklı dikilen fidede bu bocalama görülmez. Fide çıplak köklü dikildiyse ya da dikim öğle sıcağında yapıldıysa bocalama uzar. Dikimi bulutlu ve serin günlerde ya da öğleden sonra yapmak bu kaybı azaltır.
Bu Konudaki Diğer Rehberler
- Fide Nasıl Yetiştirilir? Tohumdan Fide Yetiştirme Rehberi
- Tohumdan Fide Kaç Günde Çıkar? Çimlenme Süresi ve Sıcaklık
- Fide Toprağı Nasıl Hazırlanır? Harç Karışımı Oranları
- Fide Sulama Nasıl Yapılır? Fide Kaç Günde Bir Sulanır?
- Fideler Neden Uzar? Boya Giden Cılız Fide Nasıl Kurtarılır?
- Fide Şaşırtma Nasıl Yapılır? Fide Ne Zaman Şaşırtılır?
Sıkça Sorulan Sorular
Fidelerde çökerten nasıl anlaşılır?
Çökerten, fidelerin toprakla temas ettikleri kök boğazından incelip çürümesi ve yan yatmasıyla anlaşılır. MEB modülüne göre ölümler fidelikte ocaklar halinde boşluklar oluşturur. Hastalık çıkıştan önce de zarar verebilir; bu durumda tohum hiç çıkmamış gibi görünür.
Çökerten olan fideye ne yapılır?
Çökerten olan fideler hemen sökülüp fidelikten uzaklaştırılır. MEB modülüne göre ilaçlamaya rağmen hastalık çıkarsa sökülen fidelerin yerine 1 cm kalınlığında sönmemiş kireç ve kum karışımı konup üzerine su verilir. Sulama azaltılır ve fidelik havalandırılır.
Fideler neden dipten çürür?
Fideler çoğunlukla fazla sulama, havasızlık ve hastalıklı harç yüzünden dipten çürür. MEB modülü kök boğazı yanıklığının özellikle fazla sulama yapılan yerlerde daha çok görüldüğünü yazar. Seyrek ekim ve temiz harç bu riski azaltır.
Fideyi geceleri ne keser?
Fideyi geceleri genellikle bozkurt larvası keser. MEB modülüne göre larvalar geceleri topraktan çıkıp fide gövdesini toprağa yakın yerden keser, gündüz bitkinin dibinde toprakta saklanır. Kesilen fidenin dibini eşeleyerek larvayı bulabilirsiniz.
Fide hastalığından korunmak için tohum ilaçlanır mı?
Tohum ilaçlaması, çökertenden korunmada kullanılan yöntemlerden biridir. MEB modülü ilaçlamaların tohum, toprak ve çıkıştan sonra fide aşamasında yapılabileceğini yazar. Hazır alınan hibrit tohumların çoğu zaten ilaçlı olarak satılır.
TarlaTapan rehber yazıları sahada işe yarayan, uygulanabilir bilgiyi esas alır. Düzeltme ve önerileriniz için bize yazın.