Evde Topraksız Tarım Nasıl Yapılır? Hobici Sebze Rehberi
Evde topraksız tarım nasıl yapılır? Kova ve kavanozla kurulum, suya ne konur, pH ayarı, hangi sebze yetişir, sulama-hasat takvimi ve hobicilerin sık yaptığı hatalar.
Evde topraksız tarım, sebzeyi saksı toprağı yerine gübreli suda yetiştirmektir. Bunun için bir kova ya da plastik kutu, birkaç file saksı, bir yetiştirme ortamı, topraksız tarım gübresi ve ışık yeter. Minnesota Üniversitesi yayım servisi (UMN Extension), topraksız yetiştirmenin evde ya da balkonda yapılabildiğini, az yer ve az su istediğini, yabani ot derdi olmadığını ve yapay ışıkla bütün yıl sürdürülebildiğini yazar.
Bu yazı hobiciler için hazırlandı: bahçesi olmayan, balkonda ya da mutfakta kendi marulunu, fesleğenini, yazın da domatesini yetiştirmek isteyenler için. Büyük ölçekli üretimi merak ediyorsanız dikey tarım nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
İçindekiler
- Evde topraksız tarım için neler gerekir?
- En kolay yöntem: kova ya da kavanozla derin su kültürü
- Adım adım evde topraksız sebze yetiştirme
- Suya ne konur? Gübre ve pH ayarı
- Evde topraksız tarımla hangi sebzeler yetişir?
- Su ne zaman değiştirilir? Bakım takvimi
- Hasat ve gıda güvenliği
- Hobicilerin en sık yaptığı hatalar
Evde topraksız tarım için neler gerekir?
Evde topraksız tarım için altı şey gerekir: bitki, su tutan bir kap, bitkiyi tutacak bir düzenek, besin, ışık ve temiz su. UMN Extension bu listeyi topraksız yetiştirmenin temel parçaları olarak verir.
| Malzeme | Ne işe yarar | Hobici için öneri |
|---|---|---|
| Kapaklı kova ya da kutu | Su ve gübre tankı | Gıdaya uygun, ışık geçirmeyen plastik |
| File saksı | Fideyi tutar | Kapağa açılan deliğe oturur |
| Yetiştirme ortamı | Kökü taşır | Kil topu (leca), perlit, hindistan cevizi lifi, taş yünü |
| Topraksız tarım gübresi | Bitkinin yemeği | Sebzeye göre hazır sıvı ya da toz karışım |
| pH test kâğıdı | Suyun asitliğini ölçer | Ucuz, yıllarca yeter |
| Işık | Fotosentez | Güneyli pencere ya da LED bitki lambası |
| Akvaryum pompası (isteğe bağlı) | Suya hava verir | Birden çok bitki varsa faydalı |
Toprak yerine ne kullanılır sorusunun cevabı bu tablodadır. UMN Extension'a göre en yaygın ortam taş yünüdür; hindistan cevizi lifi suyu iyi tutar ve doğaldır; kil topları hava aldırır ve tekrar kullanılabilir; perlit ucuzdur ama hafif olduğu için yüzebilir. Hangisini seçerseniz seçin, aynı kaynak kullanmadan önce 24 saat suda bekletip suyunu değiştirmeyi önerir.
En kolay yöntem: kova ya da kavanozla derin su kültürü
Hobiciler için en kolay yöntem, bitkinin kapağa oturduğu ve köklerin alttaki suya sarktığı derin su kültürüdür. UMN Extension bunu evde yetiştirenlerin en çok kullandığı, en ucuz ve bakımı en kolay sistem olarak tanımlar. Kap olarak 5 galonluk (yaklaşık 19 litre) bir kova ya da plastik saklama kutusu yeter.
Pompasız hâline Kratky yöntemi denir. Bu yöntemde su seviyesi bitki suyu içtikçe kendiliğinden düşer ve köklerin üst kısmı havada kalarak oksijen alır. Elektrik gerektirmez, sessizdir, mutfak tezgâhında bile çalışır. Tek kural şudur: UMN Extension'a göre kökler geliştikten sonra köklerin yalnız üçte biri ile yarısı arası suda kalmalıdır.
Pompalı hâlinde akvaryum pompası ve hava taşı suya kabarcık verir. Aynı kutuda farklı boylarda bitkiler varsa, aynı kaynağa göre hava vermek kısa bitkinin köklerini korur.
Adım adım evde topraksız sebze yetiştirme
Kova ya da kutu ile evde topraksız sebze yetiştirmek için şu sırayı izleyin:
- Kabı temizleyin. Kutuyu sabunlu suyla yıkayıp iyice durulayın.
- Kapağı delin. File saksının gireceği büyüklükte delik açın; saksının ağzı kapağa takılsın, düşmesin. Delik arası mesafeyi bitkinin olgun boyuna göre bırakın.
- Tohumu çimlendirin. Tohumu taş yünü ya da hindistan cevizi lifinden yapılmış çimlendirme küplerine ekin. UMN Extension küplerin önceden ıslatılmasını ve yarı yarıya suda tutulmasını, kökler küpün altından çıkınca fidenin sisteme alınmasını önerir.
- Hazır fide de olur. Fideyi topraklı viyolde yetiştirdiyseniz ya da satın aldıysanız, aynı kaynağa göre sisteme koymadan önce köklerdeki toprağı yıkayarak temizleyin.
- Besin suyunu hazırlayın. Gübreyi etiketteki ölçüye göre suya karıştırın, sonra pH'ı ölçün.
- Fideyi yerleştirin. Fideyi file saksıya koyun, etrafını kil topu ya da perlitle destekleyin. Başta saksının dibi suya değmeli.
- Işığı verin. Güneşli pencere yoksa LED lamba kullanın. UMN Extension'ın örnek hesabı, lambanın günde 14 saat yandığı küçük bir sistem üzerinedir.
- Kutuyu karanlık tutun. Suyun ışık görmemesi yosun oluşumunu azaltır; şeffaf kapları dışarıdan sarın.
Birkaç kutuyu bir rafa dizerseniz evinizde küçük bir dikey bahçe olur. Rafla kurulum için dikey tarım çeşitleri yazısına göz atabilirsiniz.
Suya ne konur? Gübre ve pH ayarı
Topraksız tarımda suya, bitkinin topraktan alacağı bütün besinleri içeren topraksız tarım gübresi konur. UMN Extension, bitkilerin gelişmek için 17 besin elementine ihtiyaç duyduğunu ve topraksız sistemde yalnız karbon, hidrojen ve oksijenin doğal olarak bulunduğunu yazar. Geri kalanını, yani azot, fosfor, potasyumun yanında kalsiyum, magnezyum, kükürt, demir, mangan, çinko, bor ve diğerlerini gübre verir.
Bahçe gübresi ya da saksı çiçeği gübresi bu yüzden yetmez; iz elementler eksik kalır. En kolay yol, ürüne göre hazırlanmış topraksız tarım gübresidir. UMN Extension marul için, domates için ayrı karışımlar bulunduğunu, farklı besin isteyen bitkilerin aynı kaba konmaması gerektiğini belirtir. Aynı kaynağa göre örneğin marul ve kara lahana aynı dozu istiyorsa birlikte yetişebilir.
pH için kural basittir:
- Hedef: UMN Extension'a göre bitkiler pH değeri 5,4 ile 7 arasındaki suda en iyi gelişir.
- Ne zaman ölçülür: Musluk suyu hem çıplak hâliyle hem gübre katıldıktan sonra ölçülür; küçük sistemde sonrasında birkaç haftada bir ölçmek yeterlidir.
- pH düşükse: Az miktar karbonat (kabartma tozu) eklenir.
- pH yüksekse: Sitrik asit gibi gıdaya uygun asitler kullanılır.
- Kireçli su: Musluklarda kireç bırakan su pH'ı yükseltir. Türkiye'nin pek çok şehrinde su serttir; bu durumda daha sık ölçün.
Evde topraksız tarımla hangi sebzeler yetişir?
Evde topraksız tarımla en kolay yetişen sebzeler yapraklı sebzeler ve mutfak otlarıdır. UMN Extension marul, otlar, hardal ve kara lahana gibi lahanagillerin bütün yıl iyi yetiştiğini, pazı ve amarantın da iyi sonuç verdiğini yazar. Yazın ise domates, salatalık, çilek ve biber balkonda topraksız yetiştirilebilir.
| Sebze | Zorluk | Ne zaman | Not |
|---|---|---|---|
| Marul | Çok kolay | Bütün yıl | 6-7 haftada hasat |
| Roka | Çok kolay | Bütün yıl | Kesildikçe yeniden sürer |
| Fesleğen, nane, maydanoz | Kolay | Bütün yıl | 3-5 kez kesilebilir |
| Ispanak | Kolay | Serin aylar | Sıcakta tohuma kaçar |
| Pazı, kara lahana | Kolay | Bütün yıl | Uzun süre kesilir |
| Çeri domates | Orta | Yaz, balkonda | Saksı çeşidi seçin |
| Çilek | Orta | Yaz, balkonda | Damla ya da kule sistem |
| Biber, salatalık | Zor | Yaz, güneşte | Çok ışık ve büyük kap ister |
| Patates, havuç, soğan | Uygun değil | — | Yumru ve kök sebzeler |
UMN Extension, domates, salatalık ve biber gibi sıcak seven sebzelerin iç mekânda ek ısı ve ışıkla yetiştirilebildiğini, ama bunun çoğu kişi için pahalı olduğunu belirtir. Bu sebzeler için aynı kaynak "saksıda iyi yetişir" ya da "kap çeşidi" yazan tohumların seçilmesini önerir. Domates için kap, olgun bitkinin taç genişliğine yakın büyüklükte olmalıdır.
Hangi sebzenin neden uygun olup olmadığını dikey tarımda neler yetişir yazısında ayrıntılı anlattık.
Su ne zaman değiştirilir? Bakım takvimi
Kısa süreli sebzelerde su hiç değiştirilmeden hasada kadar gidilebilir; uzun süreli sebzelerde ise sezonda bir iki kez tamamen değiştirilir. UMN Extension "kur ve unut" yaklaşımının yalnız 6-7 haftada hasat edilen marul gibi kısa ürünlerde uygulanabileceğini yazar.
| Ne zaman | Ne yapılır |
|---|---|
| Her gün | Yapraklara, köklere ve su seviyesine bakın |
| Su azalınca | Etiketteki ölçüde gübreli suyla tamamlayın |
| Birkaç haftada bir | pH ölçün |
| Domates gibi uzun üründe | Sezonda bir iki kez suyu tamamen yenileyin |
| Her hasattan sonra | Kabı ve saksıları yıkayıp dezenfekte edin |
Su eklerken düz su değil, gübreli su eklenir. UMN Extension'ın örneğiyle etiket galon başına bir çay kaşığı diyorsa, eklenen her galonda bir çay kaşığı gübre olmalıdır. Atılacak gübreli suyu lavaboya dökmeyin; aynı kaynak bunu bahçeye ya da saksı çiçeklerine vermeyi önerir.
Hasat ve gıda güvenliği
Marul ve otlar birkaç kez kesilerek, baş marul ise bir kez hasat edilir. UMN Extension'a göre çoğu ot ve yaprak marul, olgun alt yapraklar koparılarak defalarca hasat edilebilir; üreticiler genellikle aynı bitkiden 3-5 hasat alıp yeniden tohum eker.
Topraksız sistemin suyu sıcak ve besince zengindir; mikroplar burada hızla çoğalabilir. Bu yüzden aynı kaynak şunları önerir:
- Sisteme dokunmadan önce ellerinizi iyice yıkayın.
- Temiz makas ve temiz kapla hasat edin.
- Kökü çekerken suyun yenecek yapraklara sıçramamasına dikkat edin.
- Sebzeyi yemeden önce iyice yıkayın.
- Hasattan sonra kabı deterjanla yıkayıp 1 galon suya 1 yemek kaşığı çamaşır suyu oranındaki çözeltiyle dezenfekte edin, durulamadan kurutun.
Hobicilerin en sık yaptığı hatalar
Evde topraksız tarıma başlayanlar çoğunlukla şu hataları yapar:
- Kökleri tamamen suya gömmek: Kök havasız kalır ve çürür. Köklerin yarısı havada kalmalı.
- Saksı toprağıyla fide koymak: Toprak suyu bulandırır, mikrop taşır. Kökleri yıkayın.
- Çiçek gübresi kullanmak: İz elementler eksik kalır, yapraklar sararır.
- pH ölçmemek: Gübre suda olsa da bitki alamaz.
- Şeffaf kap kullanmak: Işık alan suda yosun çoğalır.
- Dışarıdan bitki getirmek: Yaprak biti ve thrips de gelir. Önlemler için dikey tarımda hastalık ve zararlılar yazısına bakın.
- Domatesle başlamak: İlk deneme için marul ve fesleğen en güvenli seçimdir.
Sıkça Sorulan Sorular
Evde topraksız tarım için toprak yerine ne kullanılır?
Evde topraksız tarımda toprak yerine kil topu (leca), perlit, hindistan cevizi lifi, taş yünü ya da pomza kullanılır. Bu malzemeler yalnız kökü tutar; besini sudaki gübre verir. UMN Extension her ortamın kullanmadan önce 24 saat suda bekletilmesini önerir.
Topraksız tarımda suya ne konur?
Topraksız tarımda suya, bitkinin ihtiyaç duyduğu bütün besinleri içeren topraksız tarım gübresi konur. Bu gübrede azot, fosfor, potasyumun yanında kalsiyum, magnezyum, demir ve diğer iz elementler bulunur. Sıradan çiçek gübresi bu elementleri tam vermediği için yetmez.
Evde topraksız tarımla en kolay hangi sebze yetişir?
Evde topraksız tarımla en kolay marul, roka, fesleğen ve nane yetişir. Bu bitkiler kısa boylu, hızlı büyüyen ve fazla ışık istemeyen bitkilerdir. Marul 6-7 haftada hasat edilir.
Topraksız tarımda su kaç günde bir değiştirilir?
Topraksız tarımda azalan su gübreli suyla tamamlanır, tam değişim ürüne göre yapılır. Marul gibi kısa ürünlerde hasada kadar tam değişim gerekmeyebilir. Domates gibi uzun ürünlerde ya da sürekli kesilen otlarda su sezonda bir iki kez tamamen yenilenir.
Topraksız tarım elektrik ister mi?
Topraksız tarım her zaman elektrik istemez. Kratky yönteminde pompa yoktur, güneşli bir pencere varsa lamba da gerekmeyebilir. İç mekânda ve kışın ise LED bitki lambası, birden çok bitki için de hava pompası faydalıdır.
TarlaTapan rehber yazıları sahada işe yarayan, uygulanabilir bilgiyi esas alır. Düzeltme ve önerileriniz için bize yazın.