Dikey Tarım Çeşitleri Nelerdir? Hidroponik ve Aeroponik
Dikey tarım çeşitleri nelerdir? Hidroponik, aeroponik ve akuaponik; derin su, NFT, gelgit ve damla yöntemleri; raf, kule ve konteyner çiftlikler.
Dikey tarım çeşitleri iki açıdan ayrılır: bitkinin nasıl beslendiği ve çiftliğin nerede, hangi yapıda kurulduğu. Beslenme açısından üç ana sistem vardır: hidroponik, aeroponik ve akuaponik. Yapı açısından ise raf sistemleri, kuleler, duvar panelleri, konteyner çiftlikleri ve bina çiftlikleri sayılır. USDA ARS, dikey tarımın katmanlar halinde ve hidroponik, akuaponik gibi topraksız sistemlerle yapıldığını yazar.
Bu yazıda her çeşidin nasıl çalıştığını, artısını ve eksisini, kime uygun olduğunu anlatıyoruz. Genel bilgi için dikey tarım sistemi nedir yazısına bakabilirsiniz.
Beslenme yöntemine göre dikey tarım çeşitleri
Beslenme yöntemine göre dikey tarım çeşitleri, bitkinin köküne suyun ve besinin nasıl ulaştırıldığına göre ayrılır. Üç sistemin de ortak noktası toprak kullanmamalarıdır.
| Sistem | Kök nerede durur | Artısı | Eksisi |
|---|---|---|---|
| Hidroponik | Besinli suda ya da suyla ıslanan ortamda | En yaygın, öğrenmesi kolay | Su hastalanırsa hepsine yayılır |
| Aeroponik | Havada, besin sisiyle beslenir | En az su, en iyi havalanma | Meme tıkanırsa kök hemen kurur |
| Akuaponik | Balık havuzundan gelen suda | Gübreyi balık verir | İki canlıyı birlikte yönetmek zor |
Hidroponik dikey tarım nedir?
Hidroponik dikey tarım, bitki köklerinin toprak yerine gübre katılmış suyla beslendiği sistemdir. Dikey çiftliklerin büyük çoğunluğu bu yöntemi kullanır. Hidroponiğin kendi içinde birkaç türü vardır.
Derin su kültürü
Derin su kültürü, bitkinin bir kapak ya da yüzen köpük levha üzerinde durduğu, köklerinin aşağıdaki suya sarktığı sistemdir. UMN Extension bunu evde ve okullarda en yaygın, en ucuz ve bakımı en kolay sistem olarak tanımlar. Suya hava taşı ile oksijen verilir ya da köklerin bir kısmı havada bırakılır.
Besin filmi tekniği (NFT)
Besin filmi tekniğinde bitkiler hafif eğimli oluklara dizilir. Oluğun dibinden ince bir su akar ve tanka geri döner. UMN Extension, bu sistemin küçük ölçekten büyük üretime kolayca büyütülebildiğini ve suyun tek bir merkezden yönetildiği için büyük işletmelerde verimli olduğunu yazar. Aynı kaynağa göre masa boyu bir NFT sistemi altı oluktan oluşur ve 36 bitki alır.
Gelgit sistemi
Gelgit sisteminde bitkiler yetiştirme ortamı dolu bir tepside durur. Pompa tanktan suyu tepsiye basar, su sonra yavaşça ortamdan süzülüp tanka geri döner. Hazır kitleri satılır, kovayla ve tesisat malzemesiyle evde de yapılabilir.
Damla sistemi
Damla sistemi, tarladaki damla sulamanın topraksız hâlidir. Su delikli hortumlarla her bitkinin dibine damlatılır. UMN Extension, bu düzenin yüksek tünellerde, hindistan cevizi lifi dolu torbalarda domates ve çilek yetiştiren çiftçiler arasında yaygınlaştığını belirtir.
Aeroponik dikey tarım nedir?
Aeroponik dikey tarımda kökler suya değmez; kapalı bir kutunun içinde havada asılı durur ve memelerden püskürtülen besin sisiyle beslenir. Kök hem nem hem bol oksijen aldığı için hızlı gelişir.
Bu sistemin zayıf yanı tamamen pompa ve memelere bağlı olmasıdır. Derin su kültüründe elektrik kesilse kök bir süre suda kalır. Aeroponikte ise sis durduğu anda kök kurumaya başlar. UMN Extension, pompalı sistemlerde arıza ya da elektrik kesintisinde bitkilerin suya ulaşamadığını ve hızla kuruyabildiğini hatırlatır. Aeroponik bu yüzden deneyimli ve yedek gücü olan üreticiye uygundur.
Akuaponik dikey tarım nedir?
Akuaponik dikey tarım, balık yetiştiriciliği ile topraksız bitki yetiştiriciliğini aynı su döngüsünde birleştirir. BZL'ye göre akuaponik tesisler balık çiftliğini ve topraksız bitki üretimini bir bina içinde ortak bir su ve besin döngüsüyle bağlar.
İşleyiş şöyledir: balıkların dışkısı suda birikir, bakteriler bunu bitkinin alabileceği nitrata çevirir, bitki bu besini alır ve temizlenen su balığa geri döner. Böylece hem balık hem sebze satılır.
Dikkat edilecek nokta, bitkiye iyi gelen her şeyin balığa iyi gelmemesidir. UMN Extension, perlitin balığa zarar verebileceğini ve akuaponikte kullanılmaması gerektiğini yazar. Bitki ilacı da balığı etkiler; zararlı çıkarsa kimyasal yerine el ile temizleme ve faydalı böcek tercih edilir.
Yapıya göre dikey tarım çeşitleri
Yapıya göre dikey tarım çeşitleri, katların nasıl dizildiğine ve çiftliğin hangi binada kurulduğuna göre ayrılır.
- Raf sistemleri: En yaygın düzen. Üst üste raflar, her rafın üstünde LED lamba. Depo ve odalarda kullanılır.
- Kule sistemleri: Bitkiler dik duran bir borunun çevresine dizilir, su yukarıdan aşağı akar. Az taban alanında çok bitki sığar.
- Duvar panelleri: Bitkiler duvara asılan ceplere ya da panellere dikilir. Balkon ve iç mekân süsü olarak da kullanılır.
- A çerçeve: UMN Extension'ın gösterdiği örnekte PVC borular A şeklinde bir çerçeveye eğik dizilir. Güneşi iki yandan alır.
Konteyner, bina ve derin çiftlikler
Dikey çiftlikler kurulduğu yere göre de ayrılır. Grow Magazine, dikey çiftliklerin eski depolarda, fabrikalarda, nakliye konteynerlerinde ve terk edilmiş madenlerde kurulduğunu yazar.
| Çiftlik tipi | Nerede | Kime uygun |
|---|---|---|
| Konteyner çiftliği | Nakliye konteyneri | Küçük başlangıç, taşınabilir üretim |
| Bina çiftliği | Depo, fabrika, ahır | Ticari üretim |
| Derin çiftlik | Bodrum, tünel, eski maden | Sabit sıcaklık isteyen üretim |
| Market içi çiftlik | Manav reyonu | Mağazada yetiştirip satma |
| Ev tipi çiftlik | Mutfak, balkon | Kendi tüketimi |
USDA ARS, eski gemi konteynerlerini araştırma çiftliğine dönüştürdüğünü anlatır ve konteyner ile boş depoların kolay bulunduğunu, görece ucuz olduğunu belirtir. BZL ise İsveç'te süpermarketin manav bölümüne sığan, yapay zekâyla yönetilen küçük çiftlikleri örnek verir.
Işık kaynağına göre ayrım
Dikey çiftlikler ışığı nereden aldıklarına göre de ikiye ayrılır. BZL'ye göre bazı sistemler güneş ışığı hiç almadan çalışır, bazı binalarda ise güneş pencerelerden ya da özel yapılardan girer ve gerektiğinde LED ile desteklenir.
- Tam kapalı (yalnız LED): Her mevsim aynı ürün alınır ama elektrik gideri en yüksektir.
- Güneşli + ek LED: Cam cepheli binalar ve seralar. Elektrik gideri düşer, ama yalnız üst katlar güneşten yararlanır.
UMN Extension, LED lambaların enerji tasarrufu sağladığını, uzun ömürlü olduğunu ve az ısı ürettiğini yazar. Aynı kaynağa göre kırmızı ışık kalın gövde ve çiçek-meyve için, mavi ışık ise yaprak için önemlidir; yalnız yeşillik yetiştiriliyorsa mavi ağırlıklı ışık yeter.
Hangi dikey tarım çeşidi kime uygun?
Hangi çeşidin seçileceği bütçeye, deneyime ve ürüne bağlıdır.
- Evde ilk deneme: Derin su kültürü ya da hazır kule. Kurulumu için dikey tarım nasıl yapılır yazısına bakın.
- Küçük ticari başlangıç: Konteyner içinde NFT rafları.
- Balıkçılıkla uğraşan üretici: Akuaponik.
- Deneyimli, yedek gücü olan işletme: Aeroponik.
Hangisini seçerseniz seçin, hastalık riski aynı mantıkla yönetilir: temiz su, temiz ekipman, dışarıdan bitki sokmamak. Ayrıntı dikey tarımda hastalık ve zararlılar yazısında.
Sıkça Sorulan Sorular
Dikey tarım yöntemleri nelerdir?
Dikey tarım yöntemleri hidroponik, aeroponik ve akuaponiktir. Hidroponikte kök besinli suda, aeroponikte havada ve besin sisiyle, akuaponikte balık havuzundan gelen suda beslenir. Hidroponik en yaygın olanıdır.
En ucuz dikey tarım sistemi hangisi?
En ucuz dikey tarım sistemi derin su kültürüdür. UMN Extension bunu en ucuz, bakımı en kolay ve büyütmesi en basit sistem olarak tanımlar. Bir kova ya da plastik kutu, file saksı ve akvaryum pompasıyla kurulabilir.
Aeroponik mi hidroponik mi daha iyi?
Aeroponik kökü daha iyi havalandırır ama hidroponik daha güvenlidir. Aeroponikte pompa ya da meme durursa kök hemen kurur. Yeni başlayanlar için hidroponik, deneyimli ve yedek gücü olan üreticiler için aeroponik uygundur.
Akuaponikte hangi balık yetiştirilir?
Akuaponikte genellikle sıcak suya ve kalabalık havuza dayanıklı balıklar tercih edilir. Hangi türün yetiştirilebileceği her ülkede su ürünleri mevzuatına bağlıdır. Türkiye'de başlamadan önce il tarım müdürlüğünden izin ve tür bilgisi alınmalıdır.
Konteyner dikey tarım nedir?
Konteyner dikey tarım, bir nakliye konteynerinin içine raf, LED ve topraksız sistem kurularak yapılan üretimdir. USDA ARS, konteynerlerin kolay bulunan ve görece ucuz yapılar olduğunu belirtir. Taşınabilir olması ve hazır bir kabuk sağlaması avantajıdır.
TarlaTapan rehber yazıları sahada işe yarayan, uygulanabilir bilgiyi esas alır. Düzeltme ve önerileriniz için bize yazın.