Çilek Yetiştiriciliği: Çilek Nasıl Yetiştirilir?
Çilek yetiştiriciliği adım adım: bölgeye göre dikim zamanı, fide dikimi, gübre ve sulama, kol temizliği, hastalıklar, hasat ve dönüm başına verim.
Çilek yetiştiriciliği, kireçsiz ve süzek bir toprağa sağlıklı fidenin doğru zamanda dikilmesiyle başlar. Fideler 60-70 cm genişliğindeki masuralara, siyah plastik malç üzerine dikilir; damla sulama ile sulanır, kolları görüldükçe temizlenir. En yüksek verim, yazın frigo fideyle yapılan dikimden alınır: Tarım ve Orman Bakanlığı'na göre bu sistemde dekardan 5-7 ton çilek elde edilebilir.
Çilek, soğuk Doğu Anadolu'dan sıcak Akdeniz kıyısına kadar hemen her bölgede yetişebilen nadir meyvelerdendir. Kısa sürede ürüne geçer, küçük alanda bile gelir getirir. Ama toprağa, suya ve hastalığa karşı hassastır; hata affetmez.
Bu rehberde çilek bahçesinin kuruluşundan hasadına kadar her adımı resmî kaynaklardaki rakamlarla anlatıyoruz.
İçindekiler
- Çilek hangi iklimde ve toprakta yetişir?
- Çilek ne zaman dikilir?
- Toprak hazırlığı ve masura
- Çilek fidesi nasıl dikilir?
- Malçlama
- Çilek nasıl sulanır?
- Çilek gübrelemesi
- Kol temizliği ve bakım
- Çilek hastalıkları ve zararlıları
- Çilek çeşidi nasıl seçilir?
- Çilek ne zaman ve nasıl hasat edilir?
- Bir dönüm çilek kaç kilo verir?
Çilek hangi iklimde ve toprakta yetişir?
Çilek, -10 °C'ye kadar özel bir önlem almadan yetiştirilebilir. Daha soğuk yerlerde bitkilerin üzeri saman ya da kuru yaprakla örtülerek dondan korunur. Bu yüzden Türkiye'nin hemen her yöresinde çilek yetiştirmek mümkündür.
Asıl tehlike ilkbahar geç donlarıdır. Konya'daki üretici rehberine göre çilek çiçekleri yaklaşık -2 °C'de zarar görür. Ancak çiçeklenme uzun bir döneme yayıldığı için bir don bütün ürünü götürmez. Bakanlık bu yüzden çileği "yetiştiricilik riski en az olan meyve türlerinden biri" olarak tanımlar.
Çilek en iyi 20-25 °C'de gelişir. Verim ve kalite için kışın soğuklanma ister; Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü bu ihtiyacı 400-500 saat olarak verir.
Toprak için kurallar:
- En uygun toprak süzek, kumlu-tınlı, hafif ve organik maddesi bol topraktır.
- Kireci fazla toprak uygun değildir. Kireç demir alımını engeller, yapraklar sararır (kloroz).
- Su tutan, ağır killi toprakta kök çürüklüğü artar.
- Daha önce biber, patlıcan, patates, domates veya tütün ekilen tarlada çilek için toprağın en az 4-5 yıl dinlenmesi gerekir. Aksi halde hastalık ve zararlılar kârlı üretimi engeller.
- Bir önceki yıl buğday ya da arpa ekilmiş tarla tercih edilir.
- Çilek sökülen yere ekim nöbeti yapılmadan yeniden çilek dikilmez.
Toprak pH'sı için kaynaklar farklı aralıklar verir. Konya üretici rehberi 6,5'in altını önerir; Trakya TAE ise 7,0-7,5'te önemli bir sorun olmadığını yazar. Pratikte pH 7,5'i geçen kireçli toprakta sararma beklenir.
Çilek ne zaman dikilir?
Çilek bölgeye ve fide tipine göre yılın dört farklı zamanında dikilebilir. Türkiye'de en çok kullanılan iki sistem, taze fideyle yapılan kış dikimi ve frigo fideyle yapılan yaz dikimidir.
Tarım ve Orman Bakanlığı broşüründeki bölgesel dikim takvimi şöyledir:
| Bölge | Kış dikimi (taze fide) | Yaz dikimi (frigo fide) |
|---|---|---|
| Marmara | 1 Ekim – 15 Aralık | 15 Haziran – 1 Temmuz |
| Akdeniz | 15 Ekim – 15 Kasım | 15 Temmuz – 15 Ağustos |
| Ege | 1 Ekim – 15 Kasım | 1 – 15 Temmuz |
| Orta Anadolu | 1 Ekim – 15 Kasım | 1 – 15 Temmuz |
Frigo fide, fidelikten Aralık-Ocak aylarında sökülüp ilaçlandıktan sonra soğuk hava deposunda -2 °C'de bekletilen fidedir. Yazın dikildiğinde yaz ve sonbahar boyunca büyür, kışa güçlü girer. Bu yüzden verimi kış dikimine göre 2-3 kat fazladır.
Kışları sert geçen yerlerde ilkbahar dikimi de yapılır. Trakya TAE'ye göre bu dikim genellikle Nisan ayında frigo fidelerle yapılır; asıl ürün bir yıl sonraki Haziran'da alınır. Eylül-Ekim'deki sonbahar dikimi ise erken ürün verir ama verimi düşüktür; ısıtmalı sera veya yüksek tünel ister.
Toprak hazırlığı ve masura
Toprak hazırlığına yaz-sonbahar döneminde başlanır. Toprak derin işlenir, ardından yanmış çiftlik gübresi verilir: Bakanlığa göre kumlu toprakta dekara 4-6 ton, normal toprakta 3-4 ton. Toprak analizi sonucuna göre ticari gübre de eklenir ve toprağa karıştırılır.
Çilek düz tarlaya değil, yükseltilmiş yataklara (masura, sedde) dikilir. Yüksek yatak suyun çabuk süzülmesini sağlar, kök çürüklüğünü azaltır.
| Ölçü | Değer |
|---|---|
| Masura genişliği | 60-70 cm |
| Masuralar arası | 30-40 cm |
| Masura yüksekliği | 15-20 cm |
| Bitki aralığı | sıra üzeri 30-35 cm, sıra arası 25-30 cm |
Büyük alanlarda masuralar karık pulluğuyla, küçük alanlarda elle açılır. Fideler masura üzerine üçgen (şaşırtmalı) şekilde dikilir.
Toprak kaynaklı hastalık ve nematod sorunu olan tarlada, dikimden önce sıcak yaz aylarında karıklar hazırlanıp şeffaf naylonla örtülerek güneşle ısıtılır (solarizasyon). Kimyasal toprak ilaçlaması gerekiyorsa ilacı ve dozu il-ilçe tarım müdürlüğü ya da reçete yazma yetkisi olan kişi belirler.
Çilek fidesi nasıl dikilir?
Fide, kök boğazı tam toprak seviyesinde kalacak şekilde dikilir. Derin dikilen fidenin göbeği çürür, yüzlek dikilenin kökü kurur. Bu tek kural fidenin tutup tutmamasını belirler.
Bakanlığın önerdiği dikim adımları:
- Kök tuvaleti: Kökler 8-10 cm kalacak şekilde kısaltılır.
- Taç tuvaleti: Fide üzerinde 2-3 genç yaprak bırakılır, diğerleri alınır.
- İlaçlama: Fide %1'lik mantar ilacı çözeltisine batırılır.
- Dikim: Fide açılan çukura kökleri bükülmeden, kök boğazı toprak seviyesinde olacak şekilde dikilir.
- Can suyu: Dikimden hemen sonra bol can suyu verilir.
- Kontrol: Sonraki günlerde derin ya da yüzlek kalan fideler düzeltilir.
Fideler serin ve nemli havada dikilmelidir. Yaz dikiminde frigo fideler 15-20 gün boyunca günde 3-4 kez yağmurlama ile sulanır; yılın en sıcak günlerinde fidenin tutması buna bağlıdır.
Yaz dikiminde dikimden sonra açan ilk çiçekler mutlaka koparılır. Bitki gücünü önce kök ve gövdeye vermelidir. İnternette bunun tersini yazan sayfalar var; Bakanlık broşürü ve Trakya TAE açıkça koparılmasını söyler.
Dekara dikilecek fide sayısı sisteme göre değişir:
| Dikim sistemi | Dekara fide |
|---|---|
| Yaz dikimi (frigo fide, 30 x 35 cm) | 6.000-7.000 |
| Kış dikimi (taze fide, 25 x 30 cm) | 7.000-8.000 |
| Sonbahar dikimi (taze fide, 25 x 30 cm) | 7.000-7.500 |
Çeşidi ve kaynağı belli olmayan fideyle bahçe kurulmamalıdır. Virüs ve nematoddan kurtulmanın en iyi yolu sağlıklı, sertifikalı fidedir.
Malçlama
Malçlama, masuraların üzerinin plastik, saman veya kuru otla örtülmesidir. Yabancı otu bastırır, sulama aralığını uzatır, meyvenin toprağa değmesini önler ve meyve çürüklüğünü azaltır.
En çok siyah plastik kullanılır. Siyah plastik ışığı geçirmediği için altında ot çıkmaz, yatak serin kalır. Saman ilk yıl işe yarar; ancak sonraki yıllarda sümüklü böcek ve salyangoz için barınak olur.
Plastik serilmeden önce masuranın üstü düzlenip hafifçe bastırılır, bolca sulanır. Plastik gerilir, kenarları toprakla kapatılır. Ardından fide yerleri delinir ve dikim yapılır.
Çilek nasıl sulanır?
Çilek düzenli ama ölçülü su ister. En ideal yöntem damla sulamadır. Aşırı sulama sarılığa (kloroz) ve mantar hastalıklarına yol açar; az sulama ise meyveyi küçültür.
- Damla sulama: Meyve üretiminde en ideal yöntemdir. Gübre suyla birlikte verilebilir, yaprak ıslanmadığı için hastalık azalır. Konya üretici rehberine göre buharlaşmaya bağlı olarak her gün az miktarda ya da 3-4 günde bir sulanabilir.
- Yağmurlama: Fide üretimi ve yaz dikiminin ilk haftaları için uygundur. Meyve döneminde yaprak ve meyveyi ıslattığı için çürümeyi artırır.
- Karık sulama: Karık boyu 50-70 metreyi geçmemelidir. Kök hastalıklarını artırır.
Çilek en çok meyve bağlamadan olgunlaşmaya kadar geçen dönemde suya hassastır. Bakanlık, tuzluluğu 5,0 milimhos'u (dS/m) geçen suyun kullanılmamasını önerir.
Çilek gübrelemesi
Çilekte fosfor ve potasyum dikimden önce toprağa verilir; dikimden sonra her yıl yalnız azotlu gübre kullanılır. Bu, Bakanlık broşürünün temel kuralıdır.
Trakya TAE'nin programı şöyledir: Toprak hazırlığında dekara 3-4 ton çiftlik gübresi ve 30-35 kg kompoze gübre verilir. Çiçekler açar açmaz dekara 20 kg amonyum sülfat atılır. Bu uygulama çiçekten sonra ayda bir tekrarlanır; yılda toplam dekara 100-120 kg amonyum sülfat verilir.
Damla sulama varsa azot aylık yerine haftalık küçük dozlara bölünerek suyla verilebilir. Kesin miktarı toprak ve yaprak analizi belirler.
Gübrelemede iki uyarı önemlidir. Fazla azot yaprağı büyütür, meyve çürüklüğünü artırır. Kireçli toprakta görülen sararmaya karşı ise demir şelatlı gübreler kullanılır.
Kol temizliği ve bakım
Çilek bitkisinin yere doğru uzattığı ince sürgünlere kol (stolon) denir. Meyve bahçesinde kollar görüldükçe kesilmelidir. Bakanlık broşürüne göre kollar kesilmediğinde verim çok düşer.
Kol, bitkinin gücünü yeni yavru bitki yapmaya harcar. Kesilen bitki bu gücü çiçeğe ve meyveye verir. Fide üretilecek bahçede ise kollar bırakılır; iki iş aynı bahçede yapılmaz.
Diğer bakım işleri:
- Yabancı ot: Malç kullanılmayan yerlerde çapa ya da ilaçla düzenli temizlik.
- Tozlanma: Örtü altında kışın tozlanma yetersiz kalır, şekilsiz meyve olur. Seraya arı kovanı konur; düşük sıcaklıkta daha iyi çalışan bombus arıları daha faydalıdır.
- Hasattan sonra bakım: Gübreleme, sulama, kol temizliği ve ot mücadelesine hasattan sonra da devam edilir. Gelecek yılın meyve gözleri sonbaharda oluşur; bu dönemde ihmal edilen bitki ertesi yıl az ürün verir.
- Bahçe ömrü: Çileğin ekonomik ömrü ortalama 3 yıldır. Bakanlık, Türkiye'de aynı bitkiden 6-7 yıl ürün alındığını ve bunun verimi düşürüp hastalığı artırdığını belirtir.
Çilek hastalıkları ve zararlıları
Çilekte en çok zarar veren hastalıklar kök çürüklüğü, kurşuni küf (meyve çürüklüğü), külleme ve yaprak lekesidir. Zararlıların başında kırmızı örümcek ve çiçek tripsi gelir.
| Sorun | Nasıl anlaşılır? | Ne yapılır? |
|---|---|---|
| Kök çürüklüğü | Bitki durgunlaşır, yapraklar küçülür, kökler siyahlaşır, kabuk kolay soyulur | Sağlıklı fide, damla sulama, taban suyu yüksek yerden kaçınma, solarizasyon |
| Kurşuni küf (Botrytis) | Meyvede toprağa değen yerden başlayan yumuşak kahverengi leke, üzeri gri küf | Malç, havalandırma, az azot; ilk çiçeklerin %10'u, %50'si açınca ve ilk yeşil meyvede ilaçlama |
| Külleme | Yaprak altında beyaz lekeler, yaprak kenarı yukarı kıvrılır | Sık dikimden ve aşırı sulamadan kaçınma, hastalık görülünce ilaçlama |
| Yaprak lekesi | Yaprakta ortası grileşen, mor-kırmızı çerçeveli lekeler | Dayanıklı çeşit, iyi havalanma, kışı geçiren yaşlı yaprakların ilkbaharda temizlenmesi |
| Kırmızı örümcek | Yaprakta sarı benekler, sonra bronzlaşma | 50 yaprakçıkta ortalama 15 ve üzeri örümcek görülürse ilaçlama |
| Çiçek tripsi | Çiçek dökümü, küçük, sert, şekilsiz meyve | 100 çiçekte ortalama 10 trips görülürse ilaçlama |
Kurşuni küfün ilaçlama zamanları ve zararlıların ilaçlama eşikleri Bakanlık broşüründen alınmıştır. Kullanılacak ilaç ve dozunu il-ilçe tarım müdürlüğü veya reçete yazma yetkisi olan ziraat mühendisi belirler. İlaçla hasat arasında bırakılması gereken süreye mutlaka uyulmalıdır.
Çilek çeşidi nasıl seçilir?
Çilek çeşidi bölgeye, dikim sistemine ve ürünün nereye satılacağına göre seçilir. Bir bölgede çok verimli olan çeşit başka bir bölgede verim vermeyebilir; çünkü çilekte çiçek oluşumu gün uzunluğuna ve sıcaklığa bağlıdır.
Çeşitler iki ana gruba ayrılır:
- Kısa gün çeşitleri: Kısa günlerde çiçek gözü oluşturur, yılda bir dönem yoğun ürün verir. Camarosa, Sabrina ve Fortuna bu gruptadır.
- Nötr gün (gün nötr) çeşitleri: Gün uzunluğuna bakmadan çiçek açar, mevsim boyunca ürün verir. Halk arasında "yediveren" denen çilekler bu gruptandır. Albion, Monterey, Selva ve Portola bu gruba girer.
Bakanlığın önerdiği seçim ölçütleri: bölgeye uygun, verimli, hastalıklara ve kloroza dayanıklı, pazarın aradığı, yola dayanıklı ve kuvvetli gelişen çeşit. Sera üretiminde erkencilik, bazı bölgelerde son turfanda hasat öne çıkar.
Antakya'da plastik serada yapılan bir araştırmada Sabrina, Camarosa ve Sabrosa en iyi uyum gösteren çeşitler olmuştur. Soğuk bölgeler için Konya üretici rehberi Honeoye'yi, Akdeniz dışındaki bölgeler için yerli Yalova-15'i önerir.
Çilek ne zaman ve nasıl hasat edilir?
Açıkta yetiştirilen çilekte ilk hasat Akdeniz'de Mart ortasında başlar. Bakanlığa göre çilek Ege'de Nisan ortasında, Trakya ve Marmara'da Mayıs'ın ilk haftasında olgunlaşır. Örtü altında ise Kasım sonundan itibaren 7-8 ay boyunca hasat yapılabilir.
Tozlanmadan sonra meyve genellikle 30-35 günde olgunlaşır. Hasat için doğru zaman satış yerine göre değişir:
- Uzak pazar: Meyvenin dörtte üçü kızardığında toplanır.
- Yakın pazar ve sanayi: Meyve tipik rengini tam aldığında toplanır.
Hasat günün serin saatlerinde, genellikle sabah 8-10 arasında yapılır. Meyve tutulmadan, avuç içinde kalacak şekilde, sapı tırnakla yaklaşık 1 cm bırakılarak koparılır. Hasatla birlikte sınıflama da yapılır; meyve ikinci kez ellenmez.
Çilek yarım kilodan büyük kaplara konmamalıdır. Kabın altı ezilen meyvenin suyu akacak şekilde delikli olmalıdır. Toplanan meyve hemen gölgeye, mümkünse soğuk depoya alınır. Bakanlığa göre 0 °C ve %90-95 nemde 5-7 gün saklanabilir.
Bir dönüm çilek kaç kilo verir?
Bir dönüm (dekar) çilek, dikim sistemine göre 500 kilodan 7 tona kadar ürün verir. En yüksek verim yaz dikiminden alınır.
| Dikim sistemi | 1. yıl verim | 2. yıl verim |
|---|---|---|
| Yaz dikimi (frigo fide) | dekara 5-7 ton | — |
| Kış dikimi (taze fide) | dekara 750-1.000 kg | dekara 4-5 ton |
| Sonbahar dikimi (taze fide) | dekara 500-750 kg | dekara 3-4 ton |
Rakamlar Tarım ve Orman Bakanlığı broşüründen alınmıştır; Trakya TAE yaz dikiminde dekar başına 3-8 ton aralığını verir. Gerçek verim bölgeye, çeşide, fidenin kalitesine ve bakıma bağlıdır.
Kazanç hesabında fide, malç, damla sulama, gübre, ilaç ve özellikle hasat işçiliği gideri düşülmelidir. Çilek hasadı uzun sürer ve elle yapılır; işçilik maliyetin en büyük kalemlerinden biridir. Fiyatlar her yıl değiştiği için güncel hesap yerel tarım müdürlüğünden ve bölgedeki alıcılardan alınacak fiyatlarla yapılmalıdır.
Bu Rehberin Alt Konuları
- Çilek Ne Zaman Dikilir? Bölgelere Göre Çilek Dikim Takvimi
- Çilek Fidesi Nasıl Dikilir? Kaç Santim Arayla Dikilir?
- 1 Dönüm Çilek Kaç Kilo Verir? Dikim Sistemine Göre Verim
- Çilek Çeşitleri: İsimleri, Özellikleri ve Hangisi Seçilmeli?
- Çilek Gübreleme Programı: Çileğe Hangi Gübre, Ne Zaman?
- Çilek Sulama: Çilek Kaç Günde Bir Sulanır?
- Çilek Hastalıkları ve Zararlıları: Belirtiler ve Mücadele
Sıkça Sorulan Sorular
Çilek ne kadar sürede yetişir?
Çilek, tozlanmadan sonra genellikle 30-35 günde olgunlaşır. Yazın frigo fideyle dikilen çilek, dikildiği bölgeye göre ertesi yılın Şubat-Mart aylarında çiçek açar ve meyve vermeye başlar. Kış dikiminde ilk yıl az ürün alınır, asıl verim ikinci yıldadır.
Çilek fidesi kaç yıl meyve verir?
Çilek fidesi yıllarca meyve verebilir ama ekonomik ömrü ortalama 3 yıldır. Tarım ve Orman Bakanlığı, aynı bitkiden 6-7 yıl ürün almanın verimi düşürdüğünü, hastalık ve zararlıları artırdığını belirtir. Bahçeyi 2-3 yılda bir yenilemek en sağlıklı yoldur.
Çilek güneşi mi sever gölgeyi mi?
Çilek güneşi sever; gölgede çiçek ve meyve az olur, meyve tatsız kalır. En iyi 20-25 °C arasında gelişir. Çok sıcak yaz günlerinde ise siyah plastik malç ve düzenli damla sulama bitkiyi korur.
Çilek kolları ne zaman kesilir?
Meyve için yetiştirilen çilekte kollar görüldükçe, hiç bekletilmeden kesilir. Kesilmeyen kollar bitkinin gücünü yavru bitkiye harcar ve verimi çok düşürür. Yalnızca fide üretilecek bahçede kollar bırakılır.
Çilek çok su ister mi?
Çilek düzenli su ister ama fazla sudan zarar görür. Aşırı sulama sararmaya ve mantar hastalıklarına yol açar. En uygun yöntem damla sulamadır; buharlaşmaya göre her gün az miktarda ya da 3-4 günde bir sulama yapılır.
TarlaTapan rehber yazıları sahada işe yarayan, uygulanabilir bilgiyi esas alır. Düzeltme ve önerileriniz için bize yazın.