Ceviz Budaması Ne Zaman ve Nasıl Yapılır?

Ceviz budaması, ilkbahar donu görülmeyen yerlerde Şubat-Mart aylarında, ilkbahar donu görülen yerlerde ise donlar geçtikten sonra Nisan-Mayıs aylarında yapılır. Cevizi diğer meyve ağaçlarından ayıran şey, kış sonu ve ilkbaharda yapılan kesimlerden bol öz su akmasıdır (gözyaşı). Bu yüzden cevizde kalın dal kesimleri az tutulur, ağaç ilk 3 yılda şekillendirilir ve sonraki yıllarda yalnızca gereken dallar alınır. Ceviz sert budamayı sevmez.

Cevizde Budamanın Amacı

Cevizde budama, elma veya şeftalide olduğu gibi her yıl yoğun yapılmaz. Amaç şunlardır:

• Gençken sağlam bir gövde ve dengeli dağılmış ana dallar oluşturmak.
• Tacın içine ışık ve hava girmesini sağlamak.
• Kuru, hastalıklı, kırık ve üst üste binen dalları almak.
• Meyve veren yan dalların sürekli yenilenmesini sağlamak.
• Hasat ve ilaçlama için ağaç boyunu ve genişliğini kontrol altında tutmak.

Budama Zamanı ve Gözyaşı (Öz Su Akması) Sorunu

Ceviz ilkbaharda uyanmaya başladığında köklerde güçlü bir basınç oluşur ve öz su dallara yükselir. Bu dönemde kesilen dallardan su damla damla, bazen günlerce akar. Halk arasında buna gözyaşı veya ağlama denir. Ağaç bu suyla birlikte kökte depoladığı besinin bir kısmını da kaybeder.

İnce dallardan akan su ağacı öldürmez, ama şu durumlarda ağaç zayıflar:

• Aynı yıl çok sayıda kalın dal kesildiyse.
• Genç fidanda büyük kesimler yapıldıysa.
• Kesim yeri uzun süre ıslak kalıp kurumadıysa; ıslak yara hastalık ve çürüklüğe kapı açar.

Bu yüzden cevizde budama zamanını iki işe göre ayırmak gerekir:

• Şekil ve hafif bakım budaması: Ağaç yapraksızken, kış sonunda (Şubat-Mart) yapılır. Geç don görülen yerlerde donlar geçtikten sonra, Nisan-Mayıs'a bırakılır. Kesimler ince tutulur.
• Kalın dal kesimleri: Ağacın yapraklı olduğu yaz döneminde, sürgünlerin pişkinleşmesini bozmamak için 15 Ağustos'tan sonra yapılması öz su kaybını azaltır. Yazın yapılan kesimde ağaç yarayı daha çabuk kapatır.

Erken kış budaması soğuk zararına yol açabilir; genç ağaçlar erken budamadan daha çok etkilenir. Ağır kış budaması ağacın enerjisini tüketir ve meyve gelişimini azaltır, bu yüzden kışın yapılan budama hafif tutulmalıdır.

Fidan Döneminde Şekil Budaması

Cevizde öncelik kök gelişimidir. İlk yıl, ilkbahar donları geçtikten sonra fidan anaçtan itibaren 25-35 cm yükseklikten kesilir (tepe vurma). Bu sert kesim kökte oksin üretimini teşvik eder ve fidanın kök salmasına yardım eder. Kesim hâkim rüzgârın estiği yöne bakan gözün üzerinden yapılır; aksi halde çıkan sürgün rüzgârla yatar veya kırılır.

İlk yaz, gerekli taç yüksekliğine (130-150 cm) ulaşılamadığı için çıkan yan sürgünlerin tamamı alınır; amaç tek bir güçlü gövde ve kalınlaşan bir fidan elde etmektir. Fidan rüzgârda oynamaması için kazığa bağlı tutulur.

Bazı yetiştiriciler ise fidanı dikimden sonra yaklaşık 1 metreden keser ve tepe kesiminin altındaki 1-3 gözü korur. Hangi yöntemin uygulanacağı fidanın gücüne ve kök durumuna göre seçilir.

Taç Oluşturma ve Ana Dal Seçimi

Cevizde en çok kullanılan sistem değiştirilmiş merkezi lider (değişik doruk dallı) sistemidir. Bu sistemde tek bir gövde (lider) yukarı doğru büyütülür, gövde üzerine farklı yönlere ve yüksekliklere dağılmış yan dallar yerleştirilir.

• İkinci yıl: Yeterli gelişmiş fidanda 130-150 cm'nin altındaki tüm gözler alınır. Kalan gözlerde boyunlu gözler kesilerek düğme gözlerin çıkması sağlanır; böylece yan dallar geniş açıyla çıkar. Lidere rakip olan 2-3 göz tamamen alınır. Tepe kesimi yan tomurcukların oluşması için gözün 3-5 cm üzerinden yapılır.
• Üçüncü yıl ve sonrası: Tek gövde üzerinde göz yönetimine devam edilerek en az 10-12 yan dal oluşturulur.
• Yan dalın kalınlığı gövdenin yarısını geçmemelidir; aynı noktadan çıkan eş kalınlıktaki dallar zayıf yapı oluşturur ve yük altında yarılır.
• Verimi yüksek çeşitlerin aşağıdan taçlandırılması, ileride sarkan dallar yüzünden sorun çıkarır; gövde yüksekliğini düşük tutmayın.

Büyük ölçekli modern bahçelerde ağaçlar çit şeklinde de budanabilir. Bu sistem makineli budama ve hasat için kurulur ve sık dikimle birlikte planlanır.

Verim Döneminde Bakım Budaması

İlk 3 yılda şekli verilen cevizde sonraki yıllarda fazla kesim yapılmaz. Bakım budaması şunları kapsar:

• Kuruyan, hastalıklı ve kırık dalların alınması.
• Üst üste binen ve birbirine sürtünen dallardan birinin çıkarılması.
• Aşırı uzayan dallarda uç alma.
• Tacın içine doğru büyüyen ve ışığı kesen dalların seyreltilmesi.

Yan dallarda meyve veren çeşitlerde (Chandler gibi) yan dal sayısını kontrollü tutmak verim için önemlidir. Kesimlerde dalın gövdeye bağlandığı şişkin kısım (yaka) korunur; kesim yakanın bittiği yerden yapılır, gövdeye sıfır veya uzun güdük bırakarak kesilmez.

Işık Girişi ve İç Dalların Kuruması

Ceviz tacı yaşla birlikte sıklaşır. Işık almayan iç dallarda yaprak azalır, meyve tutmaz ve zamanla kurur. Verim tacın dış yüzeyine kaçar. Ayrıca sık taç içinde nem uzun süre kalır, antraknoz ve bakteriyel yanıklık artar.

Mayıs-Haziran'da taçta sık bölgeler varsa, sürgünler yeni oluşmuşken seyreltme yapılabilir. Yaz budamasında dik ve kuvvetli büyüyen sürgünler seyreltilir; ışık alımını artırmak için tacın orta bölümünden kesim yapılır. Ancak meyveyi tamamen açıkta bırakan aşırı seyreltme güneş yanıklığına yol açar; yanlış budama, olgunlaşan meyvelerde yanıklığın başlıca nedenlerinden biridir.

Yaşlı Ağaçta Gençleştirme Budaması

Yaşlanan, verimi düşen ve tepesi kuruyan ceviz ağaçları gençleştirilebilir. Gençleştirmede kalın dallar kısaltılarak ağacın yeni ve verimli sürgünler vermesi sağlanır.

• Bütün kesimleri tek yılda yapmayın; budamayı 2-3 yıla yayın. Ağacın canlı kısmının tamamını bir seferde almak ağacı ciddi zayıflatır.
• Kalın dal kesimlerini öz su akmasını azaltmak için yaz sonunda yapın.
• Büyük kesim yerlerini %10'luk sodyum hipoklorit (çamaşır suyu) ile dezenfekte edip aşı macunuyla kapatın.
• Gençleştirme sonrası çıkan çok sayıdaki obur sürgünden iyi konumdakileri bırakıp diğerlerini seyreltin.
• Gençleştirme yılında sulama ve gübrelemeyi aksatmayın.

Budamada Sık Yapılan Hatalar

• Cevizi elma gibi her yıl sert budamak; sert kesim obur dal ve çıplak dal oluşturur.
• Kış sonunda çok sayıda kalın dal kesip ağacı gözyaşıyla zayıflatmak.
• Geç don görülen yerde budamayı erken yapmak.
• Dalı gövdeye sıfır kesip yakayı yaralamak veya uzun güdük bırakmak.
• Budama aletini ağaçtan ağaca dezenfekte etmeden kullanmak; bakteriyel yanıklık böyle taşınır.
• Taç yüksekliğini düşük tutup ileride sarkan dallarla uğraşmak.
• İç dalları aşırı seyreltip meyveyi güneş yanıklığına açmak.

Sıkça Sorulan Sorular

Ceviz ne zaman budanır?

İlkbahar donu olmayan yerlerde Şubat-Mart, ilkbahar donu olan yerlerde donlar geçtikten sonra Nisan-Mayıs aylarında budanır. Kalın dal kesimleri öz su kaybını azaltmak için 15 Ağustos'tan sonra yaz sonunda yapılabilir.

Ceviz budanınca su akar mı?

Evet. Kış sonu ve ilkbaharda kesilen dallardan öz su akar; buna gözyaşı denir. İnce dallardaki akıntı zararsızdır, ama çok sayıda kalın kesim ağacı zayıflatır.

Ceviz fidanı ilk yıl budanır mı?

Evet. İlk yıl fidan kök gelişimini teşvik etmek için anaçtan 25-35 cm yükseklikten kesilir ve tek güçlü gövde elde etmek için yan sürgünler alınır. Bazı yetiştiriciler 1 metreden keserek üstteki gözleri korur.

Ceviz ağacı gençleştirilir mi?

Evet. Kalın dallar kısaltılarak ağacın yeni sürgün vermesi sağlanır. Gençleştirme 2-3 yıla yayılmalı, büyük kesim yerleri dezenfekte edilip macunla kapatılmalıdır.

Budama ceviz verimini artırır mı?

Doğru budama ışık girişini artırdığı ve meyve veren yan dalları yenilediği için verimi ve kaliteyi artırır. Sert ve yanlış zamanda yapılan budama ise verimi düşürür.