Ceviz Hastalıkları: Antraknoz, Bakteriyel Yanıklık ve Zararlılar

Cevizde ekonomik zarar yapan iki hastalık ceviz antraknozu ve bakteriyel yanıklıktır (karaleke); en önemli zararlı ise iç kurdudur. Antraknozda yaprakta kenarı koyu, ortası kahverengi, üzerinde toplu iğne ucu gibi noktalar olan yuvarlak lekeler görülür. Bakteriyel yanıklıkta ise lekeler damarlarla sınırlı, köşeli ve siyahtır, çiçekler kararır, meyvede yağ yeşili sonra siyahlaşan çökük lekeler oluşur. İkisinin mücadelesi farklı olduğu için doğru teşhis şarttır.

Cevizde Ekonomik Zarar Yapan Hastalıklar

Cevizin hastalık ve zararlısı birçok meyve türüne göre azdır, ama aşağıdakiler ihmal edildiğinde ürünün önemli kısmını götürür:

• Ceviz antraknozu: Ceviz yetiştirilen her yerde yaygındır; yaprak dökümü ve meyve lekesi yapar.
• Bakteriyel yanıklık: Özellikle Marmara başta olmak üzere tüm bölgelerde görülür; bulaşık bahçelerde %50'nin üzerinde ürün kaybı yaşanabilir.
• İç kurdu: Mücadele yapılmazsa meyvelerde %18-22 oranında zarar oluşturur.
• Yaprak bitleri ve yaprak uyuzu: Özsu emerek zayıflatır, bakteriyel yanıklığın yayılmasına yardım edebilir.
• Ağaç sarıkurdu: Gövdede ve dallarda galeri açar; gövdeye yerleşen tek bir larva fidanı öldürmeye yeter.
• Kök uru ve kök çürüklüğü: Ağır, ıslak topraklarda ve yaralı köklerde görülür.

Antraknoz Belirtileri ve Koşulları

Antraknoz bir mantar hastalığıdır. Kışı yere dökülmüş hastalıklı yapraklarda geçirir, ilkbaharda yağmurla birlikte yeni yapraklara bulaşır. Rüzgâr ve sıçrayan su damlacıklarıyla yayılır; yüksek nem hastalığı artırır.

• Yaprakçıklar yarı büyüklüğünü geçtikten sonra bulaşır; belirtiler bulaşmadan 12-14 gün sonra görünür.
• Yaprakta önce renk açılması olur, etrafı sarımsı bir hale ile çevrilir, ortası açık kahverengiden koyu kahverengiye döner.
• Lekeler başlangıçta 2-5 mm çapındadır, kenarı koyu, grimsi küçük lekeler şeklindedir; zamanla birleşip büyür.
• Lekelerin üzerinde iç içe halkalar halinde dizilmiş, toplu iğne ucu büyüklüğünde noktalar görülür.
• Yaz ortasında yaprak kenarları kıvrılır, kurur ve yapraklar erken dökülür; salgın yıllarında ağaç sonbahar gelmeden yapraksız kalır.
• Meyvenin yeşil kabuğunda noktalar veya birleşik kahverengi-siyah lekeler oluşur, üzerinde kirli beyaz bir örtü görülür. Kabuk soyulunca sert kabukta da koyu lekeler vardır; bu cevizler depoda çabuk çürür.

İlkbaharda geç don ilk yaprakları kavurduğu yıllarda antraknoz geç ve az görülür. Hastalık o yılın yanında sonraki yılların sürgün ve meyve oluşumunu da olumsuz etkiler.

Bakteriyel Yanıklığın Meyveye Etkisi

Bakteriyel yanıklık bir bakteri hastalığıdır. Bakteri kışı enfekteli tomurcuklarda, yaprak izlerinde ve dallardaki kanserlerde geçirir. İlkbaharda çiçeklere geçer, yağmur damlalarıyla yaprak, sürgün ve meyveye yayılır. Yaprak gözeneklerinden ve yaralardan girer; belirtiler bulaşmadan 10-15 gün sonra çıkar. En iyi 28-32°C'de gelişir.

• İlk belirtiler erkek ve dişi çiçeklerde görülür; çiçekler bütünüyle kararır ve kurur.
• Yaprakta nokta büyüklüğünden 2-3 mm'ye kadar, damarlarla sınırlı, köşeli, kahverengi-siyah lekeler oluşur; yaprak şekli bozulur.
• Genç sürgünlerde yaralar ve uçtan kuruma görülür; özellikle erken ilkbahar donundan sonra yeşil sürgün ve tomurcuklarda yanıklık tipiktir.
• Meyvede küçük, önce yağ yeşili, sonra siyahlaşan, hafif çökük lekeler oluşur. Lekeler kabuğun içine geçer, ceviz içini kahverengileştirir, tadını acılaştırır.
• Meyve küçükken bulaşırsa önemli oranda meyve dökümü olur.
• Fidan döneminde yakalanan ceviz tamamen kuruyabilir.

Aynı bakteri, bazı fırsatçı mantarlarla birlikte meyvenin ucundan başlayan bir kahverengileşmeye (uç yanıklığı) de yol açar. Bu tipte leke meyvenin tepesinden başlar, içe doğru ilerler ve meyve dökülür.

İkisinin Ayırt Edilmesi

Emin olamadığınızda yaprak ve meyve örneğini İl veya İlçe Tarım Müdürlüğüne götürün. Biri mantar, diğeri bakteri hastalığı olduğu için ilaçlama başlangıcı ve kullanılacak ilaç grubu farklıdır; yanlış teşhisle yapılan ilaçlama hem para hem zaman kaybettirir.

Ceviz İç Kurdu ve Meyve Dökümü

İç kurdu bir kelebeğin larvasıdır. Cevizde yılda 2 döl verir. Birinci döl larvaları yeşil kabuktan girip henüz sertleşmemiş kabuğu delerek içte beslenir ve meyveyi döktürür. İkinci döl çoğunlukla yeşil kabukta beslenir, sertleşmiş kabuğu delemez; ama kabuğunda açıklık kalan çeşitlerde sap çukurundan içeri girebilir. Mücadelesini ayrıntılı olarak "Ceviz Kurdu İlacı Ne Zaman Atılır?" yazısında anlattık.

Yaprak Bitleri ve Diğer Emici Zararlılar

• Ceviz küçük yaprakbiti ve büyük yaprakbiti: Yaprak altında koloni halinde özsu emer, tatlımsı salgı bırakır; yoğun bulaşmada yaprak sararır, meyve küçük kalır. Bakteriyel yanıklığın yayılmasına da yardım edebilir.
• Ceviz yaprak uyuzu ve gal akarı: Yaprakta iki yüzde kabaran, önce açık yeşil, sonra kızaran ve kararan şişlikler (gal) yapar. Yoğun bulaşmada meyve şekli bozulur.
• Armut kaplanı: Yaprak öz suyunu emerek sarımsı beyaz lekelere yol açar.
• Kabuklu bitler (dut kabuklubiti, virgül kabuklubiti, iki kabarcıklı koşnil): Dallara yapışıp özsu emer, yoğunlukta dalları kurutur.
• Amerikan beyaz kelebeği ve yaprakbükenler: Yaprakları ağla birbirine bağlayıp yer.

Bu zararlıların çoğunun doğal düşmanları bahçede bulunur. Gereksiz ve geniş etkili ilaçlama bu faydalıları yok ettiği için zararlı sorununu büyütür.

Nem ve Sık Taç Yapısının Riski Artırması

Hem antraknoz hem bakteriyel yanıklık, yaprakların uzun süre ıslak kaldığı koşulları sever. Riski artıran durumlar şunlardır:

• Sık dikilmiş, budanmamış, hava almayan taçlar.
• Yaprağı ve gövdeyi ıslatan salma veya üstten yağmurlama sulama.
• Rüzgâr almayan, nemin göllendiği dere tabanları.
• Fazla azotlu gübreleme; yumuşak ve sulu sürgünler bakteriye kolay yakalanır.
• Geç don ve dolu; yaralanan doku bakteriye kapı açar.

Kültürel Önlemler ve İlaçlı Mücadele Zamanı

Her iki hastalıkta da önce kültürel önlemler uygulanır:

• Sonbaharda yere dökülen yapraklar toplanıp yakılmalı veya derince gömülmelidir; antraknozun ilk bulaşma kaynağı bunlardır.
• Hastalıklı sürgün ve dallar kesilip bahçeden uzaklaştırılmalı; erken dökülen hastalıklı meyveler toplanıp imha edilmelidir.
• Budama aletleri her ağaçtan sonra %10'luk sodyum hipoklorit (çamaşır suyu) ile dezenfekte edilmeli, büyük kesimler macunla kapatılmalıdır.
• Sertifikalı fidan kullanılmalı, hastalıklı bahçeden aşı kalemi alınmamalıdır.
• Damla sulama tercih edilmeli, hava dolaşımını sağlayacak şekilde budanmalıdır.
• Gübreleme analize göre yapılmalı, fazla azottan kaçınılmalıdır.

Hastalığın her yıl şiddetli seyrettiği yerlerde ilaçlı mücadele gerekir:

• Antraknoz: 1. ilaçlama tomurcukların patlamaya başladığı, yaprakçıkların kedi kulağı olduğu dönemde; 2. ilaçlama yaprakçıklar yarı büyüklüğe geldiğinde; 3. ilaçlama meyveler fındık büyüklüğündeyken. Yağışlı yıllarda ilacın etki süresine göre tekrarlanır.
• Bakteriyel yanıklık: İlk ilaçlama yaprak tomurcuklarının patladığı dönemde başlar ve kullanılan ilacın etki süresine göre, hastalık koşulları ortadan kalkana kadar sürdürülür. Yaprak biti ve akar mücadelesinin de yapılması uygundur.

Kullanılacak ilaç ve doz, İl ve İlçe Tarım Müdürlükleri ile reçete yazma yetkisi olan kişilerce belirlenir. İlaç etiketindeki son ilaçlama ile hasat arası süreye mutlaka uyun.

Sıkça Sorulan Sorular

Cevizde antraknoz nasıl anlaşılır?

Yaprakta kenarı koyu, ortası kahverengi, etrafı sarı haleli yuvarlak lekeler oluşur; lekenin üzerinde iç içe halkalar halinde toplu iğne ucu gibi noktalar görülür. Yapraklar yaz ortasında kıvrılıp erken dökülür.

Ceviz meyveleri neden karardı?

Meyvede önce yağ yeşili sonra siyahlaşan çökük lekeler bakteriyel yanıklığı, kirli beyaz örtülü kahverengi lekeler antraknozu gösterir. Güneş yanıklığı ve iç dolum dönemindeki susuzluk da kararmaya yol açar.

Ceviz neden dökülüyor?

Erken dökümün başlıca sebepleri tozlanma yetersizliği, bakteriyel yanıklık, iç kurdu, geç don ve su stresidir. Dökülen meyveyi kesip içine bakmak sebebi anlamanın en pratik yoludur.

İç kurdu nasıl önlenir?

Dökülen meyveleri haftalık toplamak, gövdeye Haziran başında oluklu mukavva tuzak bant sarmak ve feromon tuzaklarla kelebek çıkışını izleyip ilaçlamayı larva çıkışına göre yapmak gerekir.

Ne zaman ilaçlama yapılır?

Antraknozda tomurcuk patlaması, yaprakçıkların yarı büyüklüğü ve meyvenin fındık büyüklüğü dönemlerinde; bakteriyel yanıklıkta tomurcuk patlamasından itibaren yapılır. İlaç ve doz Tarım Müdürlüğü ve reçete yetkilisi tarafından belirlenir.