کشاورزی عمودی چیست؟ نحوه کار و کاربردهای کشت طبقاتی
کشاورزی عمودی چیست؟ کشت گیاه در فضای بسته روی قفسههای طبقاتی، زیر نور LED و معمولاً بدون خاک. نحوه کار، محل اجرا، محصولات مناسب و سلامت محصول.
کشاورزی عمودی چیست؟ روشی است برای کشت گیاهان در فضای بسته و در طبقههایی روی هم، به جای پهن کردن آنها در مزرعه. گیاهان روی قفسه یا برج قرار میگیرند، ریشهها به جای خاک با آب حاوی مواد مغذی تغذیه میشوند، لامپهای LED جای خورشید را میگیرند و دما و رطوبت با دستگاه تنظیم میشود. به این روش کشت طبقاتی یا کشت عمودی هم میگویند. سرویس تحقیقات کشاورزی وزارت کشاورزی آمریکا (USDA ARS) تفاوت را چنین خلاصه میکند: کشاورزی سنتی در خاک، در فضای باز و زیر نور خورشید انجام میشود؛ کشاورزی عمودی در فضای داخلی، در لایههای روی هم و با سامانههای بدون خاک مانند هیدروپونیک یا آکواپونیک.
این راهنما توضیح میدهد که سامانه چگونه کار میکند، مزرعههای عمودی کجا ساخته میشوند، چه محصولی در آنها رشد میکند و چه محصولی نه، و آیا این روش واقعاً برای کشاورز به صرفه است.
فهرست مطالب
- کشاورزی عمودی به زبان ساده
- مزرعه عمودی چگونه کار میکند؟
- نگاهی به تاریخچه کشاورزی عمودی
- کشاورزی عمودی کجا انجام میشود؟
- چه محصولی خوب رشد میکند و چه محصولی نه؟
- مزرعه عمودی، گلخانه و مزرعه باز
- آیا محصولات مزرعه عمودی سالماند؟
- آیا کشاورزی عمودی برای کشاورز به صرفه است؟
کشاورزی عمودی به زبان ساده
کشاورزی عمودی یعنی کشت گیاهان روی هم به جای کنار هم، تا یک سطح زمین چند طبقه محصول بدهد. وقتی همه شرایط آبوهوایی کنترل شود، به آن کشاورزی در محیط کنترلشده هم میگویند.
هر مزرعه عمودی سه جزء اصلی دارد:
- طبقهها: قفسه، برج یا پنل دیواری، از دو تا بیش از ده طبقه.
- کشت بدون خاک: ریشهها در محلول غذایی قرار دارند، با مه مغذی تغذیه میشوند یا از آب حوضچه ماهی استفاده میکنند.
- اقلیم کنترلشده: نور، دما، رطوبت و دیاکسید کربن مستقل از هوای بیرون تنظیم میشود.
مرکز فدرال اطلاعات کشاورزی آلمان (BZL) مزرعههای عمودی را فضاهای بستهای توصیف میکند که در چند طبقه و در تمام سال سبزی تولید میکنند، معمولاً با نور LED و کنترل اقلیم. سه واژه کلیدی: بسته، طبقاتی و تمام سال.
برای هر بخش از این موضوع مقاله جداگانهای نوشتهایم. برای مراحل راهاندازی چگونه کشاورزی عمودی راهاندازی کنیم و برای سامانهها انواع کشاورزی عمودی را بخوانید.
مزرعه عمودی چگونه کار میکند؟
مزرعه عمودی هر چیزی را که طبیعت در مزرعه به گیاه میدهد با دستگاه فراهم میکند: نور از لامپ، آب و کود از پمپ، و هوا از تهویه و کولر. کار کشاورز این است که این دستگاهها را درست تنظیم نگه دارد.
یک روز معمول در یک مزرعه تجاری:
- کاشت بذر: بذرها در اسفنجهای کوچک یا مکعبهای پشم سنگ کاشته میشوند و چند روز در اتاق جوانهزنی میمانند.
- انتقال به قفسه: وقتی ریشهها ظاهر شدند، نشاها در صفحههای سوراخدار قرار میگیرند و روی قفسهها میروند.
- تغذیه: پمپ محلولی حاوی نیتروژن، فسفر، پتاسیم و عناصر ریزمغذی را به ریشهها میرساند و مازاد آن به مخزن برمیگردد.
- نور: بالای هر قفسه لامپ LED نصب است و مدت و رنگ نور بر اساس محصول تنظیم میشود.
- اقلیم: کولر و رطوبتگیر دما و رطوبت را ثابت نگه میدارند و برخی مزرعهها دیاکسید کربن هم اضافه میکنند.
- برداشت: کاهو کامل برداشت میشود، قفسه تمیز میشود و نشاهای تازه جای آن را میگیرند.
به گفته BZL، در یک مزرعه بزرگ در انگلستان گیاهان بدون خاک روی صفحههای پلاستیکی رشد میکنند و آب و مواد مغذی را از طریق یک چرخه بسته کنترلشده با رایانه دریافت میکنند. همان منبع میگوید چراغها در آنجا 24 ساعت روشناند و گرمای لامپهای LED برای گرم کردن فضا استفاده میشود.
یک نکته از همه مهمتر است: سامانه دیگر به آبوهوا وابسته نیست، اما کاملاً به برق وابسته است. اگر برق قطع شود پمپها میایستند، ریشهها اکسیژن نمیگیرند و ظرف چند ساعت آسیب شروع میشود. به همین دلیل مزرعههای جدی ژنراتور یا برق پشتیبان دارند.
نگاهی به تاریخچه کشاورزی عمودی
ایده کشت به سمت بالا قدیمی است. مجله Grow دانشگاه ویسکانسین یادآوری میکند که به دست آوردن فضا با رشد به سمت بالا به قدمت تراسهای کشاورزی آسیا و کوههای آند و باغهای معلق افسانهای بابل است. پلکانهای کشاورزی در کوهپایههای ایران، مانند ماسوله، همین منطق را دارند.
اصطلاح امروزی به آغاز قرن بیستم برمیگردد. به گفته ویکیپدیا، زمینشناس آمریکایی گیلبرت الیس بیلی نخستین بار عبارت «کشاورزی عمودی» را در کتابی به همین نام در سال 1915 به کار برد. ایده مزرعه آسمانخراش از سال 1999 به بعد توسط دیکسون دسپومیه از دانشگاه کلمبیا مشهور شد.
نقطه عطف واقعی با ارزان شدن لامپهای LED رخ داد. به گفته Grow، بزرگترین تفاوت تراسهای قدیمی و مزرعههای عمودی امروزی توانایی تازه ما در کشت بدون هیچ نور طبیعی است. همین امکان چیدن محصولات روی هم را فراهم کرده است.
کشاورزی عمودی کجا انجام میشود؟
کشاورزی عمودی در انبارهای خالی، کارخانهها، کانتینرهای حمل بار، فروشگاههای بزرگ، روی بامها و حتی معدنهای قدیمی انجام میشود. Grow انبارهای قدیمی، کارخانهها، کانتینرها و معدنهای متروکه را مکانهای معمول میداند.
رایجترین مکانها:
- انبارهای شهری: نزدیک خریداران و با حملونقل کوتاه.
- مزرعههای کانتینری: USDA ARS میگوید کانتینرهای حمل بار را به واحدهای تحقیقاتی تبدیل میکند؛ کانتینر جابهجاشدنی است و پوسته آماده دارد.
- فروشگاهها: به گفته BZL، شرکت سوئدی SweGreen مزرعههایی آنقدر کوچک طراحی میکند که در بخش میوه و سبزی فروشگاه جا میشوند و محصول همانجا فروخته میشود.
- خانهها: باغچههای رومیزی با نور و آبیاری خودکار برای مصرف خانگی فروخته میشوند.
- بیابانها و مناطق خشک: USDA ARS اشاره میکند که مزرعههای عمودی در بیابانها و جاهایی که کشت در فضای باز عملی نیست ساخته میشوند.
یک نمونه بزرگ در ناحیه نورفولک انگلستان است که به گفته BZL روزانه حدود 6,5 تن سبزی برگی در 25.000 متر مربع تولید میکند. همان منبع میگوید بزرگترین مزرعه عمودی جهان در دبی است، با بیش از 30.000 متر مربع مساحت و سه طبقه. برای کشوری کمآب مانند ایران، دلیل این توجه روشن است: آب کم، زمین زراعی محدود و آفتاب فراوان.
چه محصولی خوب رشد میکند و چه محصولی نه؟
بهترین محصولات کشاورزی عمودی گیاهان کوتاه و زودرسی هستند که کامل برداشت میشوند، مانند کاهو، اسفناج، منداب (راکت)، ریحان و نعناع. محصولات زراعی مانند گندم، ذرت و آفتابگردان در فضای بسته رشد میکنند اما سودآور نیستند.
پژوهشگران USDA ARS میگویند کاهو و دیگر سبزیهای برگی امروز رایجترین محصولات کشاورزی عمودیاند. دلیلش ساده است: کاهو کامل فروخته میشود، اما از ذرت فقط بلال فروخته میشود و بقیه دور ریخته میشود. همین مؤسسه صریحاً میگوید غلات و محصولات ردیفی مانند ذرت، برنج، گندم و سویا هنوز برای مزرعه مناسبترند.
روی توتفرنگی، گوجهفرنگی و فلفل پژوهش ادامه دارد، اما Grow هشدار میدهد که خیار، گوجه و فلفل برای گل دادن و میوه دادن آنقدر نور میخواهند که کشت بدون خورشید عملی نیست. فهرست کامل در محصولات مناسب کشاورزی عمودی آمده است.
| گروه محصول | مناسب بودن | دلیل |
|---|---|---|
| کاهو، منداب، اسفناج | عالی | کوتاه، زودرس، برداشت کامل |
| ریحان، نعناع، جعفری | عالی | قیمت بالای هر کیلو |
| ریزسبزیها | عالی | برداشت ظرف چند هفته |
| توتفرنگی | در حال پژوهش | نیاز به نور و گردهافشانی |
| گوجه، فلفل، خیار | دشوار | نور زیاد برای میوه |
| گندم، ذرت، آفتابگردان | نامناسب | ارزش کم، فضای زیاد |
مزرعه عمودی، گلخانه و مزرعه باز
چیزی که مزرعه عمودی را از گلخانه جدا میکند نور خورشید است. گلخانه نور را از پشت شیشه یا پلاستیک میگیرد و یک طبقه دارد؛ مزرعه عمودی اغلب هیچ آفتابی نمیگیرد و چند طبقه دارد. مزرعه باز نه نور را کنترل میکند و نه هوا را.
| ویژگی | مزرعه باز | گلخانه | مزرعه عمودی |
|---|---|---|---|
| نور | خورشید | خورشید و در صورت نیاز لامپ | تقریباً فقط LED |
| طبقه | یک | یک | چند |
| خاک | دارد | دارد یا بدون خاک | معمولاً بدون خاک |
| فصل | وابسته به هوا | طولانیتر | تمام سال |
| آب | بیشترین | متوسط | کمترین |
| انرژی | کمترین | گرمایش | نور و تهویه، بیشترین |
تفاوت مصرف آب بزرگ است. Grow میگوید سامانههای هیدروپونیک با بازچرخانی آب فقط 10 درصد آب لازم برای آبیاری یک مزرعه را مصرف میکنند و BZL این عدد را 5 تا 10 درصد میداند. برای کشوری با بحران آب این عدد بسیار مهم است.
تفاوت عملکرد هم بزرگ است: به گفته USDA ARS در برخی محصولات میتوان در واحد سطح 10 تا 20 برابر مزرعه باز محصول گرفت. این عدد از تعداد طبقهها میآید؛ یک بوته بیست برابر بزرگتر نمیشود.
نقطه ضعف، انرژی است. اعداد را در مزایا و معایب کشاورزی عمودی آوردهایم.
آیا محصولات مزرعه عمودی سالماند؟
سبزیهای مزرعه عمودی به اندازه همان رقم کشتشده در مزرعه سالماند و ارزش غذاییشان تفاوت چشمگیری ندارد. دانشمندان USDA ARS توضیح میدهند که بیشتر رقمهای مورد استفاده همان رقمهای مزرعهاند، پس ارزش غذایی، طعم و کیفیت یکسان یا نزدیک است.
مزیت آن بهداشت است. به گفته همان منبع، اغلب بدون سم کشت میشود و احتمال آلودگی به میکروبهای بیماریزای انسانی مانند اشریشیا کلی بسیار کمتر است.
اما در اروپا سبزی ارگانیک از مزرعه عمودی وجود ندارد. BZL روشن میگوید کشاورزی ارگانیک بر تولید وابسته به خاک استوار است و آنچه روی بستر مصنوعی با محلول غذایی رشد میکند نمیتواند ارگانیک فروخته شود. این باور هم غلط است که در فضای بسته بیماری وجود ندارد: اگر پوسیدگی ریشه وارد آب شود، یک قفسه کامل را میگیرد. این را در آفات و بیماریهای کشاورزی عمودی توضیح دادهایم.
آیا کشاورزی عمودی برای کشاورز به صرفه است؟
کشاورزی عمودی جای گندم یا پسته کشاورز را نمیگیرد، اما میتواند درآمد جانبی برای تولیدکنندهای باشد که نزدیک شهر است، برق ارزان دارد و برای سبزی برگی و سبزی خوردن مشتری دارد. پیش از تصمیم به این پرسشها پاسخ دهید:
- خریدار دارید؟ کاهو و سبزی تازه فروخته میشوند؛ ساختن قفسه بدون قرارداد با رستوران، هتل یا فروشگاه پرخطر است.
- برق چقدر هزینه دارد؟ برق بزرگترین هزینه است و بدون پنل خورشیدی یا تعرفه پایین، حسابها به ندرت جور درمیآید.
- ساختمان دارید؟ انبار، سوله یا کانتینر سرمایهگذاری را پایین میآورد.
- دانش دارید؟ محلول غذایی، اسیدیته و بهداشت کاری متفاوت است و USDA ARS میپذیرد که دانش لازم برای بیشینه کردن تولید در محیط کنترلشده هنوز کافی نیست.
Grow به نتیجهای متعادل میرسد: مزرعههای عمودی جایی معنا دارند که زمین و آب کمیاب است، بهویژه با انرژی تجدیدپذیر، و به ساختمانهای خالی زندگی تازه میدهند. محاسبه گامبهگام در هزینه کشاورزی عمودی آمده است.
پرسشهای متداول
کشاورزی عمودی به زبان ساده چیست؟
کشاورزی عمودی یعنی کشت گیاهان در فضای بسته روی قفسههای طبقاتی، معمولاً بدون خاک و زیر نور LED. نور، دما، رطوبت و کوددهی با دستگاه کنترل میشود. به این ترتیب در فضای کم و در تمام سال محصول برداشت میشود.
کشت طبقاتی با کشاورزی عمودی فرق دارد؟
کشت طبقاتی نام دیگری برای کشاورزی عمودی است و فرقی با آن ندارد. در هر دو گیاهان در چند طبقه روی هم کشت میشوند. به آن کشت عمودی یا فارمینگ عمودی هم گفته میشود.
آیا کشاورزی عمودی همان هیدروپونیک است؟
کشاورزی عمودی و هیدروپونیک یکی نیستند. هیدروپونیک روش تغذیه گیاه با محلول به جای خاک را توصیف میکند، اما کشاورزی عمودی چیدمان گیاهان در طبقهها را. بیشتر مزرعههای عمودی هیدروپونیکاند، اما هیدروپونیک در گلخانه یکطبقه هم انجام میشود.
بزرگترین مزرعه عمودی جهان کجاست؟
به گفته BZL بزرگترین مزرعه عمودی جهان در دبی است. مساحت آن بیش از 30.000 متر مربع است و در سه طبقه سبزی تولید میکند. بزرگترین نمونه اروپا در نورفولک انگلستان قرار دارد.
آیا کشاورزی عمودی آینده کشاورزی است؟
کشاورزی عمودی جای مزرعه را نمیگیرد، اما ممکن است سهم بزرگی از بازار سبزی برگی را به دست آورد. یکی از پژوهشگران USDA ARS برآورد میکند که ظرف ده سال نزدیک به نیمی از بازار سبزی برگی آمریکا را پوشش دهد. غلات و حبوبات همچنان در مزرعه میمانند.
راهنماهای TarlaTapan بر توصیههای عملی و آزمودهشده در مزرعه تکیه دارند. برای اصلاحات و پیشنهادها به این نشانی بنویسید: info@tarlatapan.tr.