Tritikale Çeşitleri ve Özellikleri: Tohum Seçimi Nasıl Yapılır?

Tritikale ekecek üreticinin önündeki ilk karar, hangi çeşidi ekeceğidir. Tritikale çeşitleri; kışlık veya yazlık olmaları, dane veya ot verimleri, boyları ve hastalıklara dayanıklılıkları bakımından birbirinden farklıdır. Bu yazıda tritikale çeşitlerini ve tohum seçiminde nelere bakılacağını anlatıyoruz.

Türkiye'de Tescilli Tritikale Çeşitleri

Türkiye'de tritikale çeşitleri, tarımsal araştırma enstitüleri ve özel tohum firmaları tarafından geliştirilir ve resmî denemelerden geçtikten sonra tescil edilir. Tescilli çeşitlerin listesi ve özellikleri, Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı tohumluk tescil kuruluşlarının yayınlarında yer alır. TİGEM ve tohum firmaları, bu çeşitlerin sertifikalı tohumlarını üretip satar. Çeşit seçerken bu resmî bilgiler ve bölgedeki deneme sonuçları esas alınmalıdır.

Kışlık ve Yazlık Çeşitler

• Kışlık çeşitler: Sonbaharda ekilir, kışı tarlada geçirir ve başaklanmak için soğuklamaya ihtiyaç duyar. Türkiye'de en yaygın olanlardır.
• Yazlık çeşitler: İlkbaharda ekilir, soğuklama ihtiyacı yoktur. Kışı çok sert geçen bölgelerde veya sonbahar ekiminin yapılamadığı yıllarda kullanılır.
• Ara (fakültatif) çeşitler: Hem sonbaharda hem ilkbaharda ekilebilir; ılıman bölgelerde esneklik sağlar.

Kışlık bir çeşit ilkbaharda ekilirse başaklanmayabilir veya çok düşük verim verir; bu yüzden çeşidin tipi ekim zamanıyla uyumlu olmalıdır.

Dane Amaçlı ve Ot Amaçlı Çeşitler

Bazı tritikale çeşitleri yüksek dane verimi için, bazıları ise yüksek yeşil aksam ve silaj verimi için ıslah edilmiştir. Ot amaçlı çeşitler genellikle daha uzun boylu, daha bol yapraklı ve daha çok kardeşlenen çeşitlerdir. Dane amaçlı çeşitler ise başak ve dane özellikleri bakımından seçilmiştir ve genellikle daha kısa boylu, yatmaya daha dayanıklıdır. Bazı çeşitler her iki amaç için de uygun olabilir.

Boy ve Yatmaya Dayanıklılık

Tritikale genellikle buğdaydan uzun boyludur ve yatmaya yatkındır. Uzun boylu çeşitler daha fazla saman ve yeşil aksam verir, ama özellikle verimli ve sulu tarlalarda yatma riski taşır. Kısa ve orta boylu çeşitler yatmaya daha dayanıklıdır ve yüksek gübre ile sulama koşullarında daha güvenlidir. Tarlanın verimliliği ve kullanılacak gübre miktarı, boy seçiminde belirleyici olmalıdır.

Hastalıklara Dayanıklılık

Tritikale çeşitleri, sarı pas, kahverengi pas, külleme ve septorya gibi hastalıklara karşı farklı düzeylerde dayanıklılık gösterir. Bir bölgede yaygın olan hastalığa dayanıklı çeşit seçmek, ilaçlama ihtiyacını azaltır ve verimi güvenceye alır. Çeşitlerin hastalık dayanıklılık bilgileri tescil raporlarında ve tohum firmalarının teknik bilgilerinde yer alır.

Soğuğa ve Kuraklığa Dayanıklılık

Kışı sert geçen bölgelerde soğuğa dayanıklılığı yüksek kışlık çeşitler, kurak bölgelerde ise erken olgunlaşan ve kuraklığa toleranslı çeşitler tercih edilmelidir. Erken olgunlaşan çeşitler, yaz kuraklığı başlamadan dane dolumunu tamamlayarak kurak yıllarda daha güvenilir verim sağlar. Silajlık tritikalede erkencilik, aynı tarlaya ikinci ürün ekimini kolaylaştırır.

Sertifikalı Tohum Kullanımı

Sertifikalı tohum; çeşidin saflığı, yüksek çimlenme gücü, yabancı tohum ve hastalıktan arilik bakımından güvence sağlar. Tritikalede çavdar mahmuzu gibi tohumla taşınabilen sorunlar olduğu için temiz ve sertifikalı tohum kullanmak ayrıca önemlidir. Kendi ürettiği daneyi tohumluk olarak kullanan üretici, tohumu temizletmeli, çimlenme testi yaptırmalı ve gerekiyorsa ilaçlatmalıdır.

Çeşit Seçiminde Bakılacaklar

• Ekim zamanı: kışlık mı, yazlık mı?
• Kullanım amacı: dane, silaj, ot veya karma.
• Tarlanın verimliliği ve yatma riski.
• Bölgede yaygın hastalıklar.
• Kış soğukları ve kuraklık riski.
• Bölgedeki deneme sonuçları ve tarım müdürlüğünün önerisi.
• Sertifikalı tohumun temin edilebilirliği.

Sıkça Sorulan Sorular

Tritikale çeşitleri nelerdir?

Türkiye'de araştırma enstitüleri ve tohum firmalarının geliştirdiği çok sayıda tescilli tritikale çeşidi vardır; güncel liste tohumluk tescil kuruluşlarının yayınlarında yer alır.

Silajlık tritikale çeşidi hangisi?

Ot amaçlı ıslah edilmiş, uzun boylu, bol yapraklı ve çok kardeşlenen çeşitler silaj için uygundur. Bölgedeki deneme sonuçları dikkate alınmalıdır.

Kışlık tritikale ilkbaharda ekilir mi?

Ekilmemelidir. Kışlık çeşitler soğuklamaya ihtiyaç duyar; ilkbaharda ekilirse başaklanmayabilir.

Tritikale tohumu nereden alınır?

Sertifikalı tohum TİGEM'den, tohum firmalarından ve bayilerden alınabilir.

Tritikalede yatmaya dayanıklı çeşit var mı?

Evet. Kısa ve orta boylu çeşitler yatmaya daha dayanıklıdır ve verimli tarlalarda tercih edilebilir.