Susam Bitkisi Nedir, Nerede Yetişir? Beyaz ve Siyah Susam

Susam, insanlığın kültüre aldığı en eski yağ bitkilerinden biridir. Bugün de simitten tahine, helvadan kozmetiğe kadar pek çok alanda kullanılır. Bu yazıda susamın nasıl bir bitki olduğunu, nerede yetiştiğini ve beyaz ile siyah susam arasındaki farkı anlatıyoruz.

Susamın Bitkisel Özellikleri

Susam (Sesamum indicum), tek yıllık, dik gelişen bir bitkidir. Çeşide ve yetiştirme şartlarına göre 60-150 cm boylanır. Tek gövdeli veya dallanan çeşitleri vardır. Yaprak koltuklarında beyaz, pembe veya mor tonlarında, çan şeklinde çiçekler açar. Her çiçekten, içinde çok sayıda küçük dane bulunan uzunca bir kapsül oluşur. Çiçeklenme gövdenin altından üstüne doğru haftalarca sürer; bu yüzden aynı bitkide alt kapsüller olgunlaşırken üstte hâlâ çiçek bulunabilir.

İklim ve Sıcaklık İsteği

Susam sıcak iklim bitkisidir. Çimlenme için sıcak toprak, gelişme için uzun ve sıcak bir yaz ister. Serin gecelerde ve bulutlu havada gelişmesi yavaşlar. Dona karşı çok hassastır. Kuraklığa görece dayanıklıdır, ama özellikle çiçeklenme döneminde yeterli nem verimi belirgin artırır. Su birikmesine ise çok hassastır; birkaç gün su altında kalan susam ölebilir.

Türkiye'de Üretim Bölgeleri

Susam, Türkiye'de Ege Bölgesi'nde Aydın, Muğla, Manisa, İzmir ve Denizli'de, Akdeniz'de Antalya'da, Çukurova'da Adana ve Osmaniye'de, Güneydoğu Anadolu'da ise Şanlıurfa, Diyarbakır ve Mardin'de yetiştirilir. Bu bölgelerin ortak özelliği uzun ve sıcak yazlardır. Bazı yörelerin susamı, yerel tahin ve helva üreticileri tarafından özellikle aranır.

Beyaz ve Siyah Susam Farkı

• Beyaz susam: Kabuğu açık renkli olan susamdır. Tahin, helva, simit ve unlu mamullerde en çok kullanılan tiptir. Türkiye'de üretilen ve ithal edilen susamın büyük kısmı beyaz susamdır.
• Siyah susam: Kabuğu koyu renkli olan susamdır. Çoğunlukla süsleme, ekmek ve unlu mamullerin üzerinde, bazı geleneksel tariflerde ve özel ürünlerde kullanılır.
• İki tipin pazarı farklıdır; siyah susamın talebi daha dar ama özel bir alıcı kitlesi vardır.
• Siyah susam ile çörek otu sıkça karıştırılır, ama ikisi farklı bitkilerdir.

Yağ Oranı ve Kullanım Alanları

Susam danesi yaklaşık yüzde 45-55 yağ ve yüzde 20-25 protein içerir. Bu yüksek yağ oranı, susamı değerli bir yağ bitkisi yapar. Susam yağı hem yemeklik olarak hem de kozmetik sektöründe kullanılır. Danesi ise tahin, helva, simit, ekmek, kurabiye, pastacılık ürünleri ve çerez olarak tüketilir. Tahin üretimi, Türkiye'de susamın en önemli kullanım alanıdır.

İthalatın Yerli Üretime Etkisi

Türkiye'nin susam ihtiyacının büyük kısmı, Sudan, Nijerya ve Etiyopya gibi Afrika ülkelerinden ithal edilir. İthal susam genellikle daha ucuzdur. Bu durum, yerli susamın fiyatını baskılar. Yerli üretici, ürününü genellikle tahin ve helva üreticilerine veya yerel tüccarlara satar. Bazı yöresel susamlar, tadı ve kalitesi nedeniyle ithal susama göre daha yüksek fiyat bulabilir.

Ana Ürün ve İkinci Ürün Olarak Yeri

Susam, sıcağı sevmesi ve kısa sürede yetişmesi sayesinde hem ana ürün hem de buğday sonrası ikinci ürün olarak ekilebilir. Ana ürün olarak mayısta ekildiğinde sezon uzun olduğu için verim daha yüksektir. İkinci ürün olarak haziranda ekildiğinde ise aynı tarladan bir yılda iki ürün alınır, ancak ekimin gecikmemesi gerekir.

Susamın Münavebedeki Yeri

Susam, hububat ve pamuk gibi ürünlerle münavebeye girebilir. Aynı tarlaya üst üste susam ekmek, solgunluk ve kök çürüklüğü gibi toprak kaynaklı hastalıkların birikmesine yol açar. Bu yüzden susamın aynı tarlaya birkaç yılda bir ekilmesi önerilir. Susam, hafif ve geçirgen topraklarda iyi gelişir ve kendisinden sonra ekilecek hububat için tarlayı temiz bırakabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Susam nasıl bir bitkidir?

Susam, tek yıllık, dik gelişen, yaprak koltuklarında çan şeklinde çiçekler açan ve daneleri kapsül içinde oluşan bir yağ bitkisidir.

Susam nerede yetişir?

Uzun ve sıcak yazı olan bölgelerde yetişir. Türkiye'de Ege, Akdeniz, Çukurova ve Güneydoğu Anadolu'da yetiştirilir.

Beyaz susam ile siyah susam farkı nedir?

Kabuk renkleri farklıdır. Beyaz susam tahin ve helvada, siyah susam daha çok süsleme ve özel ürünlerde kullanılır.

Susamın yağ oranı nedir?

Susam danesi yaklaşık yüzde 45-55 yağ içerir.

Türkiye susam ithal eder mi?

Evet. İhtiyacın büyük kısmı Afrika ülkelerinden ithal edilir; yerli üretim ihtiyacın küçük bir kısmını karşılar.