İneklerde Son Atamama (Retensiyo) Sebepleri ve Yönetimi

Büyükbaş hayvancılıkta sürü sağlığı uygulamaları ve biyogüvenlik önlemleri, hastalık riskini azaltıp süt ve et veriminde kârlılığı artırmak için temeldir. Sürdürülebilir hayvancılığın en önemli hedeflerinden biri, her inekten yılda bir kez sağlıklı bir buzağı alınmasıdır. Bu biyolojik döngünün sorunsuz tamamlanması normal bir gebelik sürecinin ardından sağlıklı bir buzağılama ile mümkündür.

Ancak doğum sonrasındaki lohusalık döneminde inekler; negatif enerji açığı, bağışıklık düzeyinin zayıflaması ve üreme organlarındaki hızlı değişimler nedeniyle hastalıklara karşı son derece duyarlıdır. Bu lohusalık sorunlarının başında, halk arasında "eşin düşmemesi" veya "plasenta atamaması" olarak bilinen son atamama (retensiyo sekundinarum - RS) gelmektedir. Son atamama, sürü genelinde döl verimi performansını doğrudan baltalayarak işletmeye ağır ekonomik zararlar verir.

Son Normalde Ne Kadar Sürede Atılır?

Sığırlarda gebelik süresi ortalama 280-285 gündür ve doğumun ardından plasentanın döl yatağından ayrılması fizyolojik bir süreçtir. Normal şartlar altında yavru zarları (son), doğumu takiben 2 ila 12 saat (en geç 24 saat) içerisinde kendiliğinden atılır. Sürü bazında son atamama vakalarının normal görülme oranı %8 ila %10 arasındadır.

Doğumun üzerinden 24 saat geçmesine rağmen yavru zarları tamamen atılamamışsa, bu durum klinik olarak son atamama (retensiyo sekundinarum) kabul edilir. Son atamama oranı normal doğumlarda sadece %8 iken, müdahale gerektiren güç doğumlarda (distosi) %50'ye kadar çıkabilir. Sürüde bu oranın %10'un üzerine çıkması üreme sağlığı yönünden ciddi bir alarmdır.

Son Atamamanın Başlıca Sebepleri

Son atamama, doğum anında uterus kaslarının kasılma gücünü (tonusunu) ve bağışıklık mekanizmasını bozan çok yönlü (faktöriyel) etkenlerin bir araya gelmesiyle şekillenir.

Başlıca nedenler şunlardır:

Güç doğum ve doğuma yapılan kontrolsüz müdahaleler.
İkiz gebelik ve erken (prematüre) doğum.
Süt humması gibi kalsiyum eksikliğine bağlı kas gücü kaybı.
Rahim enfeksiyonları ve yavru atmaya yol açan etkenler.
Kuru dönemde aşırı yağlanma veya zayıf kondisyon.
Selenyum, E vitamini ve iz element yetersizlikleri.
Sıcaklık stresi ve doğum öncesi hareketsizlik.
İleri yaş ve çok sayıda doğum yapmış olmak.

Riski Artıran Besleme Hataları

Kuru ve geçiş dönemlerindeki besleme hataları, ananın bağışıklık ve metabolik sistemini bozarak sonun atılamama riskini doğrudan artırır.

Başlıca besleme hataları şunlardır:

Kuru dönemde enerji fazlası vererek ineği yağlandırmak.
Kuru dönem rasyonunun protein düzeyini yetersiz bırakmak.
Selenyum ve E vitamini takviyesini atlamak.
Kalsiyum-fosfor dengesini kurmamak, doğum öncesi kalsiyumu yüksek tutmak.
Geçiş dönemi (close-up) rasyonuna hiç geçmemek.
Küflü, bozulmuş kaba yem kullanmak.
Mineral-vitamin karmasını rasyonun sabit parçası saymamak.

Elle Çekmek Neden Sakıncalı?

Doğumdan sonraki 24 saat geçmesine rağmen sonunu atmayan ineklerde, sarkan yavru zarlarını ellerle zorlayarak çekmeye çalışmak en tehlikeli hatalardan biridir. Bu bilinçsiz ve kaba müdahale, ineğin sağlığı ve döl verimi üzerinde geri döndürülemez ağır hasarlara yol açar.

Yavru zarlarını elle çekmenin sakıncaları şunlardır:

Rahim duvarında kanama ve doku yırtılması.
Rahim iç yüzeyinde kalıcı hasar ve yapışıklık.
Enfeksiyonun derin dokulara taşınması, kan zehirlenmesi riski.
Zar parçalarının rahim içinde kopup kalması.
Rahim sarkması.
Döl veriminin kalıcı bozulması, kısırlık.

Bu nedenle, doğum sonrası sonunu atmayan bir ineğe yetiştirici kesinlikle kendi imkanlarıyla fiziki müdahalede bulunmamalı; durumun yönetimi ve tedaviler için derhal uzman bir veteriner hekime başvurmalıdır.

Takip Edilmesi Gereken Belirtiler

Sonun atılamaması durumunda, hayvanda enfeksiyonun ve sistemik tokseminin yayılmasını önlemek amacıyla çok sıkı bir klinik takip programı yürütülmelidir. Yetiştiriciler ve bakıcılar, lohusalık dönemindeki ineğin durumunu her gün titizlikle gözlemlemelidir.

Lohusa takip programı kapsamında her gün kontrol edilmesi gereken klinik parametreler şunlardır:

Rektal vücut sıcaklığı.
İştah ve yem tüketimi.
Süt verimindeki seyir.
Vulvadan gelen akıntının rengi, kıvamı ve kokusu.
İşkembe hareketleri ve geviş getirme.
Dışkı kıvamı.
Genel canlılık, ayakta durma ve yürüme isteği.

Rahim İltihabına Dönüşme Riski

Atılamayan ve asılı kalan yavru zarları, dış ortamdaki bakterilerin üremesi için elverişli, sıcak ve nemli bir ortam oluşturarak rahim iltihabına yol açar.

Bu süreçteki başlıca tehlikeler şunlardır:

Rahim iltihabının (metritis) yerleşmesi ve ateşli seyretmesi.
Enfeksiyonun kana karışması (toksemi/septisemi) ve hayvanın kaybedilmesi.
Süt veriminin kalıcı düşüşü ve sütün tanka verilemediği tedavi dönemi.
Rahim içi yapışıklıklar nedeniyle döl tutmanın engellenmesi.
Yeniden tohumlamanın haftalarca gecikmesi.

Teşhis ve rasyonel tedavi yöntemleri için mutlaka uzman bir veteriner hekime danışılmalı ve hekim kararı doğrultusunda hareket edilmelidir.

Sonraki Gebeliğe Etkisi

Son atamama ve buna bağlı gelişen enfeksiyonlar döl yatağının toparlanmasını (involüsyonu) geciktirerek sonraki gebelikleri doğrudan engeller.

Bu olumsuz etkiler şu şekildedir:

Rahmin eski hâline dönmesi (involüsyon) gecikir.
Yeniden tohumlamaya hazır olma süresi uzar.
Gebelik başına gereken tohumlama sayısı artar.
Servis periyodu ve buzağılama aralığı uzar, boş gün maliyeti birikir.
Tekrarlayan vakalarda hayvan damızlıktan çıkarılır.

Önleme: Kuru Dönem ve Geçiş Yönetimi

Lohusalık dönemindeki son atamama vakalarından korunmanın en etkili yolu, tedavi edici hekimlikten ziyade doğum öncesinde kuru dönem ve geçiş dönemi besleme yönetiminin disiplinli bir şekilde planlanmasıdır. Doğru bir koruyucu hekimlik protokolü ile RS insidansını sürü düzeyinde normal sınırlar içinde tutmak mümkündür.

Uygulanması gereken temel koruyucu yönetim adımları şunlardır:

Kuru dönem süresini kurala uygun uygulamak ve kondisyonu hedef aralıkta tutmak.
Doğuma üç hafta kala geçiş (close-up) rasyonuna geçmek.
Selenyum, E vitamini ve iz element takviyesini hekim planıyla sürdürmek.
Kalsiyum yönetimini uygulayarak süt hummasını önlemek.
Doğum bölmesini geniş, kuru ve dezenfekte tutmak.
Doğuma gereksiz ve erken müdahale etmemek.
Doğum sonrası ilk günlerde lohusa takip programını işletmek.

Bu Konudaki Diğer Rehberler

Sıkça Sorulan Sorular

İnek sonunu kaç saatte atar?

Sağlıklı süt ineklerinde normal doğumun ardından yavru zarlarının (sonun) doğumu takiben 2 ila 12 saat (en geç 24 saat) içerisinde kendiliğinden atılması gerekir. Doğumun üzerinden 24 saat geçmesine rağmen atılamayan zarlar son atamama (retensiyo sekundinarum) olarak kabul edilir.

Son atılmazsa ne yapılmalı?

Doğumdan sonra 24 saat içinde sonunu atmayan ineklerde enfeksiyon ve toksemi riskine karşı rahim içi ve sistemik tedavilerin belirlenmesi amacıyla vakit kaybedilmeden uzman bir veteriner hekime haber verilmelidir. Kesin tedavi ve ilaç protokolleri veteriner hekim kararına göre uygulanmalıdır.

Son atamama neden olur?

Son atamama; güç doğumlar, ikiz gebelikler, kuru dönemin kısa sürmesi, süt humması (hipokalsemi), hormonal dengesizlikler, rasyondaki enerji-protein yetersizliği, kuru dönemde ineklerin aşırı yağlanması, rasyonda selenyum, A, D, E vitaminleri eksikliği ve mikotoksinler gibi çok sayıda faktörün etkisiyle şekillenir.

Son elle çekilmeli mi?

Hayır, sarkan yavru zarları kesinlikle elle zorlanarak çekilmemelidir. Elle yapılan zorlamalı çekimler döl yatağındaki karunkullerin yırtılmasına, ölümcül iç kanamalara, parçaların içeride kalıp çürümesine, ağır rahim iltihaplarına ve kalıcı kısırlığa (steriliteye) yol açar.

Son atamama gebeliği etkiler mi?

Evet, sonun atılamaması ve buna bağlı gelişen metritis (rahim iltihabı) döl yatağının kendini yenileme sürecini geciktirir. Bu durum sonraki gebelik oranlarını düşürür, gebelik başına düşen tohumlama sayısını artırır, servis periyodu ile buzağılama aralığını uzatarak ciddi süt ve buzağı verimi kayıplarına yol açar.