Salep Yetiştiriciliği Kârlı mı? Verim, Maliyet, Satış
Salep yetiştiriciliği kârlı mı? Samsun'daki 52 işletmenin verimi, tesis ve üretim maliyeti, dekara kâr, satış sorunları ve hesap yaparken yapılan hatalar.
Salep yetiştiriciliği kârlı olabilir, ama kazanç ilk yıl değil, ortalama 3 yıllık tesis döneminden sonra gelir. Çiftçi koşullarında yapılmış tek ekonomik incelemeye göre Samsun'daki işletmeler dekardan ortalama 377 kg salep almış ve net kâr elde etmiştir. Aynı çalışma, tesis masrafının çok yüksek olduğunu da gösterir.
Bu yazıda o çalışmanın rakamlarını, maliyetin nereden geldiğini ve haberlerdeki "dönümden servet" iddialarının neden yanıltıcı olduğunu anlatıyoruz.
Salep kârlılığını gösteren bir çalışma var mı?
Evet, Samsun'da yapılan ve 2023'te yayımlanan bir çalışma, salebin çiftçi koşullarında ekonomik durumunu inceleyen ilk araştırmadır. Araştırmacılar, dünyada ve Türkiye'de laboratuvar veya deneme dışında, çiftçi koşullarında salep üretiminin ekonomisini ortaya koyan bir çalışmaya rastlamadıklarını belirtmiştir.
Çalışmada Samsun Ondokuzmayıs ilçesindeki 52 kayıtlı salep işletmesinin tamamıyla görüşülmüştür. Kullanılan veriler 2021 yılına aittir. Bu yüzden TL rakamları bugünün fiyatı değildir, ama maliyetin yapısını ve oranlarını doğru gösterir.
Salep dekara ne kadar verim verir?
İncelenen işletmelerde ortalama salep verimi dekara 377 kg'dır. 2021 yılında 52 üretici toplam 94 dekar arazide yaklaşık 36 ton salep üretmiştir. Bir işletmenin ortalama salep arazisi 1,82 dekar, ortalama üretimi 684 kg'dır.
Haberlerde dekara 100 kg'dan 1 tona kadar çok farklı rakamlar dolaşır. Farkın başlıca sebepleri şunlardır:
- Rakamın yaş yumru mu, kuru yumru mu olduğu belirtilmez.
- Tesis yılları ile verimli yıllar karıştırılır.
- Deneme parseli sonuçları çiftçi tarlası gibi sunulur.
Hesap yaparken her rakamın bu üç açıdan ne anlattığını sorun.
Tesis maliyeti neden bu kadar yüksek?
Salep tarlası kurmak pahalıdır, çünkü maliyetin büyük kısmı başta, dikim ve arazi değeri olarak ortaya çıkar. Samsun çalışmasında 2021 fiyatlarıyla 3 yıllık tesis dönemi masrafı dekara 376.890 TL hesaplanmıştır.
Bu masrafın dağılımı şöyledir:
| Masraf kalemi | Toplam tesis masrafındaki payı |
|---|---|
| Ekim masrafı | yüzde 68 |
| Arazi değeri faizi | yüzde 29 |
| Diğer (sürüm, su, ot işçiliği vb.) | yüzde 3'ten az |
Arazi değerinin yüksek çıkması, Samsun'un Kızılırmak ve Yeşilırmak ovalarındaki verimli arazilerin pahalı olmasından kaynaklanmaktadır. Daha ucuz arazide bu kalem düşer, ama ekim masrafı yine en büyük gider olarak kalır.
Yıllık üretim maliyeti ne kadar?
Tesis döneminden sonra salebin yıllık üretim masrafı, 2021 fiyatlarıyla dekara yaklaşık 22 bin TL olarak hesaplanmıştır. Bu masrafın yüzde 35'i değişken, yüzde 65'i sabit masraflardır.
Sabit masrafların yüksek olmasının sebebi, aile iş gücünün yoğun kullanılmasıdır. Değişken masrafları su, yabancı ot işçiliği, hasat işçiliği, taşıma ve pazarlama oluşturur. Bölgenin yağışlı olması ve salebin gübre, ilaç ve çapaya ihtiyaç duymaması değişken masrafları düşürmüştür.
Bir kilogram salebin maliyeti 59,07 TL olarak hesaplanmıştır. İşletmelerin ortalama satış fiyatı ise kilogram başına 95,21 TL bulunmuştur.
Dekara kâr ne kadar?
İncelenen işletmelerin dekara brüt kârı 28.050 TL, net kârı 13.624 TL olarak hesaplanmıştır. Bu rakamlar 2021 fiyatlarıyladır. Bugün hem maliyetler hem satış fiyatları değişmiştir; ama oran olarak salebin verimli yıllarda kâr bıraktığı görülmektedir.
Bu kârın gerçekleşmesi için iki şart vardır. Birincisi tesis döneminin tamamlanmasıdır. İkincisi ürünün düzenli bir alıcıya satılmasıdır.
Kendi hesabınızı yaparken şu kalemleri bugünün fiyatlarıyla yeniden yazın:
- Yumru veya fide bedeli
- Arazinin kira bedeli veya değeri
- Dikim, ot alma ve hasat işçiliği
- Kurutma ve öğütme masrafı
- Taşıma ve pazarlama
Satışta hangi sorunlar var?
Satıştaki en büyük sorun fiyattır. Samsun'daki işletme yöneticilerinin yüzde 56'sı salep satış fiyatından memnun olmadığını belirtmiştir. Üretim azken pazarlık gücü de alıcıda kalır.
Samsun'da bu sorunu azaltan iki yapı vardır: Samsun İli ve İlçeleri Salep Üreticileri Birliği ve üreticilerle sözleşmeli üretim yapan bir salep işletmesi. Bu işletme, aldığı salebi içecek ve dondurma olarak da satmaktadır.
Bulunduğunuz bölgede böyle bir yapı yoksa dikimden önce alıcı arayın. Dondurmacılar, salep içeceği yapan işletmeler ve aktarlar olası alıcılardır. Belgeli ürün sattığınızı mutlaka belirtin.
Talep yeterli mi?
Salep talebi yüksektir ve tarla üretimi bunu karşılamaktan çok uzaktır. Gıda standartlarına göre dondurma ve salep içeceğinde yüzde 6-7 oranında toz salep bulunması gerekir. Türkiye'nin dondurma üretimi 2015 yılında 304 bin tondur.
Buna karşılık 2021 yılı itibarıyla Türkiye'de 627 dekar salep üretim alanı ve 1.600 kayıtlı salep işletmesi bulunmaktadır. Araştırmacılar, salebin yurt içi talebi karşıladıktan sonra yeniden ihraç edilebilmesi için yaklaşık 27 bin dekar salep arazisine ihtiyaç olduğunu hesaplamıştır.
Yani pazar daralmış değil, aksine üretim yetersizdir. Sorun talep değil, belgeli ürünün alıcıya düzenli ulaşmasıdır.
Destek var mı?
Geçmiş yıllarda salep yetiştiriciliğine yüzde 50 hibe desteği verildiği bildirilmektedir. Güncel destek ve hibe programları her yıl değişebilir. Başvurmadan önce il müdürlüğüne ve kırsal kalkınma programlarına bakın.
Destek alsanız da almasanız da işletme planınızı desteğe dayandırmayın. Asıl hesap verim, işçilik ve satış fiyatıdır.
Kimler için uygun?
Salep yetiştiriciliği en çok aile iş gücü olan, küçük alanla başlayabilen ve 3 yıl bekleyebilen çiftçi için uygundur. Samsun'daki işletmelerin ortalama salep arazisi 2 dekardan azdır ve salep tecrübesi ortalama 5 yıldır.
Büyük alanla, borçla ve ilk yıldan kazanç beklentisiyle başlamak risklidir. Önce az alanla başlayıp kendi anaç parselinizle yumru sayınızı artırmak daha güvenli bir yoldur.
İlgili yazılar: Konunun tamamı için salep yetiştiriciliği rehberi sayfamıza bakın. Bu konuyla birlikte salep hasadı ve salep yetiştiriciliği izni yazıları da işinize yarar.
Sıkça Sorulan Sorular
Salep yetiştiriciliği kârlı mı?
Samsun'daki 52 işletmede 2021 fiyatlarıyla dekara net kâr 13.624 TL bulunmuştur. Ancak kâr, ortalama 3 yıllık tesis döneminden sonra gelir.
Bir dönüm salep ne kadar verim verir?
Samsun'daki işletmelerde ortalama verim dekara 377 kg'dır.
Salep tarlası kurmanın en büyük masrafı nedir?
Ekim masrafıdır. Samsun çalışmasında toplam tesis masraflarının yüzde 68'i ekim masrafı, yüzde 29'u arazi değeri faizidir.
Salep kaç yılda verime girer?
Samsun'daki işletmelerde tesis dönemi ortalama 3 yıldır. Bu dönemde hasat satış için değil, tohumluk yumru için yapılır.
Salep yetiştiriciliğine hibe var mı?
Geçmiş yıllarda yüzde 50 hibe verildiği bildirilmektedir. Güncel destekleri il tarım müdürlüğünden öğrenmek gerekir.
TarlaTapan rehber yazıları sahada işe yarayan, uygulanabilir bilgiyi esas alır. Düzeltme ve önerileriniz için bize yazın.