Salep Orkidesi Türleri: Hangi Orkideden Salep Olur?
Salep orkidesi türleri nelerdir? Türkiye'de salep elde edilen 9 cins ve 25 tür, yumru yapısı, Orchis ve Anacamptis örnekleri, kültüre uygun tür seçimi.
Salep, yumrulu orkidelerin birçok türünden elde edilir; Türkiye'de 9 cinse ait 25 orkide türünden salep elde edildiği bildirilmektedir. Bu türlerin en kalabalık grubu Orchis cinsidir. Tarlada yetiştirilecek tür ise bu listeden değil, bölgede denenmiş ve belgeli satılan türler arasından seçilir.
Bu yazıda salep veren cinsleri ve türleri, orkide yumrusunun yapısını ve kültür için tür seçerken nelere dikkat edileceğini anlatıyoruz.
Salep orkidesi nedir?
Salep orkidesi, toprak altında yumru oluşturan ve bu yumrusundan salep tozu elde edilen yabani orkidelerin ortak adıdır. Tek bir bitki türü değildir. Orkideler (Orchidaceae) çiçekli bitkiler içinde en büyük familyalardan biridir.
Türkiye orkide bakımından zengin bir ülkedir. Bir çalışmaya göre Türkiye'de salepler 30'u endemik olmak üzere 170 taksonla temsil edilir. Endemik, yalnız o bölgede doğal olarak yetişen anlamına gelir.
Halk arasında salep orkidelerine yöreden yöreye farklı adlar verilir. Bir saha çalışmasında zeleb, elöpen, gelin çiçeği ve çam çiçeği gibi adlar kaydedilmiştir.
Türkiye'de hangi orkidelerden salep elde edilir?
Türkiye'de salep elde edilen orkideler 9 cinse ayrılır. Erzurumlu ve Doran'ın 2011 tarihli çalışmasında, daha önceki şu cins ve türler listelenmiştir:
| Cins | Türler |
|---|---|
| Aceras | A. anthropophorum |
| Anacamptis | A. pyramidalis |
| Barlia | B. robertiana |
| Dactylorhiza | D. iberica, D. osmanica |
| Himantoglossum | H. affine |
| Neotinea | N. maculata |
| Ophrys | O. bombyliflora, O. ferrumequinum, O. fusca |
| Orchis | O. anatolica, O. coriophora, O. italica, O. laxiflora, O. morio, O. pallens, O. palustris, O. pinetorum, O. provincialis, O. purpurea, O. sancta, O. simia, O. spitzelii, O. tridentata |
| Serapias | S. vomeracea |
Bu listedeki bazı türlerin bilimsel adları sonradan değişmiştir. Örneğin Orchis sancta, bugün Anacamptis sancta adıyla anılmaktadır. Yumru alırken satıcının yazdığı adla bu listeyi birebir eşleştiremezseniz enstitüye sorun.
Yuvarlak yumrulu ve parçalı yumrulu orkideler
Salep veren orkideler yumru şekline göre iki gruba ayrılır: yuvarlak (ovoid) yumrulular ve parçalı yumrulular. Orchis, Anacamptis, Ophrys, Himantoglossum, Serapias ve Barlia gibi cinsler yuvarlak yumruludur. Dactylorhiza cinsinin yumruları ise parçalıdır, el parmağını andırır.
Salep yapımında daha çok yuvarlak yumrulu türler kullanılır. Parçalı yumrulu türlerin değişik türlerinden de salep elde edildiği bildirilmektedir. Son yıllarda Platanthera türlerinden salep elde edildiğine dair bilgiler de vardır.
Yumru şekli işçiliği de etkiler. Yuvarlak yumru daha kolay temizlenir ve ipe dizilir.
Salep orkidesinin yumrusu nasıl gelişir?
Yumrulu orkidelerde her bitki genellikle iki yumru taşır. Bitki kışı bir önceki yıl oluşan yumru sayesinde geçirir. Bahara doğru köklerden biri kalınlaşır ve ucunda yeni bir yumru oluşur.
Bitki geliştikçe yeni yumru dolar. Eski yumru ise buruşur ve yeni yumrunun yanında, ona yapışık ve içi boşalmış hâlde kalır. Salep bu yumrulardan elde edilir.
Bu yapı, hasatta neden dikkatli olmak gerektiğini açıklar. Doğru olan yalnız yeni yumruyu almaktır. Doğada toplayıcılar çoğu zaman iki yumruyu da söker ve bitki tamamen kaybolur.
Hangi türler tarlada yetiştirilebilir?
Her salep orkidesi tarlada kolay yetişmez; kültüre uygun türler denemeyle belirlenir. Samsun'da yapılan çalışmalarda bölgede 30 kadar salep türü saptanmış, tarla denemelerinde bunların yalnız 3-4'ünün üretime uygun olduğu görülmüştür.
Kültüre alınan türlere bir örnek Anacamptis sancta'dır. İzmir Menemen'de bu türle tarla şartlarında yabancı ot denemeleri yapılmıştır. Tarlada çoğaltılan yumrular talaşta saklanıp eylülde yeniden dikilmiştir.
Bir türün kültüre uygun olması için şu özellikler önemlidir:
- Tarlada her yıl düzenli yeni yumru vermesi
- Bölgenin iklimine ve toprağına uyum sağlaması
- Yabancı ot baskısına dayanabilmesi
- Hasat edildiğinde iyi kuruma oranı vermesi
Kültürde başarının bir sebebi de yumruların çoğalmasıdır. Bir çalışmada, yumrulu orkidelerin çoğunun yılda birden fazla yumru vermediği için tarımının yapılamadığı belirtilmektedir. Bu yüzden tür seçimi işin temelidir.
Kültür için tür seçerken nelere dikkat edilir?
Tür seçiminde en güvenli yol, bölgenizde denenmiş türü belgeli satıcıdan almaktır. 2024 tarihli salep üretim talimatı, yumru satış belgelerinde tür isimlerinin yazılmasını şart koşar. Bu sayede ne diktiğiniz kayıt altında olur.
Seçim yaparken satıcıya şu soruları sorun:
- Bu tür hangi bölgede ve kaç yıldır tarlada üretiliyor?
- Yumrular hangi boyda ve kaç gram?
- Tür sizin iklim kuşağınızda denendi mi?
- Faturada türün bilimsel adı yazacak mı?
Doğada gördüğünüz bir orkideyi söküp tarlanıza dikmek yasaktır. Hem türün kimliği belirsiz kalır hem de yasal sorun yaşarsınız.
Salep orkidesi nasıl tanınır?
Salep orkidelerinin çoğu ilkbaharda açan, küçük çiçekleri başak gibi bir sap üzerinde dizilen otsu bitkilerdir. Yaprakları kış boyunca toprak yüzeyine yakın bir rozet oluşturur. Bir çalışmada salebin yeşil aksamının rozet şeklinde ve toprak yüzeyine çok yakın geliştiği vurgulanmıştır.
Türleri birbirinden ayırmak uzmanlık ister. Çiçek rengi, dudak yaprağının şekli ve yaprak lekeleri türden türe değişir. Tarlada yalnız tek türle çalışmak, karışıklığı önler.
İlgili yazılar: Konunun tamamı için salep yetiştiriciliği rehberi sayfamıza bakın. Bu konuyla birlikte salep toplama cezası ve salep ne zaman ekilir yazıları da işinize yarar. Saksıda orkide bakımı için orkide nasıl yetiştirilir rehberimiz var.
Sıkça Sorulan Sorular
Salep hangi bitkiden elde edilir?
Yumrulu yabani orkidelerden elde edilir. Türkiye'de 9 cinse ait 25 orkide türünden salep elde edildiği bildirilmektedir.
En çok salep veren orkide cinsi hangisi?
Türkiye'de salep elde edilen türlerin en kalabalık grubu Orchis cinsidir. Listede bu cinsten 14 tür yer alır.
Salep orkidesinin kaç yumrusu olur?
Genellikle iki yumrusu olur: kışı geçirdiği eski yumru ve baharda oluşan yeni yumru. Salep için yeni yumru alınır.
Her salep orkidesi tarlada yetişir mi?
Hayır. Samsun'da saptanan yaklaşık 30 türden tarla denemelerinde yalnız 3-4'ü üretime uygun bulunmuştur.
Türkiye'de kaç salep orkidesi türü var?
Bir çalışmaya göre Türkiye'de salepler 30'u endemik olmak üzere 170 taksonla temsil edilmektedir.
TarlaTapan rehber yazıları sahada işe yarayan, uygulanabilir bilgiyi esas alır. Düzeltme ve önerileriniz için bize yazın.