İçeriğe geç
11°C
Hayvancılık

Kesilen Hayvanın Sakatatı Kime Kalır? Deri, Kelle ve Yağın Sessiz Hesabı

Mezbahada kesilen hayvanın derisi, kellesi, sakatatı ve yağı besiciye ödenmiyor. Beşinci çeyreğin gizli kazancı üreticiyi ve tüketiciyi nasıl etkiliyor?

Muhammet Elma 8 Kasım 2026 6 dk okuma
Kesilen Hayvanın Sakatatı Kime Kalır? Deri, Kelle ve Yağın Sessiz Hesabı

Besici danasını iki yıl besler, mezbahaya götürür ve yalnızca karkasın parasını alır. Deri, kelle, paça, işkembe, ciğer ve iç yağ mezbahada kalır. Besicilerin şikâyetine göre bunlar için ayrıca bir bedel ödenmez. Aynı parçalar birkaç gün sonra kasap vitrininde, sucukta ve kıymada tüketiciye yeniden satılır.

Reklam

Bu yazıda bu düzenin nasıl işlediğini anlatıyoruz. Sonra neden üreticiye de tüketiciye de haksızlık olduğunu açıklıyoruz.

Mezbahada kesilen hayvanın derisi ve sakatatı kime kalıyor?

Uygulamada deri, kelle, ayak, sakatat ve iç yağ mezbahaya ya da kombinaya kalıyor. Besici ise yalnızca soğuk karkas kilosu üzerinden ödeme alıyor. Bu parçaların kime ait olduğunu açıkça düzenleyen bir kural bulamadık. Düzen yazısız bir alışkanlık ve kesim şartlarıyla yürüyor.

Sektörde bu parçalara "beşinci çeyrek" deniyor. Karkas dört çeyreğe bölünür. Geri kalan her şey beşinci çeyrektir:

  • Deri
  • Kelle (dil ve beyin dahil)
  • Paça (ayaklar)
  • İşkembe ve bağırsaklar
  • Ciğer, yürek, böbrek, dalak
  • İç yağ ve böbrek yağı
Reklam

Üretici bu parçalar için neden para alamıyor?

Çünkü ödeme karkas kilosundan yapılıyor ve beşinci çeyrek tartıya girmiyor. Besici Akif Metin, Temmuz 2026'da Milli Gazete'ye bunu şöyle anlattı: Hayvan mezbahaya gidince deri, kelle, ciğer ve yağ bedelsiz alınıyor, sonra yüksek fiyata satılıyor.

Metin'in verdiği tek somut rakam yağla ilgili. Ona göre bir danadan 30-40 kilo yağ çıkıyor ve bu yağ sucuk ile kıymaya katılıyor. Metin, Tarım ve Orman Bakanlığı'ndan üreticiyi koruyacak bir düzenleme istedi.

Kombinalar ise beşinci çeyreğin değerinin karkas fiyatına zaten yansıdığını söyleyebilir. Sorun da burada: bu yansımanın ne kadar olduğu hiçbir yerde yazmıyor. Besici neyi bıraktığını göremediği için pazarlık da edemiyor.

Bu parçalar gerçekten değerli mi?

Evet, Türkiye'de bu parçaların hepsinin alıcısı var. Kelle, paça, işkembe, ciğer ve dil sofraya giden ürünler. İşkembeci, kelle-paçacı ve kokoreççi bu ürünlerle çalışıyor. Deri tabakhaneye, bağırsak sucuk kılıfına, yağ şarküteriye gidiyor.

Deri tek başına bir sektör hammaddesi. İstanbul Deri ve Deri Mamulleri İhracatçıları Birliği'nin 2016 açıklamasına göre sektör o dönem ham deri ihtiyacının yüzde 70-80'ini ithal ediyordu. Veri eski ama derinin değerli bir hammadde olduğunu gösteriyor.

Bugün bir sığırın beşinci çeyreğinin Türkiye'de kaç TL ettiğini gösteren resmî bir veri bulamadık. TÜİK ve Et ve Süt Kurumu yayınlarında da bu kalemi ayrı olarak göremedik. Bu boşluğun kendisi de bir sorun. Ölçülmeyen bir değerin kime gittiği de görünmüyor.

Reklam

Avrupa'da durum nasıl?

Avrupa'da da üreticiye karkas kilosu üzerinden ödeme yapılıyor. Ama orada beşinci çeyreğin değeri en azından hesaplanıp kamuoyuna açıklanıyor. İrlanda'nın tarım tanıtım kurumu Bord Bia, sakatatın karkas fiyatına katkısını ABD tarım bakanlığı (USDA) verilerinden tahmin edip paylaşıyor.

Irish Farmers Journal'ın Nisan 2026 haberine göre bu katkı şöyle:

TarihSakatat değeri (karkas kg başına)R3 sınıfı erkek sığır karkas fiyatı (kg, KDV hariç)
Kasım 2022yaklaşık 53-54 sent4,51 €
Mart 2026yaklaşık 34 sent6,95 €

Aynı habere göre birinci kalite dana derisi bir dönem 85 avroya kadar çıkıyordu. Bugün 20 avro civarına düştü. Haber sebep olarak suni derinin otomobil ve mobilyada gerçek derinin yerini almasını gösteriyor.

Avrupalı işkembe, kelle ve paçayı az tüketiyor. Türkiye'de ise bu parçalar sofranın parçası. Bu yüzden beşinci çeyreğin Türkiye'de daha çok alıcısı var. Ama bunu rakamla gösteren bir veri yok.

Tüketici bu işten nasıl zarar görüyor?

Tüketici, kelle, paça ve işkembeye ödediği paranın kime gittiğini göremiyor. Besiciler bu parçaları bedelsiz bıraktıklarını söylüyor. Tüketici ise onları kasapta tam fiyattan alıyor. Aradaki marj hiçbir belgede görünmüyor.

Bu şeffaflık eksiği tüketiciye iki yoldan yansıyor:

  1. Fiyatın hesabı yok. Karkasın fiyatı açıklanıyor, beşinci çeyreğin alış değeri açıklanmıyor. Kesim ve soğutma masrafı düşülse bile kalan kârın büyüklüğünü kimse bilmiyor.
  2. Kıymanın içeriği soru işareti. Besici iç yağın kıymaya katıldığını söylüyor. Kıymadaki yağ oranı Türk Gıda Kodeksi ile sınırlı. Tüketici etiketteki yağ oranına bakmalı ve şüphelendiğinde il tarım müdürlüğüne bildirmeli.

Kısacası beşinci çeyrek gizli kaldıkça zincirin iki ucu, yani üretici ve tüketici, kazancı göremiyor.

Kurban kesiminde kural farklı mı?

Evet, kurbanda deri ve sakatat açıkça hisse sahibinin hakkı sayılıyor. Diyanet'in vekâletle kurban kesimi rehberine göre deri ve sakatat hisse sahibine aittir. Kesim ücretinin deri ya da etle ödenmesi de caiz görülmüyor.

Bazı kurban kesim şartnamelerinde deri ve sakatata ayrı bir bedel bile biçiliyor. Örneğin bir derneğin büyükbaş kurban şartnamesinde bu bedel sözleşme fiyatının yüzde 4'ü olarak yazılmış. Kurbanda hayvanın sahibi kesim sırasında hâlâ hisse sahibidir, bu yüzden durum tam aynı değil. Yine de bu örnek, deri ve sakatatın değerinin hesaplanabildiğini gösteriyor.

Bu düzen nasıl daha adil olabilir?

En basit çözüm, beşinci çeyreğin değerinin kesim fişine yazılması. Besici neyi bedelsiz bıraktığını görmeli. Üç somut öneri öne çıkıyor:

  • Kesim fişinde beşinci çeyrek satırı: Deri, kelle, sakatat ve yağın kilosu ile tahmini değeri fişe yazılsın.
  • Beşinci çeyrek primi: İrlanda'daki gibi sakatatın karkas fiyatına katkısı düzenli olarak hesaplanıp açıklansın ve üretici fiyatına eklensin.
  • Deri bedeli: Yerli derinin bedeli üreticiye ödensin ya da ayrı bir destek kalemi olsun.

Bu öneriler üreticiyi korur, tüketiciye de kasaptaki fiyatın nereden geldiğini gösterir.

Besici bugün ne yapabilir?

Bugün yapılabilecek en etkili şey, kesimden önce yazılı şartları istemek. Kombinaya hayvanı götürmeden önce şunları sorun:

  • Karkas ağırlığı sıcak mı, soğuk mu tartılıyor?
  • Deri, kelle, sakatat ve yağ kime kalıyor? Bunlar için bir bedel var mı?
  • Kesim ücreti ayrıca alınıyor mu?

Ücret de alınıyor, beşinci çeyrek de bedelsiz kalıyorsa siz iki kez ödüyorsunuz demektir. Birkaç kombinadan aynı soruların cevabını almak, pazarlıkta elinizi güçlendirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kesilen hayvanın derisi kime ait?

Normal besi kesiminde deri uygulamada mezbahaya ya da kombinaya kalıyor ve üreticiye ayrı bir bedel ödenmiyor. Bunu açıkça düzenleyen bir kural bulamadık. Kurban kesiminde ise deri hisse sahibine aittir.

Beşinci çeyrek ne demek?

Beşinci çeyrek, karkasın dört çeyreği dışında kalan bütün parçalar demek. Deri, kelle, paça, işkembe, bağırsak, ciğer, yürek, böbrek ve iç yağ bu gruba girer.

Kombina besiciye sakatat parası öder mi?

Genellikle hayır, kombina karkas kilosu üzerinden ödeme yapar ve sakatat için ayrı satır açmaz. Bazı alımlar canlı ağırlıkla yapılır; o zaman değer fiyatın içine gömülüdür. Kesimden önce şartları yazılı istemek en güvenli yoldur.

Kesilen danadan kaç kilo yağ çıkar?

Besici Akif Metin'in Milli Gazete'ye verdiği bilgiye göre bir danadan 30-40 kilo yağ çıkıyor. Bu miktar hayvanın ırkına, yaşına ve besi süresine göre değişir.

Kurbanda sakatat kesim ücreti yerine bırakılabilir mi?

Hayır, Diyanet'in rehberine göre kurban kesim ücreti deri ya da etten ödenemez. Deri ve sakatat hisse sahibine aittir. Sahibi bunları dilerse bir kuruma bağışlayabilir.

Kaynaklar: Milli Gazete (24.07.2026), Irish Farmers Journal (8.04.2026), Bloomberg HT (30.08.2016)

Hayvanınızı satın, damızlık bulunBüyükbaş, küçükbaş, damızlık, buzağı, kuzu — TarlaTapan Pazar'da ücretsiz ilan verin; alıcı size doğrudan yazsın.
Ücretsiz ilan ver
Paylaş:
Muhammet Elma

TarlaTapan rehber yazıları sahada işe yarayan, uygulanabilir bilgiyi esas alır. Düzeltme ve önerileriniz için bize yazın.

İnek doğum tarihini hesaplayınTohumlama tarihini girin; tahmini buzağılama tarihini ve olası aralığı görün.
İnek doğum hesaplama

TarlaTapan Haftalık Çiftçi Bülteni

Yeni rehber yazıları, destek ve hibe duyuruları ve pazardaki fırsatlar e-postanızda.