Fidan Budama Ne Zaman ve Nasıl Yapılır? Dikim ve Şekil Budaması

Budama, bir meyve ağacının yıllar içindeki şeklini, gücünü ve verimini belirleyen en önemli bakım işlerinden biridir. Fidan döneminde yapılan budama ise ağacın iskeletini kurar. Bu dönemde yapılan doğru budama, ileride sağlam dallı, ışık alan, bakımı ve hasadı kolay bir ağaç verir. Yanlış veya hiç yapılmayan budama ise dalları birbirine sıkışmış, yüksek, zayıf ve geç meyveye yatan ağaçlara yol açar.

Bu yazıda fidanın dikildiği günden ilk birkaç yıla kadar yapılan budamayı genel kurallarıyla ele aldık. Her meyve türünün kendine özgü budama şekli ve meyve dalı yapısı vardır; bunları türlere özel yazılarda ayrıca anlatıyoruz.

Yeni Dikilen Fidan Budanır mı?

Evet, meyve fidanlarının çoğunda dikimden sonra bir dikim budaması yapılır. Bunun iki nedeni vardır:

• Fidan sökülürken köklerinin bir kısmı kesilmiştir. Gövde ve dalların bir miktar kısaltılması, kök ile tepe arasındaki dengeyi yeniden kurar; fidanın su kaybı azalır ve tutma şansı artar.
• Dikim budaması, ağacın ilk dallarının hangi yükseklikte çıkacağını belirler. Böylece ağacın taç yüksekliği daha ilk günden ayarlanır.

Tüplü fidanlarda kökler zarar görmediği için dikim budaması daha hafif tutulabilir. Bazı türlerde ve bodur anaçlı fidanlarda farklı uygulamalar önerilir; fidanlığın veya bölgedeki tarım uzmanlarının tavsiyesi dikkate alınmalıdır.

Dikim Budaması Nasıl Yapılır?

• Tek gövdeli (dalsız) fidanlarda gövde, topraktan genellikle 60-90 cm yükseklikten, sağlıklı bir gözün hemen üzerinden kesilir. Bu yükseklik, ağacın ilk ana dallarının çıkacağı bölgeyi belirler.
• Dallı fidanlarda gövdeye iyi açıyla bağlanan, farklı yönlere bakan 3-4 sağlıklı dal seçilir. Bu dallar birkaç gözle kısaltılır, diğerleri tamamen çıkarılır.
• Gövdeye çok dar açıyla bağlanan, çatal yapan veya kırık dallar kesilir.
• Kesimler, dışa bakan bir gözün yaklaşık yarım santim üzerinden, gözün tersi yönüne doğru hafif eğimli yapılır.

Dikim budaması, fidan dikildikten sonra, genellikle kış sonu veya ilkbahar başında, tomurcuklar uyanmadan önce yapılır.

Fidan Ne Zaman Budanır?

• Kış budaması: Yaprak dökümünden sonra, en soğuk günler geçtikten sonra ve tomurcuklar uyanmadan önce yapılır. Türkiye'nin çoğu bölgesinde şubat-mart ayları uygundur. Şiddetli don dönemlerinde budama yapılmaz.
• Yaz budaması: Büyüme döneminde yapılan hafif bir budamadır. İstenmeyen sürgünlerin erken alınması, dik ve kuvvetli sürgünlerin kontrolü ve taç içinin havalandırılması için yapılır. Genç ağaçlarda büyümeyi biraz yavaşlattığı için ölçülü olmalıdır.
• Kayısı, kiraz ve vişne gibi zamk akıntısına ve bazı yara hastalıklarına yatkın türlerde, büyük kesimlerin kuru havada ve hasattan sonra yapılması tercih edilebilir.

Şekil Budaması: İlk 3-4 Yıl

Dikim budamasından sonraki ilk yıllarda yapılan budamaya şekil (terbiye) budaması denir. Amaç, ağacın sağlam bir iskelete sahip olmasıdır. Ev bahçelerinde en çok kullanılan şekiller şunlardır:

• Doruk dallı (lider) şekil: Ortada bir ana gövde ve bunun etrafında katlar halinde dizilen yan dallar bulunur. Elma ve armut gibi türlerde sık kullanılır.
• Goble (vazo, kupa) şekli: Ana gövde kısa tutulur, üzerinden farklı yönlere açılan 3-4 ana dal bırakılır, ağacın ortası açık kalır. Şeftali, kayısı ve erik gibi türlerde yaygındır. Ortası açık olduğu için ışık ve hava tacın içine girer.
• Değiştirilmiş lider: İlk yıllarda lider şekliyle başlanır, ağaç belli bir boya gelince orta gövde kesilerek tepe açılır.

Şekil budamasında dikkat edilecekler:

• Ana dallar gövdeye geniş açıyla (yaklaşık 45-60 derece) bağlanmalıdır. Dar açılı dallar meyve yüküyle yarılabilir.
• Ana dallar gövde üzerinde farklı yönlere bakmalı ve aynı noktadan çıkmamalıdır.
• Tacın içine doğru büyüyen, birbirini kesen ve sürten dallar çıkarılır.
• Gövdenin dibinden ve anaçtan çıkan sürgünler (dip sürgünü) her zaman kesilir.
• Dik ve çok kuvvetli büyüyen sürgünler (obur dallar) çıkarılır veya yatırılarak kontrol edilir.

Doğru Kesim Tekniği

• Keskin ve temiz bir budama makası, kalın dallar için budama testeresi kullanılır.
• Aletler, özellikle hastalıklı dallar kesildikten sonra alkolle dezenfekte edilir.
• Bir dal tamamen çıkarılacaksa, dalın gövdeye birleştiği yerdeki hafif kabarık halkanın (dal yakası) hemen dışından kesilir. Gövdeye sıfır kesmek yaranın geç kapanmasına, uzun dal parçası bırakmak ise çürümeye yol açar.
• Bir dal kısaltılacaksa, dışa bakan bir gözün hemen üzerinden kesilir. Böylece yeni sürgün tacın dışına doğru büyür.
• Kalın dallar, kabuğun soyulmaması için üç aşamada kesilir: önce alttan bir çentik, sonra biraz ileriden üstten kesim, en son dal yakasının dışından temiz kesim.
• Büyük kesik yüzeylere, bölgede uygulanan şekliyle aşı macunu veya budama macunu sürülebilir.

Fidan Budamasında Sık Yapılan Hatalar

• Dikimden sonra hiç budama yapmamak; fidanın ilk dalları çok yüksekte çıkar ve ağaç dengesiz büyür.
• Genç ağacı aşırı budamak; ağaç meyveye geç yatar ve çok sayıda obur dal verir.
• Bütün dalları aynı uzunlukta "top" şeklinde kesmek.
• Dip sürgünlerini ve anaç sürgünlerini bırakmak.
• Kör veya kirli aletle kesim yapmak.
• Don dönemlerinde budamak.

İlgili Rehberler

• Ağaç ve fidan dikimi ne zaman yapılır?
• İyi fidan nasıl seçilir?
• Yeni dikilen fidan nasıl sulanır?
• Fidanlara ne zaman gübre verilir?
• Yeni dikilen fidan neden kurur?
• Meyve bahçesi kurarken yapılan 7 hata

Sıkça Sorulan Sorular

Yeni dikilen fidan budanır mı?

Evet, meyve fidanlarının çoğunda dikimden sonra dikim budaması yapılır. Tek gövdeli fidanlar genellikle topraktan 60-90 cm yükseklikten kesilir, dallı fidanlarda ise 3-4 iyi dal seçilip kısaltılır. Bu budama kök ile tepe arasındaki dengeyi kurar.

Fidan ne zaman budanır?

Fidanların asıl budaması kışın, yaprak dökümünden sonra ve tomurcuklar uyanmadan önce, genellikle şubat-mart aylarında yapılır. Büyüme döneminde istenmeyen sürgünleri almak için hafif yaz budaması da yapılabilir. Şiddetli don günlerinde budama yapılmaz.

Fidan budaması nasıl yapılır?

Keskin ve temiz bir makasla, dışa bakan bir gözün hemen üzerinden eğimli kesim yapılır. Gövdeye geniş açıyla bağlanan ve farklı yönlere bakan dallar bırakılır; tacın içine büyüyen, birbirini kesen dallar ve dip sürgünleri çıkarılır.

Fidan kaç cm'den budanır?

Tek gövdeli meyve fidanlarında dikim budaması genellikle topraktan 60-90 cm yükseklikten yapılır. Bu yükseklik, ağacın ilk ana dallarının çıkacağı seviyeyi belirler ve türe, anaca ve istenen ağaç şekline göre değişebilir.

Fidan budanmazsa ne olur?

Budanmayan fidanın ilk dalları çok yüksekte çıkar, dallar sıkışık ve dar açılı büyür, tacın içi ışık almaz. Ağaç zamanla yükselir, bakımı ve hasadı zorlaşır, dallar meyve yüküyle kırılabilir ve verim düşer.