Çeltikte Tava Yapımı, Tesviye ve Su Yönetimi

Çeltikte su "var ya da yok" diye düşünülmez. Su derinliği ekimden hasada kadar dönem dönem değişir: Çıkışta birkaç santim, kardeşlenmede sığ, en hızlı gelişme döneminde 15 cm civarında, hasattan 15-20 gün önce ise tamamen kesilir. Bu derinliği tava içinde her noktada aynı tutabilmenin tek yolu iyi tesviyedir. Tesviyesi bozuk bir tavada çukurdaki bitki boğulurken tümsekteki bitki susuz kalır ve aynı tavada iki farklı tarla ortaya çıkar. Çeltik yetiştiriciliğinde verimi, ot baskısını, hastalığı ve randımanı en çok etkileyen başlık bu nedenle su yönetimidir.

Tava Nedir, Nasıl Oluşturulur?

Tava, etrafı toprak setlerle (tir veya sedde) çevrilmiş, içine su tutulabilen düz tarla bölmesidir. Çeltik tarlası, suyun birinden diğerine kontrollü geçtiği tavalardan oluşur. Tava yapımı şu sırayla ilerler:

• Sonbaharda tarla derin sürülür; bitki artıkları toprağa karıştırılır.
• İlkbaharda tavaların yeri belirlenir, tirler traktöre takılan tesviye bıçağı veya tir pulluğuyla oluşturulur.
• Tirlerin genişliği 40-70 cm, yüksekliği 30-50 cm arasında tutulur.
• Tava içi diskaro veya kazayağı ile işlenir, ardından tesviye yapılır.
• Her tavaya bir su giriş ve bir su çıkış ağzı açılır; çıkış ağzı suyun derinliğini ayarlamaya yarar.

Tavanın büyüklüğü arazinin eğimine ve tesviye kalitesine göre belirlenir. Tava çok büyük olursa suyu kesmek ve dağıtmak zorlaşır; çok küçük olursa tirlere giden alan artar, sulama, bakım ve hasat yavaşlar. Lazerli tesviyenin yaygın olduğu ülkelerde tek bir tavanın 40-50 dekara ulaştığı görülür.

Tesviyenin Su Derinliğine ve Verime Etkisi

Tesviye, tava tabanının her noktasının aynı yükseklikte olmasıdır. Çeltikte birkaç santimlik fark bile önemlidir, çünkü çıkış döneminde verilen su zaten birkaç santim derinliğindedir. Küçük parsellerde tesviye bıçağı, büyük parsellerde hafif grayder veya lazerli tesviye aleti kullanılır.

İyi tesviyenin faydaları şunlardır:

• Tohumlar düzenli çimlenir, fideler aynı hızda büyür.
• Su derinliği her noktada aynı tutulabildiği için ot kontrolü kolaylaşır.
• Kuruya uygulanan ot ilaçları tavanın her yerinde aynı etkiyi gösterir.
• Su tüketimi azalır, suyu kesmek ve vermek hızlanır.
• Tuzlu ve drenajı kötü topraklarda tuz sorunu azalır.

Lazerli tesviye ile çeltik veriminde yaklaşık yüzde 20 artış sağlandığı bildirilmektedir. Trakya'da ve Çorum-Çankırı hattında geçmişte yaygın olan tuzluluk sorununun büyük ölçüde azalması da lazerli tesviyenin yaygınlaşmasına bağlanır.

Bozuk Tesviyede Aynı Tavada İki Farklı Bitki

Tesviyesi bozuk bir tavada çukurlar ve tümsekler vardır. Aynı su verildiğinde bu iki noktada bambaşka koşullar oluşur:

• Çukur noktada su derinleşir. Tohum boğulur veya geç çıkar; çıkan bitki ışığa uzanmak için boylanır, sapı incelir, kardeş sayısı azalır ve sonradan yatar.
• Tümsek noktada toprak açıkta kalır. Çeltik susuz kalır, darıcan ve diğer otlar çimlenir; su altında baskılanması gereken otlar burada serbestçe büyür.
• Çukurlarda su ısınmaz, tümseklerde ise toprak kuruyup çatlar.
• Tava içinde olgunlaşma farklı zamanlarda olur; hasatta bir kısım ham, bir kısım fazla kurumuş daneler karışır ve randıman düşer.

Bu yüzden çeltikte birçok "ot sorunu" ya da "verim sorunu" aslında tesviye sorunudur. Tavanın neresinde ot çıktığına bakmak, tesviyenin nerede bozuk olduğunu da gösterir.

Çıkış Döneminde Su Yüksekliği

Serpme ekimde ön çimlendirilmiş tohum, suyla dolu ve bulandırılmış tavaya atılır. Tohumların toprağa tutunması ve köklerin toprağa girmesi için şu sıra izlenir:

• Ekimde tava ince bir suyla doludur; doğrudan ekimde su en fazla 5 cm civarında tutulur.
• Tohumlar toprağa tutunduktan 3-4 gün sonra tavadaki su boşaltılır. Bu kısa kuruluk, köklerin toprağa sağlam tutunmasını sağlar.
• 5-6 gün sonra tavaya yeniden ince bir su verilir.
• Mibzerle kuruya ekimde tarlaya 2-3 kez su verilip boşaltılır, bitkiler 1-2 yapraklı olunca normal sulamaya geçilir.

Bu dönemde dikkat edilmesi gereken nokta, su kesiminin gereğinden uzun sürmemesidir. Tava uzun süre kuru kalırsa yabancı ot tohumları çimlenir ve yeni ot dalgası başlar. Fide döneminde tarlanın tamamen kurutulması, otların ortaya çıkmasını teşvik eder.

Kardeşlenme Döneminde Su Yönetimi

Bitki büyüdükçe su derinliği kademeli olarak artırılır. Kardeşlenme döneminde suyun sığ tutulması, suyun güneşle ısınmasını ve bitkinin dibine ışık ulaşmasını sağlar; bu da kardeşlenmeyi teşvik eder. Derin su ise bitkiyi boylanmaya zorlar ve kardeş sayısını azaltır.

Su derinliğinin bitkiye etkisi açıktır: Su yükseldikçe bitki boyu ve yatma riski artar, salkım sayısı azalır. Bitkinin en hızlı geliştiği dönemde su yaklaşık 15 cm civarında tutulur. Türkiye'deki sulu çeltik sisteminde tarlada genel olarak 5-50 cm arasında su bulundurulur; ama sabit ve gereksiz derin su hem su israfıdır hem de bitkiye zarar verir.

Çeltik kardeşlenme, salkım oluşumu ve tozlanma dönemlerinde su eksikliğinden zarar görür. Su kaynağı yetersizse 3 gün sulama 2 gün su kesme veya 8 gün sulama 3 gün su kesme şeklinde aralıklı sulama yapılabilir.

Başaklanma Döneminin Su Hassasiyeti

Çeltiğin suya en hassas olduğu dönem, çiçeklenmeden 20 gün öncesi ile çiçeklenmeden 10 gün sonrası arasındaki yaklaşık bir aylık süredir. Bu dönemde başak oluşur, çiçek açar ve döllenme gerçekleşir.

Bu dönemde su kesilirse:

• Başakçıklar döllenmez, başak boş kalır.
• Daneler cılız ve tebeşirimsi olur.
• Yanıklık hastalığına duyarlılık artar; susuz bırakılan bitki hastalığa daha kolay yakalanır.
• Kayıp sonradan su verilerek telafi edilemez.

Kanal sulamasında su sırasının bu döneme denk getirilmesi, su paylaşımında en çok dikkat edilmesi gereken noktadır.

Hasat Öncesi Suyun Kesilmesi

Hasattan önce tavadaki suyun boşaltılması, toprağın biçerdöveri taşıyacak kadar sıkılaşmasını ve danenin olgunlaşmasını sağlar. Su kesim zamanı çeşide ve toprak tipine göre değişir, ama genel kural şudur:

• Su, çiçeklenmeden 30-35 gün sonra kesilir.
• Bu, hasattan yaklaşık 15-20 gün önceye denk gelir.
• Önce tavaya su girişi durdurulur, sonra mevcut su boşaltılır.

Suyu erken kesmek, danelerin tam dolmasını engeller ve fabrikada kırık oranını artırır. Geç kesmek ise tarlayı çamurlu bırakır, biçerdöver batar, hasat gecikir. Ağır killi topraklarda su biraz daha erken, hafif topraklarda biraz daha geç kesilebilir.

Su Sıcaklığının Bitkiye Etkisi

Çeltik için en uygun sulama suyu sıcaklığı 25-30 °C'dir. Bu aralığın altında ya da üstünde kalan su verimi düşürür:

• Soğuk su: Baraj dibinden, kuyudan veya artezyenden gelen soğuk su çimlenmeyi ve fide gelişimini geciktirir, tarlada düzensiz olgunlaşmaya yol açar. Su girişine yakın kısımlar diğer yerlere göre geç kalır. Soğuk su yanıklık hastalığını da teşvik eder.
• Çok sıcak su: 30 °C'nin üzerindeki su sıcaklıkları her dönemde olumsuzdur; salkım sayısını azaltır ve başakçıklarda kısırlığı artırır.

Soğuk su sorunu olan tarlalarda suyun tarlaya girmeden önce uzun ve sığ bir kanalda veya ısınma havuzunda bekletilmesi, giriş ağzının tavanın bir köşesine değil geniş bir alana yayılması fayda sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Çeltikte su ne kadar derin olmalı?

Derinlik döneme göre değişir. Ekim ve çıkışta birkaç santim, kardeşlenmede sığ tutulur; en hızlı gelişme döneminde 15 cm civarına çıkarılır. Gereksiz derin su bitkiyi boylandırır ve yatırır.

Çeltikte su ne zaman kesilir?

Hasat için su, çiçeklenmeden 30-35 gün sonra, yani hasattan 15-20 gün önce kesilir. Ayrıca serpme ekimden 3-4 gün sonra köklerin tutunması için kısa süreli bir su kesimi yapılır.

Tesviye neden bu kadar önemli?

Tesviye bozuksa aynı tavada çukurda su derin, tümsekte toprak açık kalır. Çukurdaki bitki boğulur ve yatar, tümsekte otlar çıkar. Lazerli tesviye ile verimde yaklaşık yüzde 20 artış sağlandığı bildirilmektedir.

Çeltik susuz yetişir mi?

Dünyada sulamasız yetiştirilen çeltik sistemleri vardır, ama Türkiye'de üretim tamamen sulu tava sistemiyle yapılır. Özellikle başaklanma döneminde su kesilirse başaklar boş kalır.

Soğuk su çeltiğe zarar verir mi?

Evet. En uygun su sıcaklığı 25-30 °C'dir. Soğuk su çimlenmeyi geciktirir, olgunlaşmayı düzensizleştirir, başakta kısırlığı ve yanıklık hastalığını artırır.