Çeltikte Yabancı Ot ve Darıcan Mücadelesi

Darıcan, Türkiye'deki çeltik tarlalarının bir numaralı yabancı otudur. Fide döneminde çeltiğe o kadar benzer ki, ilk haftalarda çoğu üretici ikisini ayırt edemez. Yabancı otlarla zamanında mücadele edilmeyen çeltik tarlasında yüzde 20-30 ürün kaybı oluşur; yoğun bulaşmada bu kayıp çok daha yükselir. Çeltikte ot mücadelesinin en önemli aracı ise ilaç değil, sudur. Su altındaki toprakta darıcan tohumu zor çimlenir; tava kuruduğu, tesviye bozuk olduğu veya su gereksiz yere kesildiği her yerde ot dalgası başlar. Bu yüzden çeltikte su yönetimi ile ot mücadelesi aynı konudur.

Darıcan Neden Çeltiğin Bir Numaralı Sorunu?

Darıcan (Echinochloa türleri), halk arasında pirinç otu, çinek otu, dineba veya beyaz darı olarak da bilinir. Tek yıllık, tohumla üreyen ve 150 cm'ye kadar boylanabilen bir buğdaygildir. Çeltik tarlalarında yapılan bir araştırmada topraktaki yabancı ot tohumlarının yüzde 74'ünün darıcan türlerine ait olduğu belirlenmiştir.

Darıcanı bu kadar zararlı yapan özellikleri şunlardır:

• Bir bitki 200-1000 tohum oluşturabilir; tek yıl kaçırılan ot, toprağa yıllarca yetecek tohum bırakır.
• Çeltikle aynı koşullarda çimlenir ve aynı hızda büyür; ışık, su ve besin için doğrudan yarışır.
• Fide döneminde çeltiğe benzediği için geç fark edilir.
• Çeltiksi darıcan türü çeltikle yaklaşık aynı zamanda olgunlaşır, biçerdöverde çeltikle birlikte hasat edilir ve tohumu ürüne karışır.
• Aynı etki mekanizmalı ilaçların yıllarca kullanıldığı tarlalarda ilaca dayanıklı darıcan popülasyonları ortaya çıkmıştır.
• Çeltik beyaz uç nematodu ve yanıklık hastalığı için konukçuluk yapar.

Darıcanın yanında kız otu, topalak türleri, baraj otu, kurbağa kaşığı, ayak otu, dip otu ve kırmızı çeltik de çeltik tarlalarında sorun olan başlıca otlardır.

Darıcanın Çeltikle Benzerliği ve Ayırt Edilmesi

Darıcan ile çeltik fide döneminde ilk bakışta aynı görünür. Ayırt etmenin en güvenilir yolu yaprağın sapa bağlandığı yere bakmaktır:

• Dilcik ve kulakçık: Çeltikte yaprak ile sap arasında belirgin bir zar (dilcik) ve küçük, tüylü kulakçıklar bulunur. Darıcanda dilcik ve kulakçık yoktur; yaprak kını neredeyse kapalıdır.
• Orta damar: Darıcan yaprağının orta damarı kalın ve beyaz renklidir, belirgin şekilde görülür.
• Yaprak kenarı ve yüzeyi: Darıcan yaprağı tüysüzdür ve kenarları genellikle dalgalıdır.
• Sap ve boğum: Darıcanın sapı güçlü, boğumları tüylü ve yer yer kırmızımsıdır.
• Başak: Darıcan başağı Temmuz-Ekim arasında çıkar, 10-40 cm uzunluğundadır; kavuzları tüylü ve kılçıklıdır.

Çeltiksi darıcanın salkımı çeltik salkımına benzediği için üretici onu "çeltiksi darı" diye adlandırır; özellikle olgunluğa yakın dönemde dikkatli bakılmazsa çeltikle karıştırılır.

Kırmızı Çeltik (Yabani Çeltik) Sorunu

Kırmızı çeltik, kültürü yapılan çeltiğin yabani bir tipidir ve çeltik tarlalarının en zor otlarından biridir. Kültür çeltiğiyle aynı tür olduğu için ona etki eden ilaç çeltiğe de etki eder. Tanınma özellikleri şunlardır:

• Daha açık yeşil yapraklıdır, daha fazla kardeş verir, daha ince ve uzun boyludur.
• Olgunlaşmada kültür çeltiğinden daha uzun ve erkencidir; salkımları diktir.
• Tohum kabuğu kırmızı renklidir ve olgunlaşınca kolayca dökülür.
• Tohumları toprakta 2-5 yıl canlı kalabilir ve 5 °C gibi düşük sıcaklıklarda bile çimlenebilir.

Kırmızı çeltik daneleri pirince karıştığında ürünün kalitesi ve fiyatı düşer. Mücadelesinde temiz tohum, derin sürümle tohumların en az 15 cm derine gömülmesi, olgunlaşmaya giren bitkilerin elle sökülmesi ve ekim nöbeti esastır. Kimyasal mücadele yapılabilmesi için IMI grubu herbisitlere dayanıklı (toleranslı) çeltik çeşitlerinin ekilmesi gerekir.

Su Yüksekliğinin Ot Kontrolündeki Rolü

Darıcan tohumunun çimlenmesi için oksijene ihtiyacı vardır. Su altındaki toprakta oksijen azaldığı için çimlenme baskılanır. Çeltik ise su altında çimlenip büyümeye uyum sağlamıştır. Su, çeltiğe karşı tarafsız ama darıcana karşı güçlü bir araçtır.

Bu avantajdan yararlanmak için:

• Tava gereksiz yere kurutulmamalıdır. Fide döneminde tarlanın tamamen kurutulması ot tohumlarının çimlenmesini teşvik eder.
• Tesviye iyi olmalıdır. Tümsek yerlerde toprak açıkta kalır ve otlar tam bu noktalardan başlar.
• Su derinliği bitki büyüdükçe kademeli artırılmalı, çeltiğin önünde tutulmalıdır.
• Kuruya uygulanan ilaçlardan sonra tavaya zamanında su verilmelidir.

Su tek başına darıcanı yok etmez; çıkmış ve suyun üstüne geçmiş darıcan sudan etkilenmez. Su, otun çıkışını engelleyen bir önlemdir ve ilaçlı mücadelenin etkisini tamamlar.

Ekim Yöntemi ile Ot Baskısı İlişkisi

Ekim yöntemi, toprağın ilk haftalarda ne kadar süre açıkta kalacağını belirler:

• Fide ile dikim: Fideler birkaç haftalık olarak su altındaki tavaya dikilir ve otlardan önde başlar. Ot baskısı en düşük yöntemdir.
• Serpme ekim: Tohum suya ekilir, ot çıkışı baskılanır. Ancak tohumun tutunması için yapılan kısa su kesiminde ve tümsek yerlerde ot çıkar.
• Kuruya ekim: Toprak ilk haftalarda açıkta kaldığı için darıcan çeltikle aynı anda çimlenir. Ot baskısı en yüksek yöntemdir ve kimyasal mücadeleye daha çok ihtiyaç duyar.

Darıcan ve kırmızı çeltik bulaşıklığı yüksek tarlalarda kuruya ekimden kaçınmak, mümkünse fide ile dikime yönelmek ot yükünü önemli ölçüde azaltır.

Çıkış Öncesi ve Çıkış Sonrası Uygulamalar

Çeltikte ot ilaçları uygulama zamanına göre üç gruba ayrılır:

• Ekim öncesi uygulamalar: Tava hazırlandıktan sonra, ekimden önce çıkmış otlara veya toprağa uygulanır.
• Çıkış öncesi uygulamalar: Ekimden sonra, otlar topraktan çıkmadan önce uygulanır ve çimlenen otu durdurur.
• Çıkış sonrası uygulamalar: Otlar çıktıktan sonra yaprağa uygulanır. Kuruya (tava boşaltılarak) veya suya uygulanan ilaçlar vardır.

Uygulamada dikkat edilecek noktalar:

• Önce tavadaki ot türü belirlenmeli, o türe ruhsatlı ilaç seçilmelidir. Yanlış seçimde 2-3 kez ilaçlama gerekir, maliyet ve çevre yükü artar.
• Kuruya uygulanan ilaçlarda tavadaki su boşaltılır, 24-36 saat beklenir, otların tamamı ilaçla temas edecek şekilde uygulama yapılır ve 48 saat sonra tavaya su verilir.
• Etiketteki doz, zaman ve karışım bilgisi aynen uygulanmalıdır.
• Tarla pülverizatörlerinde dekara 25-40 litre, sırt pülverizatörlerinde 40-60 litre su kullanılır; ilaçlamadan önce aletin kalibrasyonu yapılmalıdır.
• Bazı etken maddeler 38 °C'nin üzerindeki sıcaklıklarda çeltiğe zarar verebilir; çok sıcak saatlerde ilaçlama yapılmamalıdır.
• Rüzgârlı havada ilaç sürüklenir ve yaprak tarafından yeterince alınmaz.
• Direnç gelişmemesi için her yıl aynı etki mekanizmalı ilaç kullanılmamalı, farklı gruplar dönüşümlü kullanılmalıdır.

Hangi ilacın hangi dozda kullanılacağı, Bakanlığın Bitki Koruma Ürünleri Veri Tabanı'ndan ve reçete yazma yetkisi olan kişilerden öğrenilmelidir.

Temiz Tohumun Önemi

Darıcan ve kırmızı çeltik tarlaya en çok bulaşık tohumla girer. Bir sezon boyunca ilaçla mücadele edilen ot, bulaşık tohumla ertesi yıl yeniden tavaya serpilir. Bu nedenle:

• Sertifikalı ve darıcan tohumundan ari tohumluk kullanılmalıdır.
• Kendi tohumunu kullanan üretici tohumluğu mutlaka selektörden geçirmelidir.
• Biçerdöver, römork ve toprak işleme aletleri başka tarlaya geçmeden önce temizlenmelidir.
• Tarla içinde, kanal ve tir kenarlarındaki otlar tohum bağlamadan biçilmeli veya temizlenmelidir.
• Yanmamış çiftlik gübresi ot tohumu taşır; tarlaya iyi yanmış gübre verilmelidir.
• Sulama suyuyla gelen ot tohumlarını azaltmak için su giriş ağızlarına süzgeç konulabilir.

Münavebenin Darıcan Baskısına Etkisi

Her yıl aynı tarlaya çeltik ekildiğinde darıcan ve kırmızı çeltik için ideal koşullar kesintisiz sürer; topraktaki tohum stoku her yıl büyür. Ekim nöbeti bu döngüyü kırar. Tarla bir veya iki yıl kurutulup buğday, mısır, ayçiçeği veya baklagil gibi kuru tarım ürünlerine geçildiğinde:

• Su seven otların yaşam döngüsü bozulur.
• Kuru tarım ürünlerinde farklı etki mekanizmalı ilaçlar ve çapalama kullanılabilir.
• Kırmızı çeltik tohumları çimlenip yok edilir, toprak stoku azalır.
• Çinko eksikliği ve hastalık baskısı da azalır.

Sıkça Sorulan Sorular

Çeltikte darıcan nasıl yok edilir?

Temiz tohum, iyi tesviye, gereksiz su kesiminden kaçınma ve ekim nöbeti otu baştan azaltır. Çıkan otlara karşı tür belirlendikten sonra ruhsatlı ilaçlar çıkış öncesi veya çıkış sonrası, etiketteki zamanlamaya uyularak uygulanır.

Darıcan çeltikten nasıl ayırt edilir?

Yaprağın sapa bağlandığı yere bakılır. Çeltikte dilcik ve tüylü kulakçık vardır, darıcanda yoktur. Darıcan yaprağının orta damarı kalın ve beyazdır, yaprak tüysüz ve kenarları dalgalıdır.

Kırmızı çeltik nedir?

Kültür çeltiğinin yabani bir tipidir. Daha uzun boylu ve erkencidir, salkımları diktir, tohum kabuğu kırmızıdır ve kolayca dökülür. Tohumları toprakta 2-5 yıl canlı kalabilir.

Su yüksekliği otu engeller mi?

Su altındaki toprakta darıcan tohumu zor çimlendiği için su, otun çıkışını önemli ölçüde baskılar. Ancak su üstüne çıkmış otu yok etmez. Su gereksiz kesilirse veya tesviye bozuksa otlar açıkta kalan yerlerden çıkar.

Çeltikte ot ilacı ne zaman atılır?

İlacın türüne göre ekim öncesi, çıkış öncesi veya çıkış sonrası uygulanır. Kuruya uygulanan ilaçlarda tava boşaltılır, 24-36 saat sonra ilaçlanır ve 48 saat sonra su verilir. Zaman ve doz için ilacın etiketi esas alınır.