Çeltik Ne Zaman Ekilir? Ekim Zamanı ve Yöntemleri

Çeltik, Türkiye'nin büyük bölümünde Mayıs ayında, sulama suyunun sıcaklığı 12 °C'yi geçtikten sonra ekilir. Marmara-Trakya ve Karadeniz'de ekim Mayıs'ın ilk yarısında tamamlanır; Güneydoğu Anadolu'da 20 Nisan-15 Mayıs arası, İç Anadolu'da 10-20 Mayıs arası en uygun dönemdir. Ekim zamanı kadar ekim yöntemi de önemlidir: Serpme, kuruya (sıraya) ekim ve fide ile dikim arasında yapılan seçim, sezonun geri kalanında darıcanla ne kadar uğraşılacağını büyük ölçüde belirler.

Çeltikte Ekim Zamanını Belirleyen Etkenler

Çeltikte ekim günü takvime bakılarak değil, şu etkenler bir arada değerlendirilerek seçilir:

• Sulama suyunun sıcaklığı: En az 12 °C olmalıdır.
• Hava sıcaklığı: Ekim ve çimlenme döneminde 15 °C'nin altına düşmemelidir.
• Çeşidin yetişme süresi: Uzun süreli çeşitler daha erken ekilmek ister.
• Hasat dönemindeki yağış riski: Geç ekilen çeltiğin hasadı sonbahar yağmurlarına kalır.
• Çeltik komisyonunun ilan ettiği ekim tarihleri ve su dağıtım takvimi.

Çeltik yetişme süresi boyunca 3500-4000 °C'lik sıcaklık toplamına ihtiyaç duyar. Bu toplamı dolduracak sıcak günleri yakalamak için ekim ne çok erken ne de çok geç olmalıdır.

Su ve Hava Sıcaklığı Şartı

Çeltik tohumu soğuk suda çimlenmez ya da çok yavaş çimlenir. Su 12 °C'nin altındayken yapılan ekimde tohumlar çürür, çıkış seyrek ve düzensiz olur. Seyrek çıkış ise boş kalan alanlarda yabancı otların çoğalmasına yol açar.

Gelişme dönemlerine göre çeltiğin sıcaklık istekleri şöyledir:

• Köklenme ve ilk beş yaprak: En düşük 16 °C.
• Kardeşlenme: 20-33 °C arası.
• Salkım oluşumu: 15-30 °C arası.
• Çiçeklenme ve tozlanma: 22-35 °C arası.
• Dane dolumu ve olgunlaşma: 14-30 °C arası.

Baraj dibinden veya artezyenden gelen soğuk su, ekim zamanı uygun olsa bile çimlenmeyi geciktirir. Böyle tarlalarda suyun girişte bir ısınma havuzunda veya uzun bir kanalda bekletilmesi fayda sağlar.

Serpme Ekim: Uygulama ve Riskleri

Serpme ekim Türkiye'de en yaygın yöntemdir. Tohum önce 24-36 saat suda bekletilip şişirilir, sonra 1-2 gün üzeri örtülerek burunlaşmaya bırakılır. Tavaya su verilip toprak iyice bulandırılır ve ön çimlendirilmiş tohum elle ya da gübre serpme makinesiyle saçılır. Bulanık su durulurken tohumun üstünde ince bir çamur örtüsü oluşur.

Tohumlar toprağa tutunduktan 3-4 gün sonra tavadaki su boşaltılır, 5-6 gün sonra ince bir su verilir. Bu yöntemin avantajları ve riskleri şunlardır:

• Avantaj: İşçilik ve makine maliyeti düşüktür; Trakya denemelerinde en yüksek verimi vermiştir.
• Avantaj: Su altındaki ekim, darıcan gibi otların çıkışını baştan baskılar.
• Risk: Tesviyesi bozuk tavada derin yerlerde tohum boğulur, sığ yerlerde açıkta kalır.
• Risk: Rüzgârlı havada tohum tavanın bir kenarına sürüklenip yığılabilir.
• Risk: Tepegöz gibi su canlıları çimlenen tohumu yerinden oynatabilir.

Sıraya (Kuruya) Ekim

Kuruya ekimde ıslatılmamış tohum, buğday eker gibi mibzerle kuru toprağa sıraya ekilir. Ardından tarlaya 2-3 kez su verilip boşaltılarak tohumun çimlenmesi ve fidenin çıkması sağlanır. Bitkiler toprağa tutunup 1-2 yapraklı döneme ulaşınca normal sulamaya geçilir.

Bu yöntem makineleşmeye uygundur ve tohumun derinliği daha düzenli olur. Buna karşın çıkış süresi uzar, su tüketimi artar ve en önemlisi yabancı otla mücadele zorlaşır. Toprak ilk haftalarda su altında olmadığı için darıcan ve diğer otlar çeltikle aynı anda çimlenir.

Fide ile Ekim Hangi Durumda Tercih Edilir?

Fideleme yönteminde tohumlar önce fide yastıklarında 20-25 gün büyütülür. Fideler, iyi tesviye edilmiş ve 1-2 cm su verilmiş tarlaya elle veya fide dikim makinesiyle dikilir. Dikimden 5-6 gün sonra toprağa tutunurlar; ilk azotlu gübre bu tutunmadan sonra verilir.

Fide şu durumlarda öne çıkar:

• Ekimde gecikildiyse: Fide dikimi yaklaşık bir ay erkencilik sağlar.
• Darıcan ve kırmızı çeltik baskısı çok yüksekse: Fide, otlardan önde başlar.
• Su kısıtlıysa: Yaklaşık yüzde 30 su tasarrufu sağlanır.
• Uzun yetişme süreli çeşit veya hibrit çeltik ekilecekse.
• Organik üretim yapılacaksa: Kimyasal ot ilacına bağımlılık azalır.

Dezavantajı, fide dikim makinesinin ek yatırım istemesi, tarla zemininin makineye uygun olması gerekmesi ve fide yetiştirmenin ek maliyet getirmesidir.

Üç Yöntemin Ot Baskısı Açısından Karşılaştırması

Yöntem seçiminde en belirleyici konu darıcandır. Darıcan fide döneminde çeltiğe çok benzer ve aynı koşullarda çimlenir. Su, darıcanın çimlenmesini baskılayan en önemli araçtır; bu yüzden toprağın ne kadar süre açıkta kaldığı ot yoğunluğunu belirler.

• Fide ile dikim: Ot baskısı en düşüktür. Fide tarlaya birkaç haftalık olarak girer ve su altındaki tavada otlardan önde başlar.
• Serpme ekim: Ot baskısı orta düzeydedir. Tohum suya ekildiği için ot çıkışı baskılanır, ama tava boşaltıldığı günlerde ve tümsek yerlerde otlar çimlenir.
• Kuruya ekim: Ot baskısı en yüksektir. Toprak ilk haftalarda açıkta kalır, otlar çeltikle birlikte çıkar ve kimyasal mücadeleye daha çok ihtiyaç duyulur.

Darıcan ve kırmızı çeltikle bulaşık tarlalarda kuruya ekimden kaçınmak, temiz tarlalarda ise makineleşme kolaylığı nedeniyle kuruya ekimi değerlendirmek mantıklı bir yaklaşımdır.

Erken ve Geç Ekimin Sonuçları

Erken ekim, su ve hava yeterince ısınmadan yapılırsa çıkış zayıf olur, fideler soğuk zararı görür ve seyrek bitki örtüsü ot baskısını artırır. Mayıs ayındaki soğuk geceler bu riskin en sık görüldüğü dönemdir.

Geç ekimin sonuçları ise daha ağırdır:

• Çiçeklenme serin günlere kalır, başakta kısırlık artar.
• Hasat sonbahar yağmurlarına denk gelir, yatma ve dane kaybı artar.
• Kurutma güçleşir, randıman düşer.
• Yanıklık hastalığı riski artar.

Geç kalınan yıllarda fide ile dikim, kısa süreli çeşit seçimi ve ekimi hızlandıracak hazırlık en etkili çözümdür.

Bölgelere Göre Ekim Takvimi

• Marmara-Trakya (Edirne, Tekirdağ, Balıkesir, Çanakkale): Mayıs ayının ilk yarısı.
• Karadeniz (Samsun, Sinop, Kastamonu, Çorum): Mayıs ayının ilk yarısı.
• İç Anadolu (Çankırı ve çevresi): 10-20 Mayıs arası.
• Güneydoğu Anadolu (Diyarbakır, Şanlıurfa): 20 Nisan-15 Mayıs arası.
• Ege ve Akdeniz: Nisan ortasından Haziran sonuna kadar geniş bir dönem.

Bu tarihler genel çerçevedir. O yılın su sıcaklığı, il çeltik komisyonunun ilan ettiği tarihler ve sulama birliğinin su verme takvimi esas alınmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Çeltik hangi ayda ekilir?

Türkiye'nin büyük bölümünde çeltik Mayıs ayında ekilir. Güneydoğu'da Nisan sonundan itibaren, Ege ve Akdeniz'de Nisan ortasından Haziran sonuna kadar ekim yapılabilir. Belirleyici şart, sulama suyunun en az 12 °C olmasıdır.

Çeltik serpme mi ekilir?

Türkiye'de en yaygın yöntem serpme ekimdir. Ön çimlendirilmiş tohum suyla dolu ve bulandırılmış tavaya elle ya da gübre serpme makinesiyle saçılır. Kuruya ekim ve fide ile dikim de kullanılan diğer yöntemlerdir.

Kuruya ekim nedir?

Islatılmamış tohumun mibzerle kuru toprağa sıraya ekilmesidir. Ekimden sonra tarlaya birkaç kez su verilip boşaltılarak çimlenme sağlanır. Makineleşmeye uygundur ama su tüketimi ve ot baskısı daha fazladır.

Geç ekilen çeltikte verim düşer mi?

Evet. Geç ekimde çiçeklenme serin günlere, hasat ise sonbahar yağmurlarına kalır. Başakta kısırlık, yatma, dane kaybı ve kurutma sorunları artar; randıman düşer.

Çeltik fidesi nasıl yetiştirilir?

Tohumlar fide yastıklarında veya fide kasalarında 20-25 gün büyütülür. Fideler iyi tesviye edilmiş, 1-2 cm su verilmiş tarlaya elle veya makineyle dikilir ve 5-6 gün içinde toprağa tutunur.