Çeltikte Gübreleme ve Azot Yönetimi

Çeltikte gübrelemenin ekseni azottur. Türkiye'de yetiştirilen çeşitler için önerilen saf azot miktarı dekara 15 kg, fosfor ise dekara yaklaşık 8 kg'dır. Azot su altındaki toprakta en az kaybolan form olan amonyum sülfatla, en az iki parçaya bölünerek verilir; fosforun tamamı ekimden önce toprağa karıştırılır. Bu yazının asıl mesajı şudur: Çeltikte fazla azot verimi artırmaz, bitkiyi yumuşatır. Yumuşayan bitki hem yatar hem de yanıklık hastalığına kapı açar.

Çeltiğin Besin Maddesi İhtiyacı

Çeltik azota, fosfor ve potasyumdan daha fazla ihtiyaç duyar. Her besin maddesinin görevi farklıdır:

• Azot: Bitki boyunu ve kardeşlenmeyi artırır, hızlı gelişmeyi sağlar, salkımdaki başakçık sayısını ve dolu dane oranını yükseltir.
• Fosfor: Kök gelişimini, kardeşlenmeyi ve erken çiçeklenmeyi teşvik eder; serin koşullarda dane dolumuna yardım eder.
• Potasyum: Yaprak alanını ve klorofili artırır, yaprak ölümünü geciktirir, yatmaya ve hastalığa dayanıklılığı yükseltir.
• Çinko: Çeltikte en sık eksikliği görülen mikro elementtir.

Azota en çok ihtiyaç duyulan iki dönem vardır: Erken fide döneminden kardeşlenme ortasına kadar geçen süre ve salkım oluşumunun başlangıcı. Dane dolumunda da yaprakların erken sararmaması için yeterli azot bulunmalıdır. Türkiye topraklarında potasyum genellikle yeterlidir; ihtiyaç olup olmadığı toprak analiziyle belirlenir.

Su Altındaki Toprakta Gübrenin Davranışı

Su altındaki çeltik tarlası, kuru tarladan farklı çalışır. Toprakta oksijen azalır ve bu ortamda azotun formu büyük önem taşır:

• Nitratlı gübreler (nitrat formundaki azot) su altında hızla yıkanır ve gaz olarak kaybolur. Çeltikte nitratlı gübre verimli değildir.
• Amonyum formundaki azot toprak tarafından tutulur ve bitki tarafından daha iyi kullanılır. Bu yüzden çeltikte amonyum sülfat önerilir.
• Üre de amonyuma dönüşerek kullanılır, ancak toprak pH'sını yükselttiği ve bu artışın çinkonun alınabilirliğini azalttığı araştırmalarla gösterilmiştir.
• Amonyum sülfat yaklaşık yüzde 21 azot ve yüzde 24 kükürt içerir.

Su altında tutulan toprakta demir, mangan ve fosforun alınabilirliği artar; bu, çeltiğe özgü bir avantajdır. Buna karşın sürekli su altında kalan topraklarda kullanılabilir çinko azalır.

Taban Gübresi ve Ekim Öncesi Uygulama

Gübreleme toprak analizi ve pH değerine göre planlanmalıdır. Taban gübrelemesinde şu kurallar geçerlidir:

• Fosforun tamamı ekimden önce verilir ve toprağa karıştırılır. Bitki fosfora en çok erken gelişme ve kök oluşumu döneminde ihtiyaç duyar.
• Toprak analizine göre dekara 20 kg civarında triple süper fosfat verilebilir.
• Azotun ilk parçası da ekimden önce veya ekimle birlikte uygulanır.
• Çinko eksikliği olan tarlalarda ekim öncesi dekara 1-2 kg çinko sülfat veya çinko oksit kullanılır. Trakya kaynaklarında bu miktar dekara 2-4 kg çinko sülfat olarak verilmektedir.
• Gübre, tava işlenirken toprağa karıştırılmalı; su üstüne serpilen taban gübresinin bir kısmı kaybolur.

Azotun Bölünerek Verilmesi

Azotun tamamını bir kerede vermek hem kayba hem de bitkinin erken dönemde aşırı yeşil ve yumuşak gelişmesine yol açar. Bu yüzden azot bölünerek verilir. İki yaygın program vardır:

• İki parçalı program: Azotun yarısı ekimle birlikte, diğer yarısı ekimden 55-60 gün sonra, salkım oluşumunun başlangıcında verilir.
• Üç parçalı program: Azotun üçte biri ekimden önce, üçte biri kardeşlenme başlangıcında, üçte biri salkım oluşumu başlangıcında verilir. Kumlu ve suyu hızlı geçiren topraklarda bu program tercih edilir.

Dekara 15 kg saf azot hedefleniyorsa ve amonyum sülfat kullanılıyorsa gereken gübre miktarı şöyle hesaplanır: Gübre miktarı = Saf azot ihtiyacı × 100 ÷ Gübredeki azot yüzdesi. Buna göre 15 × 100 ÷ 21 = yaklaşık 71 kg amonyum sülfat eder. İki parçalı programda bunun yaklaşık 36 kg'ı ekimde, 36 kg'ı ekimden 55-60 gün sonra verilir.

Fide ile dikim yapılan tarlalarda ilk azot, fideler toprağa tutunduktan sonra verilir. Üst gübre atılırken tavadaki su sığ tutulmalı ve gübre birkaç gün tavadan dışarı akıtılmamalıdır.

Kardeşlenme Dönemi Azotu

Kardeşlenme, çeltik bitkisinin ana sapın dibinden yeni saplar verdiği dönemdir. Başak verecek sap sayısı büyük ölçüde bu dönemde belirlenir. Bu dönemde yeterli azot bulunan bitki yeterli sayıda verimli kardeş verir.

Ancak kardeşlenme döneminde azotu abartmak, başak vermeyecek kadar zayıf ve geç kardeşlerin sayısını artırır. Bu kardeşler besin ve su tüketir ama verime katkı yapmaz; bitki örtüsünü sıklaştırarak hastalık riskini yükseltir. Kardeşlenme azotunda amaç fazla kardeş değil, sağlıklı ve başak verecek kardeştir.

Fazla Azotun Yatma ve Hastalık Riski

Çeltikte gübreleme ile hastalık arasındaki bağ burada kurulur. Gereğinden fazla azot verildiğinde:

• Bitki boyu uzar, sap dokusu yumuşar ve incelir; özellikle olgunlaşmaya yakın dönemde rüzgâr ve yağmurla tarla yatar.
• Yaprak dokusu yumuşar ve su tutar; yanıklık (blast) mantarı bu dokuya kolay girer.
• Bitki örtüsü sıklaşır, tarla içinde nem yükselir; hastalık hızla yayılır.
• Kök boğazı çürüklüğü gibi mantari hastalıklar artar.
• Toprağın fiziksel ve kimyasal yapısı bozulur, çevre kirliliği oluşur.

Yanıklık hastalığı tarlada çoğu zaman azotun fazla verildiği ve sık ekilen yerlerde, 1-2 metre çapında çökmüş ocaklar şeklinde başlar. Yatan tarlada ise hasat zorlaşır, dane kaybı artar, kurutma güçleşir ve randıman düşer. Yani fazladan atılan her çuval gübre, sezon sonunda daha düşük verim ve daha düşük fiyat olarak geri dönebilir.

Çinko Eksikliği ve Belirtileri

Çinko eksikliği özellikle pH'sı yüksek topraklarda, tesviyede üst toprağı alınmış yerlerde ve her yıl çeltik ekilen tarlalarda görülür. Belirtileri şunlardır:

• Genç yaprakların taban ve orta kısmında renk değişimi başlar, sonra yaprak kırmızımsı bir renk alır.
• Etkilenen yapraklar dik duramaz, yatarak su yüzeyine yayılır.
• Bitki cüceleşir, kardeşlenme gecikir ve kardeş sayısı azalır.
• Olgunlaşma gecikir, tarlanın bazı yerlerinde bitki ölümleri görülür.

Eksikliğin nedenleri arasında toprak pH'sının 6,8'in üzerinde olması, amonyum sülfat yerine üre kullanılması, aşırı fosforlu gübreleme, ekim nöbetsiz çeltik tarımı ve tarlanın sürekli su altında kalması sayılır. Ekimden sonra fark edilen eksiklikte, salkım oluşumundan 5-7 gün öncesine kadar (ekimden yaklaşık 40-45 gün sonrasına kadar) çinko sülfat yapraktan püskürtülebilir.

Gübrelemede Sık Yapılan Hatalar

• Toprak analizi yaptırmadan, her yıl aynı gübreyi aynı miktarda atmak.
• Çeltikte nitratlı gübre kullanmak; azotun büyük bölümünü suya kaptırmak.
• Azotun tamamını ekimde vermek; salkım oluşumunda bitkiyi aç bırakmak.
• Verimi artırmak için azotu önerilenin üzerine çıkarmak; yatma ve yanıklıkla karşılaşmak.
• Fosforu üst gübre olarak vermek; oysa fosfor ekimden önce toprağa karışmalıdır.
• Üst gübreden hemen sonra tavadan su akıtmak.
• Çinko eksikliğini hastalık sanıp ilaçlamaya yönelmek.

Sıkça Sorulan Sorular

Çeltiğe hangi gübre verilir?

Azot için amonyum sülfat, fosfor için triple süper fosfat yaygın kullanılır. Gerekirse çinko sülfat eklenir. Gübre türü ve miktarı toprak analizine göre belirlenmelidir.

Çeltiğe ne zaman azot atılır?

Azotun yarısı ekimle birlikte, yarısı ekimden 55-60 gün sonra salkım oluşumu başlangıcında verilir. Geçirgen topraklarda azot üçe bölünür: ekim öncesi, kardeşlenme başlangıcı ve salkım oluşumu başlangıcı.

Fazla azot çeltikte ne yapar?

Bitkiyi uzatır ve yumuşatır. Tarla yatar, yanıklık ve kök boğazı çürüklüğü gibi hastalıklar artar, hasat zorlaşır ve randıman düşer. Önerilen miktar dekara 15 kg saf azottur.

Çeltikte çinko eksikliği olur mu?

Evet, çeltikte en sık görülen mikro element eksikliği çinkodur. Yüksek pH'lı, tesviyede üst toprağı alınmış ve her yıl çeltik ekilen tarlalarda görülür. Ekim öncesi çinko sülfat verilerek önlenir.

Su altında gübre kaybolur mu?

Nitratlı gübreler su altında büyük ölçüde kaybolur. Amonyum formundaki azot toprakta tutulur ve daha verimli kullanılır. Bu yüzden çeltikte amonyum sülfat tercih edilir ve üst gübreden sonra birkaç gün tavadan su akıtılmaz.