Çeltik Dönüme Kaç Kg Ekilir? Tohum Hazırlığı

Çeltik dönüme (dekara) dane iriliğine göre 15-20 kg tohumla ekilir. Küçük daneli çeşitlerde 15 kg, orta daneli çeşitlerde 17-18 kg, iri daneli çeşitlerde 20 kg yeterlidir; hedef metrekareye 500-550 dane düşürmektir. Sahada geç ekimde ya da kötü hazırlanmış tavada dekara 25 kg'ın üzerine çıkan uygulamalar görülür, ama fazla tohum çoğu zaman verimi değil yatma ve hastalık riskini artırır. Miktar kadar önemli olan, tohumun temiz olmasıdır: Darıcan ve kırmızı çeltik tarlaya en çok tohumla girer.

Tohum Miktarını Belirleyen Etkenler

Dekara atılacak tohum tek bir rakam değildir. Şu etkenlere göre ayarlanır:

• Dane iriliği (bin dane ağırlığı): İri daneli çeşitte aynı sayıda bitki için daha çok kilogram gerekir.
• Ekim yöntemi: Serpme, kuruya ve fide ile ekimde gereken tohum farklıdır.
• Ekim zamanı: Geç ekimde kardeşlenme süresi kısalacağı için miktar biraz artırılır.
• Toprağın verimliliği: Verimli toprakta bitki daha çok kardeş verir, sık ekime gerek kalmaz.
• Tohumun çimlenme gücü: Sertifikalı tohumda çimlenme oranı bilinir ve güvenilirdir.
• Tavanın hazırlığı ve tesviyesi: Bozuk tavada tohum kaybı artar.

Serpme ve Sıraya Ekimde Tohum Miktarı Farkı

Serpme ekimde tohum tavaya rastgele dağılır; bir kısmı derin yerlere, bir kısmı tümseklere düşer, bir kısmını su canlıları yerinden oynatır. Bu kayıplar nedeniyle serpme ekimde önerilen aralığın üst kısmı kullanılır.

Mibzerle sıraya ekimde tohum belirli derinliğe ve aralığa bırakıldığı için kayıp azdır. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü denemelerinde hem ön çimlendirilmiş serpme ekim hem de sıraya ekim dekara 16,7 kg tohumla yapılmış ve bu sıklıkta dekara 800 kg'ın üzerinde verim alınmıştır. Fide ile dikimde ise fide yastığı için çok daha az tohum yeter.

Dönüme Tohum Miktarı

Bakanlık el kitabında önerilen miktarlar şöyledir:

• Küçük daneli çeşitler: Dekara 15 kg.
• Orta daneli çeşitler: Dekara 17-18 kg.
• İri daneli çeşitler (Baldo tipi): Dekara 20 kg.
• Hedef bitki sıklığı: Metrekareye 500-550 dane.

Trakya'da genel uygulama dekara yaklaşık 18 kg'dır. Bazı ovalarda geç ekim yapılan yıllarda üreticilerin dekara 20-28 kg tohum attığı bilinir. Bu, tavadaki kayıpları telafi etme refleksidir; tesviyesi iyi ve tohumu temiz bir tarlada bu kadar yüksek miktara gerek yoktur.

Tohumun Islatılması ve Ön Çimlendirme

Serpme ekimde tohum kuru atılmaz; önce ıslatılıp çimlendirilir. Bunun amacı tohumdaki canlılığı uyandırmak, fideyi soğuk zararına karşı korumak ve çimlenmeyi kısa zamanda tamamlamaktır. İşlem şöyle yapılır:

• Tohumlar 24-36 saat süreyle su içinde bekletilir. Süre su ve hava sıcaklığına göre değişir.
• Şişen tohumlar sudan çıkarılır, gölge bir yerde üzeri örtülerek yığın hâlinde bekletilir.
• Yığına belli aralıklarla su dökülerek nemli kalması sağlanır.
• 1-2 gün içinde tohumun ucunda küçük bir beyaz uç (burun) görülür; tohum ekime hazırdır.
• Kök çok uzarsa tohumlar birbirine dolanır, serpme zorlaşır; bu yüzden burunlaşma başında ekim yapılmalıdır.

Ön çimlendirme sırasında hastalıklara karşı koruyucu tohum ilaçlaması da yapılır. Önerilen fungisit ıslatma suyuna karıştırılır ve tohum bu ilaçlı suda bekletilir. Çeltik beyaz uç nematodu ile bulaşma riski olan yerlerde tohumlar önce oda sıcaklığındaki suda birkaç saat ıslatılır, ardından 55-60 °C sıcak suda 15 dakika tutulur. Su sıcaklığı 60 °C'yi geçerse tohumun çimlenme gücü zarar görür.

Boş (Cılız) Danelerin Ayrılması

Tohum yığınında dolmamış, cılız ve boş daneler bulunur. Bunlar ya hiç çimlenmez ya da zayıf fide verir. Islatma sırasında suyun yüzeyine çıkan daneler boş veya hafif danelerdir; kepçeyle alınıp atılmalıdır.

Daha hassas bir ayırma için tuzlu su yöntemi kullanılabilir. Su içine tuz eklenerek yoğunluğu artırılır; dolu ve ağır daneler dibe çöker, cılız daneler yüzer. Yüzenler atılır, dibe çökenler birkaç kez temiz suyla yıkanarak tuzdan arındırılır ve ıslatma işlemine geçilir. Bu yöntem çıkışı düzenli hâle getirir ve aynı sıklık için daha az tohum harcanmasını sağlar.

Temiz Tohumun Darıcan Baskısına Etkisi

Çeltik tarlasında darıcan ve kırmızı çeltiğin yayılmasının ana yolu bulaşık tohumdur. Darıcan tohumları çeltik danesiyle birlikte hasat edilir, harmanda ayrılmazsa ertesi yıl tohumla birlikte tavaya geri döner. Kırmızı çeltik ise kültür çeltiğinin yabani bir tipidir; tohumu çeltikten ayırt edilemeyecek kadar benzer ve toprakta 2-5 yıl canlı kalabilir.

Bu yüzden temiz tohum bir ot mücadelesi tedbiridir:

• Tohumluk sertifikalı olmalı; darıcan, kırmızı çeltik ve yabancı ot tohumu içermemelidir.
• Kendi tohumunu kullanan üretici, tohumluğu selektörden geçirmeden ekmemelidir.
• Mümkünse 3-4 yılda bir sertifikalı tohumluğa dönülmelidir.
• Kırmızı çeltik bitkileri olgunlaşırken dik salkımları ve erkenciliğiyle fark edilir; tohum dökmeden tarladan sökülmelidir.

Her yıl ilaçla mücadele edilen darıcanın tohumla yeniden tarlaya taşınması, hem ilaç masrafını hem de direnç riskini artırır.

Sık Ekimin Yatma ve Hastalık Riski

Fazla tohum atmak "garanti olsun" düşüncesiyle yapılır, ama sık ekimin bedeli ağırdır:

• Bitkiler ışık için yarışır, boyları uzar, sapları incelir; yatma riski artar.
• Bitki aralarında hava dolaşımı azalır, nem artar; yanıklık hastalığı kolay yayılır. Hastalık tarlada önce sık ekilen yerlerde ocaklar hâlinde başlar.
• Kardeş sayısı azalır, başaklar küçük kalır.
• Tohum masrafı boşuna artar.

Seyrek ekim de iyi değildir: Boş kalan alanları otlar kaplar. Doğru sıklık, çeşidin önerilen aralığında kalıp tohumun temizliği ve tavanın hazırlığıyla kaybı azaltmaktır.

Tohum Miktarı Hesabı: Örnek Uygulama

Tohum miktarı bin dane ağırlığı ve hedef dane sayısından hesaplanabilir. Formül: Tohum miktarı (kg/da) = Metrekareye dane sayısı × Bin dane ağırlığı (g) ÷ Çimlenme oranı (%) ÷ 10.

Örnek: Bin dane ağırlığı 32 g olan bir çeşitte metrekareye 530 dane hedefleniyor ve tohumun çimlenme oranı yüzde 90.

• Metrekareye düşecek ağırlık: 530 × 32 ÷ 1000 = 16,96 g.
• Çimlenme oranına göre düzeltme: 16,96 ÷ 0,90 = 18,8 g/m².
• Dekara çevirme (1 dekar = 1000 m²): 18,8 × 1000 ÷ 1000 = 18,8 kg/da.
• Sonuç: Bu çeşit için dekara yaklaşık 19 kg tohum yeterlidir.

Bin dane ağırlığı daha düşük, örneğin 26 g olan bir çeşitte aynı hesap dekara yaklaşık 15 kg verir. Bu hesap, "herkes 25 kg atıyor" alışkanlığı yerine tarlaya özel karar vermeyi sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Çeltik dönüme kaç kg tohum ister?

Dane iriliğine göre dekara 15-20 kg tohum yeterlidir. Küçük daneli çeşitlerde 15 kg, orta daneli çeşitlerde 17-18 kg, iri daneli çeşitlerde 20 kg önerilir. Hedef metrekareye 500-550 danedir.

Çeltik tohumu ıslatılır mı?

Serpme ekimde evet. Tohum 24-36 saat suda bekletilir, sonra 1-2 gün örtülerek burunlaşmaya bırakılır. Mibzerle kuruya ekimde ise tohum ıslatılmadan ekilir.

Boş daneler nasıl ayrılır?

Islatma sırasında suyun yüzeyine çıkan daneler boştur ve atılır. Daha hassas ayırma için tuzlu suya batırma yapılır; yüzen cılız daneler atılır, dibe çökenler temiz suyla yıkanıp ıslatmaya alınır.

Sık ekim çeltikte zararlı mı?

Evet. Sık ekimde saplar incelir ve yatma artar, bitki arasında nem yükselir ve yanıklık hastalığı kolay yayılır. Kardeş sayısı ve başak iriliği de azalır.

Temiz tohum neden önemli?

Darıcan ve kırmızı çeltik tarlaya en çok bulaşık tohumla girer. Temiz, sertifikalı tohum kullanmak ot mücadelesinin ilk adımıdır; ayrıca tohumla taşınan beyaz uç nematodu ve yanıklık gibi hastalıkları da önler.