Bakteri (Rhizobium) Aşılaması Nasıl Yapılır? Tüm Adımları

Tarım topraklarında sürdürülebilir üretkenliği sağlamak ve yüksek kimyasal gübre maliyetlerini düşürmek için doğanın sunduğu en etkili biyolojik yöntemlerden biri bakteri aşılamasıdır. Yemeklik tane baklagiller, havanın serbest azotunu köklerinde kurdukları ortaklık sayesinde toprağa bağlama yeteneğine sahiptir. Ancak bu mucizevi sürecin başlayabilmesi için toprakta o baklagile uygun ve yeterli miktarda canlı bakteri bulunması gerekir. Doğal toprak koşullarında bu bakteriler ya hiç bulunmaz ya da sayıca çok az ve etkisizdir. İşte bu aşamada, ekim öncesinde tohumların laboratuvar şartlarında özel olarak üretilmiş canlı bakteri kültürleriyle kaplanması işlemine tohum aşılaması denir. Doğru tekniklerle uygulanan bu yöntem, bitkinin gelişimini hızlandırarak verimi artırırken toprağı da doğal bir azot deposuna dönüştürür.

Aşılama Hangi Durumda Gerekir?

Baklagil tarımında her ekim sezonunda kendiliğinden nodül oluşumu beklemek büyük bir yanılgıdır. Toprağın biyolojik yapısına bağlı olarak bakteri aşılaması yapılması gereken durumlar şunlardır:

İlk Defa Ekim: Eğer tarlaya o baklagil türü ilk defa ekiliyorsa toprakta uygun bakteri popülasyonu bulunmaz ve aşılama zorunludur.
Uzun Süreli Ara: Aynı baklagil çeşidinin o tarlada en az 5 yıldır ekilmemiş olması durumunda bakterilerin canlılığı tükenmiş olur.
Yetersiz Yumru Gelişimi: Önceki yıllarda yapılan üretimlerde bitki köklerinde zayıf, küçük veya beyaz renkli (etkisiz) nodüller görülmüşse aşılama gerekir.
Zorlu Toprak Koşulları: Toprağın aşırı asidik veya alkali olması, kuraklık, su baskını, yüksek nem ve havalandırma eksikliği gibi nedenlerle bakterilerin öldüğü topraklarda aşılama yapılmalıdır.

Ürüne Özel Bakteri Neden Şart?

Baklagil bitkileri ile bakteriler arasında son derece katı bir anahtar-kilit ilişkisi bulunur. Her baklagil türü sadece kendine özel tanımlanmış spesifik bir bakteri ırkıyla simbiyotik ortaklık kurarak nodül oluşturabilir. Örneğin; nohut, mercimek ve kuru fasulye için üretilen aşılar tamamen farklı bakteri ırklarını içerir ve birinin aşısı diğerinde kesinlikle çalışmaz. Ürünlere göre kullanılması gereken spesifik bakteri ırkları şunlardır:

Mercimek Bakterisi: Mercimek, bezelye, fiğ ve bakla tohumlarının aşılanmasında sadece Rhizobium leguminosarum ırkı aktif olarak çalışır.
Nohut Bakterisi: Nohut köklerinde etkili yumru oluşumu ve azot fiksasyonu için sadece Rhizobium ciceri bakterisi kullanılmalıdır.
Kuru Fasulye Bakterisi: Kuru fasulye tohumları yüksek konukçu seçiciliğine sahip olduğundan sadece Rhizobium phaseoli ırkıyla simbiyoz kurabilir.
Soya Bakterisi: Soya fasulyesi tarımında yüksek düzeyde azot bağlanabilmesi için sadece Bradyrhizobium japonicum ırkının kullanılması şarttır.

Aşılama Öncesi Hazırlık ve Malzeme

Uygulamanın tarlada başarılı olması ve bakterilerin canlılığını kaybetmeden tohuma tutunması için ekim öncesinde tüm malzemelerin eksiksiz hazırlanması gerekir. Aşılama öncesinde hazır bulundurulması gereken temel malzemeler şunlardır:

Gölge ve Serin Alan: İşlemin yapılacağı, güneş ışığı almayan, rüzgardan korunmuş, temiz bir beton zemin, plastik branda veya naylon örtü.
Bakteri Kültürü (Aşılayıcı): Ekim miktarına göre ayarlanmış, serin yerde muhafaza edilmiş, son kullanma tarihi geçmemiş torf bazlı aşı materyali.
Yapıştırıcı Sıvı: Bakterilerin tohuma homojen yapışması için kullanılacak şekerli su çözeltisi veya arap sakızı, metil selüloz gibi yapıştırıcılar.
Püskürtme ve Karıştırma Aletleri: Suyu ince şekilde püskürtebilecek temiz bir sprey aparatı ile tohumları zedelemeden karıştırmayı sağlayacak plastik kürekler.

Tohuma Aşılamanın Adımları

Tohuma bakteri aşılaması, bakterilerin kök bölgesine en yakın noktada yer almasını sağlayan en kolay, en pratik ve en güvenli yöntemdir. Tohum aşılamasında sırasıyla takip edilmesi gereken uygulama adımları şunlardır:

Zemin Hazırlığı: Gölge ve serin bir alana temiz plastik branda serilir ve ekilecek tohumlar brandanın üzerine düzgünce yayılır.
Nemlendirme İşlemi: Tohumlar üzerine hazırlanan şekerli su çözeltisi sprey yardımıyla çok ince bir şekilde püskürtülerek tohumların hafifçe nemlenmesi sağlanır.
Bakteri İlavesi: Nemlendirilen tohumların üzerine o baklagile uygun bakteri kültürü (genellikle 100 kg tohum için 1 kg bakteri) homojen olarak serpilir.
Homojen Karıştırma: Tohum kabuklarına zarar vermeyecek şekilde, tüm tohum yüzeyleri siyah torf rengini alana kadar yavaşça karıştırılır ve gölgede kurumaya bırakılır.

Yapıştırıcı Kullanımı ve Karıştırma

Bakteri aşılamasında kuru toz serpmek yerine yapıştırıcı bir solüsyon kullanılması, bakterilerin tohuma tutunma oranını ve ekim esnasında canlı kalma gücünü ciddi derecede artırır. Şekerli su kullanımı, su kıtlığı olan topraklarda dahi şeker moleküllerine bağlı koruyucu bir film tabakası oluşturarak bakteriyi muhafaza eder. Yapıştırıcı kullanımı ve dozaj kriterleri şunlardır:

Şekerli Su Formülü: Nemlendirme suyuna şeker ilavesi yapılırken kullanılacak standart yapıştırıcı formülü şu şekilde uygulanır: Şeker Miktarı = Litre Cinsinden Su Hacmi × 100 g
Su ve Nem Dengesi: 100 kg baklagil tohumu için hava sıcaklığına göre ortalama 1 ila 1.5 litre su (veya %10 şekerli su çözeltisi) kullanılması kafidir.
Alternatif Yapıştırıcılar: Şeker bulunamadığı durumlarda bakterinin tohuma yapışmasını desteklemek amacıyla süt tozu, arap sakızı veya metil selüloz tercih edilebilir.
Karıştırma Süresi ve Hassasiyet: Tohumların ıslatılması esnasında aşırı su kullanılmamalı, tohum kabuğunun ıslanıp kururken soyulmasını önlemek için karıştırma işlemi 1-2 dakika içinde nazikçe tamamlanmalıdır.

Aşılanmış Tohumun Saklanması ve Ekim Süresi

Aşılanmış tohumların toprakla buluşma süresi, bakterilerin canlı kalabilmesi açısından en kritik aşamadır. Bakteriler canlı organizmalar olduklarından uygun koşullar sağlanmadığında hızla ölürler. Tohumların saklanması ve ekim süresiyle ilgili kurallar şunlardır:

Hemen Ekim İlkesi: Aşılanan nemli tohumlar ertesi güne bırakılmamalı, kuruduktan hemen sonra, nemli tohum yatağına bekletilmeden ekilmelidir.
Maksimum Bekleme Süresi: Islatılarak aşılanmış tohumlar en geç 12 ila 24 saat içerisinde ekilmelidir; bazı hassas bakteri suşlarında bu sürenin en geç 4 saat olması istenir.
Yeniden Aşılama Zorunluluğu: Eğer aşılanan tohumlar belirtilen süreler içerisinde ekilemezse bakteriler canlılığını kaybedeceğinden ekim öncesi aşılama işleminin mutlaka baştan yenilenmesi gerekir.
Mibzer Hazırlığı: Tohumların ekim makinesini (mibzeri) tıkamaması için aşılama sonrasında hafifçe nemini çekmesi beklenmeli, ekim gölge saatlerde yapılmalıdır.

Güneş, Sıcak ve İlaçlı Tohumun Bakteriye Etkisi

Rhizobium bakterileri dış etkenlere karşı son derece hassastır. Yanlış depolama veya koruma önlemlerinin alınmaması, tüm aşılama emeğinin sıfırlanmasına yol açar. Bakteri canlılığını tehdit eden unsurlar şunlardır:

Doğrudan Güneş Işığı: Güneşin ultraviyole ışınları bakteriler için ölümcüldür; aşı ambalajları ve aşılanmış tohumlar hiçbir surette direkt güneş altında tutulmamalıdır.
Sıcaklık Sınırları: Bakteri aşıları kullanılana kadar +4 ila 20 derece arasındaki serin ve karanlık ortamlarda saklanmalı, 40 derecenin üzerindeki sıcaklıklara kesinlikle maruz bırakılmamalıdır.
İlaçlama Engeli: Bakteriyle aşılanmış veya aşılanacak tohumlar kesinlikle herbisit, fungisit, insektisit veya diğer kimyasal pestisitlerle muamele edilmemelidir.
Kimyasal Gübre Teması: Bakteriyle aşılanmış tohumlar, asit karakterli inorganik gübrelerle (örneğin Amonyum Sülfat) temas ettirilmemelidir; fazla azotlu gübre nodülasyonu engeller.

Aşılamada Sık Yapılan Hatalar

Tarla koşullarında yapılan bakteri aşılamalarından beklenen verim artışının alınamamasının temel sebebi uygulama esnasında yapılan basit hatalardır. Üreticilerin en sık yaptığı hatalar şunlardır:

Güneş Altında Uygulama: Aşılama işleminin ve mibzere doldurma aşamasının doğrudan güneş ışığı altında, açık arazide yapılması bakterileri öldürür.
Yanlış Bakteri Seçimi: Nohut tarlasına fasulye aşısı veya fasulye tarlasına mercimek aşısı kullanılması köklerde hiçbir şekilde nodül oluşturmaz.
Kimyasal Tohum İlaçları Kullanımı: Antraknoz veya kök çürüklüğü gibi hastalıklara karşı tohumları ilaçlayıp hemen ardından aynı tohuma bakteri aşılamak bakterileri yok eder.
Kuru ve Sıcak Toprağa Ekim: Aşılı tohumların kuru toprak yatağına ekilip üzerine yağmurlama sulama yapılması, bakterilerin çimlenmeden önce canlılığını yitirmesine sebob olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Bakteri aşılaması nasıl yapılır?

Bakteri aşılaması gölgede temiz bir branda üzerine serilen baklagil tohumlarının, her 100 kg tohum için 1 ila 1.5 litre suyla hazırlanan %10 şekerli su spreyi ile hafifçe nemlendirilmesiyle yapılır. Ardından nemli tohumların üzerine her 100 kg için 1 kg bakteri kültürü serpilerek homojen bir şekilde kaplanana kadar karıştırılır ve hafifçe nemini çektikten sonra hemen ekilir.

Aşılanmış tohum ne kadar sürede ekilmeli?

Aşılanmış nemli tohumlar rüzgarsız ve gölge bir yerde hafifçe nemini çeker çekmez hemen ekilmelidir. Islatılarak aşılanan tohumların en geç 12 ila 24 saat içinde toprakla buluşması gerekirken, en yüksek bakteri canlılığı ve başarılı enfeksiyon için ekimin ilk 4 saat içerisinde tamamlanması tavsiye edilir.

İlaçlı tohuma aşılama yapılır mı?

İlaçlı tohuma bakteri aşısı yapılması kesinlikle önerilmez. Tohumların mantar, böcek veya yabancı ot ilaçlarıyla (pestisitlerle) muamele edilmesi, canlı bakteri hücrelerinin kimyasallarla temas ederek hızla ölmesine neden olur ve aşılama işleminden hiçbir fayda sağlanamaz.

Aşılama her yıl tekrar gerekir mi?

Arazide üst üste aynı baklagil ekiliyorsa ve toprakta aktif çalışan yerleşik bakteri popülasyonu oluşmuşsa her yıl aşılama zorunlu olmayabilir. Ancak maksimum azot fiksasyonunu garanti altına almak, biyolojik verimliliği en üst düzeyde tutmak ve yabani verimsiz bakterilerin tarlayı istila etmesini önlemek amacıyla her ekimde aşılamanın tekrarlanması en güvenli yoldur.

Aşılama verimi ne kadar artırır?

Bakteri aşılaması, toprakta bakterinin bulunmadığı kıraç ve fakir arazilerde ürün verimini yüzde 15 ila yüzde 25 oranında artırır. Bu oran, bakım koşullarının iyi olduğu ve toprak besin elementlerinin dengeli sağlandığı durumlarda çok daha yüksek seviyelere ulaşarak kimyasal gübre kullanımında ciddi tasarruf sağlar.